Λέξεις: 
Βασίλης Σωτηρόπουλος*
Οι κληρονόμοι πνευματικών ή συγγενικών δικαιωμάτων έχουν μόνο τις
εξουσίες που τους απονέμει ο νόμος για την πνευματική ιδιοκτησία
(Ν.2121/1993) επί των έργων των κληρονομούμενων και κανένα άλλο
δικαίωμα.
Δεν έχουν καμία νομικά αναγνωρισμένη εξουσία επί της “εικόνας” του
θανόντος συγγενή τους, εκτός εάν έχει τελεστεί το ποινικό αδίκημα της
προσβολής μνήμης νεκρού, το οποίο κατά το άρθρο 365 του Ποινικού Κώδικα
τιμωρεί μόνο την “β άναυση ή κακόβουλη εξύβριση” ή την “συκοφαντι ή
δυσφήμηση” ενός θανόντος.
Μπορούν δηλαδή οι κληρονόμοι να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν την χρήση
των έργων της διανοίας των θανόντων, αλλά δεν μπορούν να απαγορεύουν
και την χρήση του ονοματεπωνύμου, της εικόνας του προσώπου (εκτός εάν
πρόκειται για συγκεκριμένη φωτογραφία επί των οποίων υπάρχουν επίσης
δικαιώματα) και της έμπνευσης σε άλλους δημιουργούς να δημιουργούν νέα
έργα διανοίας ή έργα τέχνης εμπνευσμένα από την προσωπικότητα των
θανόντων.
Στο ελληνικό δίκαιο η προστασία της προσωπικότητας κατοχυρώνεται με το άρθρο 57 του Αστικού Κώδικα. Αυτό ορίζει:
“Όποιος προσβάλλεται παράνομα στην προσωπικότητά του έχει δικαίωμα να
απαιτήσει να αρθεί η προσβολή και να μην επαναληφθεί στο μέλλον. Αν η
προσβολή αναφέρεται στην προσωπικότητα π ρ ο σ ώ π ο υ π ο υ έ χ ε ι π ε
θ ά ν ε ι, το δικαίωμα αυτό έχουν ο σύζυγος, οι κατιόντες, οι ανιόντες,
οι αδελφοί και οι κληρονόμοι του από διαθήκη.”
Τα ελληνικά δικαστήρια δέχονται ότι αντικείμενο της προστασίας του
παραπάνω άρθρου είναι το δικαίωμα της προσωπικότητας, η οποία αρχίζει με
τη γέννηση του ανθρώπου και τερματίζεται με το θάνατό του (άρθρο 35
ΑΚ). Μετά το θάνατο, τα ίχνη που έχει αφήσει ο θανών από την ζωή του
θεωρούνται “υπόλειμμα της προσωπικότητας”.
Αντίστοιχα, ο GDPR δεν προστατεύει τα προσωπικά δεδομένα των θανόντων.
Όπως έκρινε πρόσφατα το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών (απόφαση
4082/2025), παρά το ότι στην παραπάνω διάταξη του δευτέρου εδαφίου του
άρθρου 57 χρησιμοποιείται αδόκιμα η έκφραση «προσβολή στην προσωπικότητα
προσώπου που έχει πεθάνει», κατά την κρατούσα στην ελληνική νομική
φιλολογία άποψη και ορθή ερμηνεία της διάταξης αυτής πρόκειται για
προσβολή της μ ν ή μ η ς θανόντος.
Τα πρόσωπα που ονομάζει το άρθρο 57 παρ.1 εδ. β’ ΑΚ ασκούν δ ι κ ό τ ο
υ ς δ ι κ α ί ω μ α (jure proprio) όταν ζητούν την άρση της προσβολής
της μνήμης του νεκρού, προστατευτέο δε έννομο αγαθό με το άρθρο αυτό
είναι η προσωπικότητα των επιζώντων, οι οποίοι ε μ μ έ σ ω ς με την
προσβολή της μνήμης του θανόντος προσβάλλονται ατομικώς είτε στη δική
τους τιμή, είτε στο συναίσθημα της στοργής και το καθήκον ευλάβειας προς
τον αποθανόντα.
