Παλλαδάς ο Αλεξανδρεύς. Η Φωνή σε έναν κόσμο που έσβηνε.
-Ιστορική, φιλοσοφική και φιλολογική μελέτη για τον ποιητή του 4ου μ.κ.ε. αιώνος.
Της Αικ.Γ.Δασκαλοπούλου[Introduction
Palladas of Alexandria stands as one of the most striking poetic voices of Late Antiquity, a witness to the twilight of the ancient Greek world and the dawn of a new religious order.
Living in the late 4th century CE, during a period marked by profound cultural and ideological upheaval, Palladas captured in his epigrams the anxieties, disillusionment, and philosophical tension of an era in transition.
His verses, preserved primarily in the Palatine Anthology, reflect not only personal hardship but also a collective sense of loss felt by the Greek intellectual class as traditional Hellenic religion and classical paideia were gradually displaced by the expanding dominance of Christianity.
Through biting irony, existential reflection, and often somber melancholy, Palladas records the emotional landscape of a civilization witnessing its own transformation.
His work embodies the final echo of the ancient pagan worldview, skeptical, human-centered, and tragically aware of its own decline, while simultaneously revealing the pressures exerted by a rapidly changing society.
In this way, Palladas serves not merely as a poet of personal lament but as a chronicler of the dying breath of the classical world, standing at the threshold between two epochs.
The fading light of Hellenism and the ascendant spiritual universe of Christian Late Antiquity.]
Ο Παλλαδάς ο Αλεξανδρεύς αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές, αλλά και πλέον υποτιμημένες μορφές της ύστερης αρχαιότητος. Στην ποίησή του αποτυπώνεται η σύγκρουση δύο κοσμοειδώλων. Του καταρρέοντος, τότε, αρχαίου ελληνικού πνεύματος και πολιτισμού και του αναδυόμενου χριστιανικού κόσμου.
Μέσα από τα σύντομα, πυκνά και αιχμηρά επιγράμματά του διαφαίνεται ένας άνθρωπος που βιώνει την ιστορική μετάβαση όχι ως θεατής αλλά ως τραγικός αυτόπτης, παλεύοντας με την εσωτερική του διάλυση καθώς παρακολουθεί τη διάλυση του κόσμου που θεωρούσε αυτονόητον.
Η παρούσα μελέτη επιχειρεί μια συνολική προσέγγιση του Παλλαδά.
Της ζωής του, του έργου του, της σχέσης του με την Παλατινή Ανθολογία, τα φιλοσοφικά του προτάγματα, το ιστορικό πλαίσιο, την κοσμοθεωρία του, καθώς και την επίδρασή του στη μεταγενέστερη γραμματεία.
Στις γραμμές που ακολουθούν, ο Παλλαδάς δεν προσεγγίζεται ως «ελάσσων ποιητής», αλλά ως ένας από τους σημαντικότερους μάρτυρες της παρακμής των ελληνικών γραμμάτων.
Ο Παλλαδάς έζησε κατά τον 4ο μ.κ.ε. αιώνα, πιθανότατα κατά τις δεκαετίες 320–390 μ.κ.ε., περίοδο κρίσιμη για τη μετάβαση από την παλαιά θρησκευτική και πολιτισμική παράδοση στο πρώιμο χριστιανικό Βυζάντιο.
Ο 4ος αιώνας χαρακτηρίζεται από την επίσημη επικράτηση του Χριστιανισμού με τον Θεοδόσιο τον Α΄, τη σταδιακή κατάργηση των αρχαίων λατρειών, τη μετατροπή των φιλοσοφικών σχολών, την κοινωνική αναδιάρθρωση και έντονη ταξική πίεση, την κρίση της ελληνικής παιδείας.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον οι φορείς της ελληνικής διανόησης, όπως ο Παλλαδάς, υφίστανται όχι απλώς σε πολιτικοθρησκευτική μεταβολή, αλλά και σε υπαρξιακή κατάρρευση. Συνειδητοποιούν πως η ζωή τους ανήκει σε έναν πολιτισμό που φθίνει.
1.2 Καταγωγή και επάγγελμα
Ο ποιητής φαίνεται πως καταγόταν από τη Χαλκίδα, αλλά έζησε και δημιούργησε κυρίως στην Αλεξάνδρεια, την κατεξοχήν πόλη της ελληνικής λογιοσύνης. Στα επιγράμματά του δηλώνει την εργασιακή του δυσχέρεια ως γραμματοδιδάσκαλος, επάγγελμα σεβαστό αλλά συχνά φτωχικό, που προϋπέθετε μεγάλη μόρφωση χωρίς ανάλογη κοινωνική ανταμοιβή.
Αυτή η αντίθεση, μορφωμένος αλλά φτωχός, γνώστης αλλά ανέστιος, Έλλην σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο, αποτελεί το ηθικό υπόβαθρον της ποίησής του.
