Ο φασισμός των εσχάτων καιρών – Η Ναόμι Κλάιν και η Άστρα Τέιλορ τα βάζουν με την παγκόσμια οικονομική ελίτ
Το νέο βιβλίο της Ναόμι Κλάιν ξεκινά στην κορυφή ενός βουνού, με δύο «πιστούς άνδρες να συγκεντρώνουν ακροατήριο για να μοιραστούν το όραμά τους». Πρόκειται για το όραμα μιας πόλης-παραδείσου, περιφραγμένης σε κάθε της είσοδο, όπου δεν χρειάζονται όπλα και όλοι οι κάτοικοι είναι πλούσιοι. Ο ένας άνδρας δακρύζει καθώς περιγράφει την ομορφιά της.
Η ανατροπή είναι ότι η εναρκτήρια σκηνή του *End Times Fascism* – το οποίο συνέγραψε με την Άστρα Τέιλορ – δεν αποτελεί μεταφορά. Οι άνδρες είναι ο Jared Kushner και ο Steve Witkoff. Το έτος είναι το 2026, το βουνό είναι το Νταβός. Η πόλη-παράδεισος θα ονομάζεται “Νέα Γάζα”.
Η συνάντηση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός της Ελβετίας είχε ανέκαθεν διττό σκοπό: να προσφέρει στους υπερπλούσιους ένα βήμα για ενάρετα αφηγήματα τους, όσον αφορά τη φτώχεια και το κλίμα, και να μας δώσει μια γεύση από την αξιοζήλευτη ζωή τους.
Φέτος, γίναμε μάρτυρες μιας εικόνας όπου οι πλουσιότεροι άνδρες του κόσμου συγκεντρώθηκαν, με απόλυτη αναίδεια, για να συζητήσουν τις προοπτικές αξιοποίησης ενός ομαδικού τάφου ως ακινήτου.
Στο ίδιο οικονομικό φόρουμ, ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε το «Συμβούλιο Ειρήνης» του για την ανοικοδόμηση της Γάζας – μια πρωτοβουλία που δεν απέδωσε τίποτα ουσιαστικό στους επτά μήνες που ακολούθησαν. Ωστόσο, το πιο σημαντικό, όπως επισημαίνει η Κλάιν, είναι το εξής: «Βομβαρδιζόμαστε από τόσα πολλά πρωτοφανή γεγονότα, που δυσκολευόμαστε να συνειδητοποιήσουμε τη σοβαρότητα αυτού που συμβαίνει: ανακοίνωσαν τη δημιουργία ενός ιδιωτικοποιημένου Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών».
«Όλοι κατανοούμε με κάποιο τρόπο τι σημαίνει η ακραία συσσώρευση πλούτου, όμως δεν νομίζω ότι αφιερώνουμε αρκετό χρόνο για να σκεφτούμε πραγματικά τις συνέπειες αυτής της συσσώρευσης και τι αντίκτυπο έχει αυτό σε ψυχολογικό επίπεδο. Μέρος της νέας, ξεδιάντροπης συμπεριφοράς που παρατηρούμε είναι ακριβώς αυτό που συμβαίνει όταν τέτοια ισχύς –οικονομική, επικοινωνιακή, τεχνολογική και στρατιωτική– συγκεντρώνεται στα χέρια μιας πολύ μικρής ομάδας ανθρώπων που δεν λογοδοτούν σε κανέναν. Παύουν πλέον να προσπαθούν να μας προσελκύσουν».
Ο όρος «φασισμός των εσχάτων καιρών» (End Times Fascism) περιγράφει τον κόσμο στον οποίο ζούμε, όπου τα συστατικά στοιχεία του αυταρχισμού εμφανίζονται παντού γύρω μας: οι αναρχο-φιλελεύθερες οικονομικές πολιτικές στην Αργεντινή, η καταστροφή του ελεύθερου Τύπου στη Ρωσία, η διάβρωση των δημοκρατικών θεσμών στην Ουγγαρία (μέχρι την απομάκρυνση του Βίκτορ Όρμπαν), ο «αντι-μεταναστευτικός νεοφασισμός» στην Ιταλία, η εργαλειοποίηση της τρανς ταυτότητας από τον Ζαΐρ Μπολσονάρου στη Βραζιλία, η ισλαμοφοβία στην Ινδία του Μόντι.