Όμως, η προσβολή της μνήμης του νεκρού, ως συνέχεια της εν ζωή
προσωπικότητας του ατόμου, μπορεί να συντελεστεί, υπό την προεκτεθείσα
έννοια, με κάθε τρόπο, κατά τον οποίο είναι δυνατή προσβολή και επί
ζώντος ατόμου, όπως με αντίστοιχη προσβολή της τιμής της εικόνας του
απορρήτου και της αναπαράστασης εν γένει της ζωής του αποθανόντος με
εξαίρεση τις προσβολές της προσωπικότητας οι οποίες προϋποθέτουν άτομο
το οποίο ζει.
Έτσι, τα δικαστήρια αναφέρουν σταθερά ότι προστατευόμενο έννομο αγαθό
δεν είναι η «μεταθανάτια» προστασία της προσωπικότητας του νεκρού, αλλά
η ίδια προσωπικότητα των ως άνω συγγενών προσώπων, σ τ ο μ έ τ ρ ο που η
προσβολή της μνήμης του νεκρού προσέβαλε, λόγω του στενού συνδέσμου
μεταξύ τους (συνήθως οικογενειακού) το αίσθημα σεβασμού τους προς την
μνήμη του νεκρού, που αποτελεί και αστό έκφανση της προσωπικότητάς τους.
Επομένως, οτιδήποτε δεν μπορούσε να προσβάλλει την προσωπικότητα ενός
διάσημου καλλιτέχνη όταν αυτός βρισκόταν εν ζωή, έτσι δεν μπορεί να
προσβάλλει την προσωπικότητά του και όταν δεν βρίσκεται στην ζωή.
Το να αναφέρεις το όνομα ενός διάσημου καλλιτέχνη που δεν είναι πλέον
στην ζωή, από μόνο του δεν μπορεί να απαγορευθεί από τους κληρονόμους.
Το να χρησιμοποιείς την εικόνα ενός διάσημου καλλιτέχνη που δεν είναι
πλέον στην ζωή, από μόνο του, δεν μπορεί να απαγορευθεί από τους
κληρονόμους.
Μόνο μία πράξη που συνιστά “βάναυση ή κακόβουλη εξύβριση ή
συκοφαντική δυσφήμηση” μπορεί να επιτρέψει την απαγόρευση της χρήσης
ενός ονόματος ή της εικόνας ενός θανόντος δημοσίου προσώπου.
Κάθε άλλη ενέργεια, όπως η δημιουργία ενός έργου τέχνης που εμπνέεται
από έναν διάσημο θανόντα (οπτικοακουστικό έργο, βιογραφία, μυθιστόρημα,
έργο εικαστικών τεχνών), σαφώς και μπορεί να περιλαμβάνει το
ονοματεπώνυμό του θανόντος ελεύθερα και χωρίς να χρειάζεται κάποια
“άδεια” ή “συναίνεση” των κληρονόμων, οι οποίοι δεν είναι δικαιούχοι
ούτε του ονόματος ούτε της εικόνας, αλλά μονο των δικαιωμάτων
πνευματικής ιδιοκτησίας του θανόντος.
Η “αντίρρηση” ή “ένσταση” των κληρονόμων για μια τέτοια μη
εξυβριστική και μη συκοφαντική χρήση των στοιχείων του θανόντος, είναι
παντελώς αδιάφορη νομικά.
Αυτή είναι η ρύθμιση στην ελληνική έννομη τάξη, η οποία είναι σύμφωνη
και με την ελευθερία της έκφρασης που κατοχυρώνεται και από το
Σύνταγμα, αλλά και προς τις διεθνείς συμβάσεις για τα ανθρώπινα
δικαιώματα.
Αλλά ακόμη και αυτό που θα μπορούσε να θεωρηθεί “βάναυση εξύβριση” για κάποιο ιστορικό πρόσωπο, μπορεί να
θεωρηθεί ανεκτό κατ’ εφαρμογή της ελευθερίας της έκφρασης.