1.3 Θάνατος και χρονολόγηση
Η ακριβής χρονολόγηση του θανάτου του παραμένει αβέβαιη. Πιθανώς απεβίωσε στα τέλη του 4ου αιώνος, με στοιχεία που μαρτυρούν ότι έζησε την πολεμική ανάμεσα στους εναπομείναντες εθνικούς και στους χριστιανούς (και ίσως κατέστη μάρτυρας του θανάτου της Υπατίας).
2. Η Παλατινή Ανθολογία και η διάσωση του έργου του
Το έργο του Παλλαδά διεσώθη σχεδόν εξ ολοκλήρου χάρη στην Παλατινή Ανθολογία, τη μνημειώδη συλλογή που συγκροτήθηκε τον 10ο αιώνα στο περιβάλλον του Βυζαντίου και περιέχει επιγράμματα από αιώνες ολόκληρους ελληνικής ποιητικής δημιουργίας (περίπου 7ος αι. π.κ.ε. έως 6ος αι. μ.κ.ε.).
2.1 Η σημασία της Ανθολογίας
Η Παλατινή Ανθολογία λειτουργεί ως κιβωτός της ελληνικής επιγραμματικής παράδοσης. Από εκεί προέρχονται τα περίπου 160 επιγράμματα του Παλλαδά, τα μόνα σωζόμενα τεκμήρια της ποιητικής του φωνής, η εικόνα ενός στοχαστή με βαθύτατη επίγνωση του ιστορικού τέλους της εποχής του.
Η Ανθολογία δεν διέσωσε απλώς στίχους, διέσωσε μια ολόκληρη κοσμοαντίληψη. Αν δεν υπήρχε, ο Παλλαδάς, μαζί του το «στίγμα» της ύστερης αρχαιότητος θα είχε χαθεί.
2.2 Το περιεχόμενον των επιγραμμάτων
Τα επιγράμματα του Παλλαδά καλύπτουν ποικίλες θεματικές. Καθημερινότητα και επάγγελμα, γήρας, φτώχεια, αρρώστιες, έρως και ειρωνεία, κοινωνική σάτιρα και φιλοσοφική απορία, ιστορικά σχόλια για την πτώση του ελληνικού κόσμου.
Στο σύνολό τους συνθέτουν ένα έργο που υπερβαίνει το ένα μόνον είδος. Από το σύντομο και παιγνιώδες επίγραμμα περνάμε στη συμπυκνωμένη φιλοσοφική διάγνωση της ανθρώπινης μοίρας.
3. Φιλοσοφική ταυτότητα του Παλλαδά
3.1 Στωικά χαρακτηριστικά
Ο στοχασμός του Παλλαδά εμφορείται από Στωική διάθεση. Αποδοχή της φθοράς, έμφαση στην εσωτερική αντοχή, ειρωνική αντιμετώπιση των κοινωνικών αναταράξεων.
3.2 Κυνισμός και απομυθοποίηση
Ο Παλλαδάς μοιάζει συχνά με κυνικό φιλόσοφο.
Απορρίπτει την κοινωνική ηθικολογία, γελοιοποιεί την υποκρισία των ανθρώπων, κρατά αποστάσεις από τις εξουσίες.
Ο κυνικός αυτός τόνος ενισχύει το αίσθημα της τραγικής νηφαλιότητος.
3.3 Μεταφυσικός σκεπτικισμός
Το περίφημο απόσπασμα «Ἄρα μὴ θανόντες τῷ δοκεῖν ζῶμεν μόνον;», δεν είναι απλώς ένας θρήνος, είναι ένα υπαρξιακό ερώτημα που θα μπορούσε να σταθεί δίπλα στα αποφθεύγματα του Εμπεδοκλέους ή του Πύρρωνος.
Ο Παλλαδάς αμφισβητεί την ίδια τη συνοχή της εμπειρίας του. Είναι σαν να υπονοεί ότι ο κόσμος δεν έχει πλέον ικανότητα νοήματος επειδή οι άνθρωποι που τον συγκροτούν έχουν μεταβληθεί ριζικά.
4. Η ιστορική κρίση μέσα από το έργο
4.1 Η κατάρρευση του ελληνιστικού οικοσυστήματος και του ελληνισμού εν γένει.
Ο Παλλαδάς περιγράφει μια κοινωνία όπου
τα φιλοσοφικά σχολεία κλείνουν, οι παραδοσιακές λατρείες διώκονται, η ελληνική παιδεία χάνει την υπόστασή της, ο δημόσιος λόγος μεταλλάσσεται σε χριστιανικό κήρυγμα...
Ως τέκνον μιας πόλεως όπως η Αλεξάνδρεια, ο Παλλαδάς δεν μπορούσε παρά να βιώσει αυτή τη μετάβαση ως προσωπική τραγωδία.
4.2 Η μαρτυρία της παρακμής
Η ποίησή του αποτελεί πολύτιμη ιστορική πηγή. Περιγράφει την αναστάτωση, τον φόβο και την αίσθηση ότι η παλαιά Ελλάδα «έχει αποθάνει». Τα επίγραμματά του δεν υμνούν μια ηρωική επιστροφή της παράδοσης, καταγράφουν τη σιωπηλή διάλυσή της.