Πρόκειται, ωστόσο, για έναν φασισμό με μια ειδοποιό διαφορά. Οι υποστηρικτές του επιδιώκουν ενεργά μια αποκάλυψη —ή ένα κύμα αλληλένδετων αποκαλύψεων που θα πυροδοτηθούν από την κλιματική αλλαγή και το οικονομικό χάος— προκειμένου να μας ωθήσουν ταχύτερα προς έναν μετα-δημοκρατικό κόσμο, όπου μόνο λίγοι πλούσιοι θα επιβιώνουν και θα ευημερούν.
Το βιβλίο αυτό ξεκίνησε ως άρθρο στην εφημερίδα *Guardian*, «το οποίο έγινε viral», λέει η Κλάιν. «Η Άστρα κι εγώ ξέραμε ότι υπήρχε πολύ περισσότερο ρεπορτάζ να γίνει, αλλά σε προσωπικό επίπεδο, θέλαμε να περάσουμε τον επόμενο χρόνο μέσα στο μυαλό αυτών των ανθρώπων, μέσα σε αυτήν την κουλτούρα; Η Άστρα μου είπε: “Έχω μπει για τα καλά σε αυτόν τον λαβύρινθο, θα τους ακούω έτσι κι αλλιώς. Οπότε, ας νιώθω τουλάχιστον ότι κάνω κάτι γι’ αυτό”. Αυτός είναι ο λόγος που πρόκειται για το πρώτο βιβλίο που έχω γράψει από κοινού με άλλον συγγραφέα. Όταν πηγαίνεις σε σκοτεινά, τρομακτικά μέρη, είναι ωραίο να έχεις μαζί σου έναν φίλο».
Η Άστρα Τέιλορ είναι επίσης συγγραφέας, ακτιβίστρια και δημιουργός ντοκιμαντέρ, ενώ ίδρυσε το Debt Collective — ένα συναρπαστικό πείραμα οικοδόμησης οργανωμένης αλληλεγγύης, με χαρακτηριστικά συνδικαλιστικής δράσης, γύρω από το ζήτημα του προσωπικού χρέους, έχοντας ως μακροπρόθεσμους στόχους την κατάργηση των διδάκτρων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, την κρατικοποίηση της υγειονομικής περίθαλψης και την ενίσχυση της δύναμης των ενοικιαστών.
Στο βιβλίο, η Κλάιν και η Τέιλορ μάς συστήνουν τους θρησκευτικούς φονταμενταλιστές, τους Χριστιανούς Σιωνιστές και τους Χριστιανούς Εθνικιστές των ΗΠΑ, οι οποίοι προετοιμάζονται για τη Δευτέρα Παρουσία. Περιγράφοντας μια κατάσταση «οχυρωμένης επιβίωσης» (bunkered state), οι συγγραφείς συνδέουν τις καταστροφές που σχετίζονται με το κλίμα, τον μανιωδώς αντι-μεταναστευτικό στρατό που ενσαρκώνει η υπηρεσία ICE, και μια πολιτική βασισμένη σε ψευδείς υποσχέσεις και παραπληροφόρηση, για να σκιαγραφήσουν μια κοινωνία σε πυρετώδη κατάσταση και βαθιά διχασμένη, που δεν ξέρει τι να πιστέψει.
Ωστόσο, το πραγματικά τρομακτικό κομμάτι είναι η ενότητα-γέφυρα που αφορά τους δισεκατομμυριούχους της τεχνολογίας. Οι υπερ-πλούσιοι τρέφουν τις δικές τους φαντασιώσεις περί αποκάλυψης, οι οποίες δεν βασίζονται στην πίστη ή την ιδεολογία, αλλά σε μια ψύχραιμη και ορθολογική εκτίμηση του πώς θα διατηρήσουν καλύτερα τη θέση τους – στην πραγματικότητα, προτιμούν να βασιλεύουν στην κόλαση παρά να μοιράζονται τον παράδεισο. Και διαθέτουν όλα τα χρήματα που χρειάζονται για να διασφαλίσουν ότι θα φτάσουν εκεί.