Οι κληρονόμοι του Μιττεράν έχασαν την υπόθεση στο Ευρωπαϊκό
Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το οποίο έκρινε ότι ο γιατρός
του θανόντος προέδρου είχε το δικαίωμα να κυκλοφορήσει βιβλίο (“Le Grand
Secret”) στο οποίο αποκάλυψε ότι ο πρόεδρος διαγνώσθηκε το 1981 με
καρκίνο που δεν είχε αποκαλύψει δημόσια. Το Ε.Δ.Δ.Α. έκρινε ότι κακώς τα
γαλλικά δικαστήρια είχαν διατηρήσει την απαγόρευση του βιβλίου και ότι
αυτό ηταν αντίθετο στην ελευθερία της έκφρασης όπως κατοχυρώνεται από το
άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης (απόφαση Éditions Plon v. France,
2004)
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου απέρριψε την
προσφυγή του εγγονού του Στάλιν, ο οποίος είχε προσφύγει για προσβολή
μνήμης του παππού του, επειδή κάποια ρωσική εφημερίδα τον είχε
χαρακτηρίσει “αιμοδιψή καννίβαλο” (για την σφαγή 11.000 επιφανών Πολωνών
στο Κατίν το 1940). Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έκρινε ότι «ως ιστορικός
ηγέτης διεθνούς βεληνεκούς, ο Στάλιν αναπόφευκτα παραμένει ανοιχτός σε
δημόσια κριτική», ακόμη και οξύτατη όπως αυτή, απορρίπτοντας τον
ισχυρισμό περί συκοφαντικής δυσφήμησης. (Dzhugashvili v. Russia, 2015).
Το Ε.Δ.Δ.Α. δεν αναγνωρίζει λοιπόν μεταθανάτιο δικαίωμα στην προσωπικότητα, ιδίως όσον αφορά τα δημόσια πρόσωπα.
Ο λόγος είναι ότι τα δημόσια πρόσωπα, ιδίως μετά τον θάνατό τους
ανήκουν στην δημόσια σφαίρα, στην Ιστορία, στο κοινό τους, ακόμη και
στους αντιπάλους και τους haters και μπορούν ελεύθερα να αποτελέσουν
πηγή έμπνευσης για άλλους δημιουργούς, αλλά και για όλους τους πολίτες.
Το ευρύτερο πνευματικό αποτύπωμα ενός μεγάλου καλλιτέχνη, ο δρόμος
που δείχνει στις επόμενες γενιές, το σύμβολο που αποτελεί το όνομά του
δεν μπορεί να αποτελέσει ένα αποκλειστικό περιουσιακό αγαθό για τους
κληρονόμους του. Δεν υπάρχει ιδιοκτησία σε αυτό, τουλάχιστον στον
ευρωπαϊκό νομικό χώρο.
Οι νομικοί περιορισμοί που έχουν θεσπιστεί αποκλειστικά και μόνο για
τα έργα της διανοίας ισχύουν κι αυτοί μόνο για 70 χρόνια μετά τον θάνατο
του δημιουργού. Όχι για πάντα, επομένως. Κι όχι για τα πάντα που
συγκροτούν τον απόηχο μιας προσωπικότητας με επιρροή στο κοινωνικό
σύνολο.
*Ο Βασίλης Σωτηρόπουλος είναι νομικός
[Κέντζι Μιγιαζάουα*, Εν Ασθενεία η Γραφή μου Τελειούται, μτφρ. Μαρία Αργυράκη, εκδόσεις Ύδωρ – Όμιλος Πολιτισμού, 2026]
Out of the Fog/Το λιμάνι της ομίχλης (1941) του Anatole Litvak
Βουλή 
Μετά έφυγε
από εκεί. Μετά έγινε ανεξάρτητος. Μετά προσχώρησε στο κόμμα Δημοκράτες. 
Μετά έφυγε από το κόμμα Δημοκράτες. Τώρα πήγε στο ΠΑΣΟΚ. Αύριο πάλι
βλέπουμε.