4.3 Ένας κόσμος που έχει χάσει το μέτρο του
Ο Παλλαδάς περιγράφει ανθρώπους που τρέχουν πίσω από την ύλη, πλούσιους που περιφρονούν τους σοφούς, πρόστυχο κέρδος αντί της παιδείας, καταστροφή κάθε ελληνικού ιδεώδους. Η κοινωνική του κριτική είναι αδυσώπητη, ο κόσμος που αναδύεται εμπρός του δεν είναι απλώς διεφθαρμένος, είναι ανεπίστρεπτα αλλοιωμένος...
5. Λογοτεχνική αξία και ύφος
Ο Παλλαδάς χρησιμοποιεί την ειρωνεία με τρόπο σχεδόν φιλοσοφικό, ως μέσον αποστασιοποίησης από το παράλογον της ύπαρξης.
5.2 Ρεαλισμός και αυτοσαρκασμός
Σπάνια στην αρχαία γραμματεία συναντά κανείς ποιητή που να απογυμνώνει τόσο τον εαυτόν του. Η φτώχεια του, το γήρας του, η αποτυχία του, γίνονται ποιητικό υλικό.
5.3 Συμπύκνωση και δύναμη
Το επίγραμμα ως είδος απαιτεί οικονομία. Ο Παλλαδάς όμως το μετατρέπει σε εργαλείον υπαρξιακής συμπύκνωσης. Κάθε στίχος του μοιάζει με ψήγμα εμπειρίας αποσταγμένης στο έπακρον.
6. Επίδραση στη νεότερη σκέψη
Η επιρροή του Παλλαδά δεν είναι ευρύτατα γνωστή, αλλά είναι ακόμη εκεί, υπαρκτή και ουσιαστική, για όσους επιθυμούν να τον μελετήσουν.
Οι νεότεροι φιλόλογοι θεωρούν το έργον του πολύτιμο για την κατανόηση της ύστερης αρχαιότητος, οι μοντέρνοι ποιητές βρίσκουν στον τόνο του τον προάγγελον της υπαρξιακής ποίησης, ενώ αρκετοί ιστορικοί τον θεωρούν εφάμιλλο «κοινωνιολόγο της παρακμής», με τρόπον ανάλογον του Ιουλιανού, του Λιβάνιου ή του Αμμιανού Μαρκελλίνου.
Η φωνή του μοιάζει σύγχρονη, διότι πραγματεύεται ερωτήματα που δεν παλιώνουν. Τι κάνουμε όταν ο κόσμος γύρω μας αλλάζει ριζικά; Πώς διατηρούμε την ταυτότητά μας; Πού βρίσκουμε νόημα όταν όλα γύρω μας καταρρέουν; (πόσο επίκαιρος...).
7. Εν κατακλείδι, ο Παλλαδάς είναι ο ποιητής του τέλους, αλλά και ο ποιητής της παγερής, ύστατης διαύγειας, του Εκκρεμούς που φθάνει στο ύστατο σημείον της κίνησής του... Δεν εξιδανικεύει, δεν ωραιοποιεί και δεν υπόσχεται λύτρωση. Στέκεται μπροστά στο ιστορικό χάος και το καταγράφει με ειλικρίνεια που παγώνει το αίμα...
Πάνω απ’ όλα, είναι ο ποιητής μιας μετάβασης που δεν είχε αίσιο τέλος για τον κόσμο του, τον δικό μας κόσμο.
Και ακριβώς γι’ αυτό, η ποίησή του παραμένει διαχρονική, ομιλά σε κάθε εποχή που νιώθει τον εαυτό της να αλλάζει χωρίς να έχει επιλέξει αυτή την αλλαγή.
Η Παλατινή Ανθολογία ευτυχώς τον κράτησε ζωντανό, και οι στίχοι του κρατούν ζωντανή την εποχή του και τον αρχαιό κόσμο μας εν γένει...
Βιβλιογραφία και πηγές:
1. Παλατινή Ανθολογία, τόμ. Γ΄ – μετάφραση & σχόλια: Ι. Θ. Κακριδής, Εκδόσεις Κάκτος.
2. Λαμπρίδης, Δ., Οι Έλληνες ποιητές της ύστερης αρχαιότητας. Εκδόσεις Ζήτη.
3. Στεφανής, Ι., Αλεξανδρινοί Ποιητές και η Ύστερη Αρχαιότητα. Εκδόσεις Παπαδήμα.
4. Δεληγιάννης, Γ., Ο Ελληνισμός στον 4ο αιώνα μ.Χ. Εκδόσεις Ινστιτούτο του Βιβλίου – Α. Καρδαμίτσα.
5. Πολίτης, Λ., Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Εκδόσεις ΜΙΕΤ.
Παλλαδάς ο Αλεξανδρεύς
Gerontakos
Ancient Greek Civilization - Αρχαία Ελλάς/ Daskalopoulou Katerina.
Μιχάλης Σωτηρόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Νεοελληνικών
Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, Μέλος της Steering Committee
του A.G. Leventis Centre for Greek Studies του πανεπιστημίου.