«Πρόκειται για τάσεις που παρακολουθώ εδώ και πολύ καιρό», λέει η Κλάιν. «Είδα τον ιδιωτικοποιημένο θύλακα που γεννήθηκε μέσα από το σοκ και την καταστροφή, όταν έκανα ρεπορτάζ από το Ιράκ. Υπάρχει η εικόνα της Πράσινης Ζώνης, αυτής της “Σμαραγδένιας Πόλης” που διοικούνταν από τις ΗΠΑ στην καρδιά της Βαγδάτης, κατασκευασμένης από την Halliburton και όλους αυτούς τους ιδιώτες εργολάβους, οι οποίοι είχαν τη δύναμη να διορίζουν αντιβασιλέα.
Στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου *Το Δόγμα του Σοκ* (2007), αναφέρομαι στο πώς αυτοί οι εργολάβοι μετακινήθηκαν από το Ιράκ στην περιοχή που επλήγη από τον τυφώνα Κατρίνα, καθώς και στην ιδέα ότι αυτές οι κλιματικές καταστροφές αποτελούν το επόμενο πεδίο ανάπτυξής τους. Οι δημοσιογράφοι άρχισαν να αποκαλούν τη Νέα Ορλεάνη “Βαγδάτη των βάλτων”. Όλη η παρέα ήταν εκεί: η Halliburton, η Bechtel, η Blackwater».
Ωστόσο —και το τονίζει ιδιαίτερα αυτό—, όσο χρήσιμο κι αν είναι να γνωρίζει κανείς την πρόσφατη ιστορία αυτών των τάσεων, δεν πρέπει να εφησυχάζει με τη σκέψη ότι τα έχει ξαναδεί όλα αυτά. «Βρίσκω την σημειολογική εικόνα της σπείρας πραγματικά χρήσιμη για να κατανοήσω το γεγονός ότι η εποχή μας είναι ταυτόχρονα οικεία και διαφορετική», λέει η Κλάιν. «Το χαρακτηριστικό της σπείρας είναι ότι κινείσαι κυκλικά, αλλά δεν καταλήγεις στο ίδιο σημείο. Αν η σπείρα έχει καθοδική πορεία, τότε γίνεται βαθύτερη, πιο στενή, αποκτά μεγαλύτερη ταχύτητα, μεγαλύτερη ορμή, περισσότερη θερμότητα, περισσότερη βία». Η εικόνα είναι ταυτόχρονα ποιητική και εξαιρετικά προσγειωτική.
Στην παρούσα συγκυρία, όπου οι κρίσεις και οι καταστροφές διαδέχονται η μία την άλλη τόσο συχνά που βρισκόμαστε σε μια διαρκή κατάσταση αποπροσανατολισμού και σοκ, το καθεστώς δεν παραμένει στατικό, αντίθετα, επιδεινώνεται συνεχώς.
«Υπάρχει αυτή η τάση να ανατρέχουμε στην ιστορία», λέει η Κλάιν. «Το έχουμε δει να συμβαίνει ξανά και ξανά. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ο κόσμος άρχισε ξαφνικά να διαβάζει βιβλία ιστορίας για το Αφγανιστάν και το Ιράκ, καθώς και έργα του Τσόμσκι, προσπαθώντας να προσανατολιστεί. Το είδαμε να επαναλαμβάνεται κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όταν οι άνθρωποι διάβαζαν για τις επιδημίες του παρελθόντος. Όμως, κρύβεται μια παγίδα στην πεποίθηση ότι όλα έχουν ξανασυμβεί και ότι δεν υφίσταται κάποιο σωρευτικό αποτέλεσμα της ιστορίας. Μετά την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ —θα είμαι ειλικρινής μαζί σας— οι πωλήσεις του βιβλίου *Το Δόγμα του Σοκ* εκτοξεύτηκαν. Ο κόσμος έλεγε: “Είναι ακριβώς όπως τα είχες πει”, ενώ εγώ σκεφτόμουν: “Δεν νομίζω ότι είναι έτσι”».
«Στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, ακόμη και ο ελάχιστος ανταγωνισμός έπαιζε καθοριστικό ρόλο – μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, αυτός ο ανταγωνισμός χάθηκε και ο καπιταλισμός σταμάτησε να προσπαθεί».
Υπήρχε, ωστόσο, μια ευαλωτότητα στο να είσαι υπερπλούσιος εκείνη την εποχή, διότι είτε είχες αποκτήσει τον πλούτο σου μέσω πολιτικών ιδιωτικοποιήσεων στις ΗΠΑ ή την Ευρώπη, είτε μέσω πιο κλεπτοκρατικών μεθόδων στα πρώην κομμουνιστικά κράτη, ήταν προφανές ότι αυτό που είχες ιδιοποιηθεί ήταν δημόσιος πλούτος.
«Έτσι, οργάνωναν τελετουργίες γοητείας και προσέλκυσης – είτε στο Νταβός είτε στο Άσπεν, στο TED ή στην Πρωτοβουλία Κλίντον (Clinton Global Initiative). Έλεγαν: “Θα θεραπεύσουμε τους αρρώστους και θα χρηματοδοτήσουμε τα σχολεία σας με αυτόν τον νέους και συναρπαστικούς τρόπους. Μη φοβάστε τον πλούτο μας. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για έναν νέο τρόπο αναδιανομής προς όφελος του κοινωνικού συνόλου”».
Στην πορεία προς τις προεδρικές εκλογές του 2024, στο ξενοδοχείο Faena στο Μαϊάμι, ο Peter Thiel διοργάνωσε συζητήσεις σε πάνελ με τίτλο «Ο Εχθρός», κατονομάζοντας ως αντιπάλους τους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης, την «αρχή της προφύλαξης» και την «κοινωνική ευθύνη», ενώ η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με ένα θεματικό πάρτι μεταμφιέσεων με τίτλο «Χορός της Αποκάλυψης».
Ορισμένες από τις αμφιέσεις, όπως γράφουν οι Klein και Taylor, περιλάμβαναν έναν «γιατρό της ευγονικής» και έναν «σεφ από την Αϊτή με ένα ματωμένο παιχνίδι-γάτα να κρέμεται από την ποδιά του» (μια αναφορά στη φάρσα περί μεταναστών που έτρωγαν κατοικίδια στο Σπρίνγκφιλντ, η οποία διαδόθηκε το 2024 και επαναλήφθηκε τόσο από τον Trump όσο και από τον JD Vance), ένα ζευγάρι που φορούσε τηλεειδοποιητές ως μια «αστεία» αναφορά στη φονική επίθεση του Ισραήλ στον Λίβανο.
Ο Thiel τάσσεται ανοιχτά κατά της δημοκρατίας εδώ και χρόνια, γράφοντας το 2009: «Δεν πιστεύω πλέον ότι η ελευθερία και η δημοκρατία είναι συμβατές». Ωστόσο, άλλοι δισεκατομμυριούχοι του κλάδου της τεχνολογίας έχουν κάνει πλήρη στροφή. «Ο Τζεφ Μπέζος μετονόμασε ένα στάδιο στο Σιάτλ σε “Climate Pledge Arena” και απένειμε βραβεία για τη Γη», επισημαίνει η Κλάιν.
ΟΊλον Μασκ επένδυσε στα ηλεκτρικά αυτοκίνητα και κάποτε έβλεπε τον εαυτό του ως σωτήρα. «Κάθε φορά που κάποιος βρισκόταν σε δύσκολη θέση, ο Μασκ έσπευδε να τον σώσει: “Θα σώσω το Πουέρτο Ρίκο”, “Θα σώσω τα παιδιά που έχουν παγιδευτεί στο ορυχείο”. Είναι ωραίο να είσαι υπερήρωας, έτσι δεν είναι; Αλλά αν πρόκειται να είσαι υπερήρωας, πρέπει να σε λατρεύουν. Και ο κόσμος σταμάτησε να τους λατρεύει».
Πλέον, οι δεσμεύσεις για το κλίμα έχουν εξαφανιστεί, αντικατασταθεί από έναν επιδεικτικό μηδενισμό όσον αφορά την αποτροπή της κλιματικής κρίσης, σε συνδυασμό με την αποφασιστικότητα για την κατασκευή όλο και περισσότερων κέντρων δεδομένων.
«Δεν έχουμε να κάνουμε με ανόητους ανθρώπους που δεν κατανοούν την κλιματική αλλαγή», λέει η Klein. «Έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους που γνωρίζουν πολύ καλά τι σημαίνει να συνδέεις μεταξύ τους 35 στρόβιλους φυσικού αερίου στο Μέμφις». (Σημαίνει τεράστια κατανάλωση ενέργειας και νερού, καθώς και καταστροφή της ποιότητας του αέρα και του ηχητικού περιβάλλοντος στην περιοχή, όλα αυτά για να τροφοδοτήσει ο Μασκ το Grok, το μεγάλο γλωσσικό μοντέλο του που κατά καιρούς υιοθετεί ναζιστική ρητορική.)
Η ταχύτητα με την οποία δισεκατομμυριούχοι, που προηγουμένως έκλιναν προς τους Δημοκρατικούς, τάχθηκαν στο πλευρό του Trump το 2024 ήταν συγκλονιστική. «Δεν νομίζω ότι η φάση κατά την οποία ο Μαρκ Ζούκερμπεργκ φαινόταν να νοιάζεται βαθιά για τη δημοκρατία και την κλιματική αλλαγή ήταν πραγματική», λέει η Klein. «Μεταμορφώνεται σε ό,τι εξυπηρετεί τις επιχειρήσεις του. Προσωπικότητες όπως ο Thiel και ο Μασκ—όπου υπάρχει πραγματική ιδεολογία— είναι πιο εύκολο να κατανοηθούν από πρόσωπα όπως ο Μπέζος και ο Ζούκερμπεργκ, όπου πραγματικά νιώθεις ότι δεν υπάρχει ουσία από πίσω. Είναι απλώς αδιάφοροι τύποι που έγιναν πάμπλουτοι».
Την ενδιαφέρει, εν μέρει, ο συνδυασμός γεγονότων που δημιούργησε αυτούς τους άνδρες, πολλοί από τους οποίους διαμορφώθηκαν κατά την έκρηξη της εποχής των dot-com, όταν τους λάτρευαν σαν θεούς και εμφανίζονταν στο εξώφυλλο του περιοδικού Time καθισμένοι σε χρυσούς θρόνους.
Τελικά, ωστόσο, «ολοκληρώνουμε το βιβλίο καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο πλούτος έχει τις δικές του αποδιοργανωτικές επιδράσεις. Σχεδόν αναπόφευκτα σε μετατρέπει σε υποστηρικτή της ανωτερότητας μιας ομάδας έναντι άλλων, επειδή οι άνθρωποι είναι όντα που ζουν μέσα από αφηγήσεις και χρειάζεσαι μια ιστορία για να δικαιολογήσεις το εξής: γιατί εσύ; Γιατί έχεις τόσα πολλά σε μια εποχή τόσο μεγάλης στέρησης και ανάγκης; Και η μόνη διαθέσιμη ιστορία είναι ότι έχεις κάτι που το δικαιολογεί αυτό».
Υπάρχει μια νέα, προκλητική χροιά στα επιχειρήματα των υπερ-πλουσίων: ρητή υποστήριξη της ευγονικής και ισλαμοφοβία, καθώς και μια ωμή ικανοποίηση στην προοπτική ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα εξαφανίσει τις θέσεις εργασίας μας. Μοιάζει σχεδόν σαν να μας προκαλούν να εξεγερθούμε, απλώς και μόνο για να αποδείξουν ότι η εξέγερση είναι μάταιη.
Σε αυτό το σημείο, πάντως, η Κλάιν διαφωνεί. Δεν ξεπερνά τις συλλογικές μας δυνατότητες η δημιουργία ενός κινήματος «αφοπλισμού του πλούτου» ή ενός κινήματος «τεχνολογικού αφοπλισμού». Αναφέρεται στα αδέλφια Pearson, οι οποίοι μάχονται ενάντια στο κέντρο δεδομένων «Colossus 2» του Μασκ στο Μέμφις: «ο τρόπος με τον οποίο συνδέουν τόσο συνειδητά τον αγώνα τους με την ιστορία του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα και του κινήματος για την περιβαλλοντική δικαιοσύνη στο Μέμφις, ανατρέχοντας στους πρώην σκλαβωμένους ανθρώπους που ίδρυσαν το Boxtown. Εδώ δολοφονήθηκε ο Martin Luther King Jr, αφού είχε διαδηλώσει μαζί με τους εργαζόμενους στην αποκομιδή απορριμμάτων του Μέμφις». Ο KeShaun Pearson ηγείται της οργάνωσης Memphis Community Against Pollution, η οποία έχει πετύχει σημαντικές νίκες ενάντια σε αγωγούς πετρελαίου και στη βιομηχανική απελευθέρωση καρκινογόνων χημικών, ενώ τώρα κινητοποιείται ενάντια στα κέντρα δεδομένων. Ο αδερφός του, Justin Pearson, είναι υποψήφιος για το Κογκρέσο.
Στο *End Times Fascism*, η Κλάιν και η Τέιλορ επικαλούνται την έννοια του Βάλτερ Μπένγιαμιν «jetztzeit» (κυριολεκτικά αποδίδεται ως ο «χρόνος του τώρα»), μια στιγμή τόσο φορτισμένη με το πνεύμα και τον επείγοντα χαρακτήρα της επανάστασης, ώστε συσπειρώνει την ενέργεια όλων των κινημάτων που προηγήθηκαν. Και πάλι, πρόκειται για μια ποιητική έννοια, αλλά ταυτόχρονα είναι κυριολεκτική και παρατηρήσιμη.
Αν θέλουμε να αντιταχθούμε σε αυτή τη νέα φασιστική τάση, πρέπει πραγματικά να δράσουμε άμεσα. «Δεν συνηθίζω να χρησιμοποιώ τέτοια γλώσσα, προσπαθώ να είμαι μετρημένη, αλλά νομίζω ότι έχω κερδίσει το δικαίωμα να κλιμακώσω τη στάση μου», λέει η ίδια. «Στη συγκυρία που διανύουμε, ο κόσμος είναι πραγματικά εξοργισμένος – και όσο κι αν θυμώνεις, δεν είναι ποτέ αρκετό. Διότι υπάρχει κάτι βαθιά οδυνηρό στο να μην πιστεύεις πια στο μέλλον, στο να μην αναγνωρίζεις καμία αξία στο κοινό μας σπίτι, στον φυσικό κόσμο. Είναι προδότες της Δημιουργίας».
Η Κλάιν δεν στερείται λόγων για να αγωνιστεί. «Έχω επιλέξει να ζω πολύ κοντά στη φύση, σε μια αρκετά άγρια περιοχή της Βρετανικής Κολομβίας», λέει. «Τις σκοτεινές νύχτες, ο ουρανός μοιάζει με πέπλο από αστέρια. Κι όμως, τώρα βλέπουμε τόσα πολλά από αυτά που αποκαλώ “διαστημικά ζωύφια του Ίλον” (τους δορυφόρους Starlink) να σέρνονται στον ουρανό. Εκείνος θέλει να εκατονταπλασιάσει τον αριθμό τους. Ποιος είπε ότι μπορεί να το κάνει; Ποιος του έδωσε αυτό το δικαίωμα; Εκεί ακριβώς πηγάζει ο θυμός μου. Εξοργίζομαι με τα αστέρια. Εξοργίζομαι με τις όρκες. Εξοργίζομαι με τη Γάζα. Άλλοι άνθρωποι θα βρουν την αφορμή για τον δικό τους θυμό κάπου αλλού. Πρέπει να εντοπίσουμε τι αγαπάμε βαθύτερα και να παλέψουμε με όλη μας τη δύναμη».
ΑΡΘΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΒΟΗΤΟ ΕΧΘΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ PETER THIEL
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου