Στίχοι που κραυγάζουν
στίχοι που ορθώνονται τάχα σαν ξιφολόγχες
στίχοι που απειλούν την καθεστηκυία τάξη
και μέσα στους λίγους πόδες τους
κάνουν ή ανατρέπουν την επανάσταση,
άχρηστοι, ψεύτικοι, κομπαστικοί,
γιατί κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα
κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες.
(Ποιες μάζες; Μεταξύ μας τώρα –
ποιοι σκέφτονται τις μάζες;
Το πολύ μια λύτρωση ατομική, αν όχι ανάδειξη.)
Γι’ αυτό κι εγώ δε γράφω πια
για να προσφέρω χάρτινα ντουφέκια
όπλα από λόγια φλύαρα και κούφια.
Μόνο μιαν άκρη της αλήθειας να σηκώσω
να ρίξω λίγο φως στην πλαστογραφημένη μας ζωή.
Όσο μπορώ, κι όσο κρατήσω.
Νέοι καιροί, ίδια ήθη. Συγνώμη για την παράφραση, αλλά δεν βρίσκω καλύτερη εισαγωγή για αυτή την αγαπημένη συνήθεια, που δεν είναι άλλη από το «ξεφύλλισμα» των εκδόσεων του φθινοπώρου.
Με αρκετά βιβλία ακόμη στη ντάνα με τα αδιάβαστα της προηγούμενης σεζόν, αλλά μετά από ένα χορτάτο, αναγνωστικά τουλάχιστον, καλοκαίρι, νιώθω έτοιμη για νέες εμπειρίες. Πάντα με τον ενθουσιασμό ενός (μεγάλου) παιδιού που διψάει να ανακαλύψει κάτι καινούργιο, κάτι αναπάντεχο, κάτι που θα χαρίσει ξανά και ξανά στους αγαπημένους του.
Εδώ έχω επιλέξει βιβλία πεζογραφίας, ελληνικά και ξένα, που μου έκαναν κλικ, με βάση αυτά που μου αρέσουν, με ενδιαφέρουν και με συγκινούν. Το αυτό, δε, επιθυμώ και δι’ υμάς.
Και για να μην υπάρξουν παρεξηγήσεις, στη λίστα δεν έχω συμπεριλάβει (πολλά) αστυνομικά, ούτε όμως και βιβλία fantasy και επιστημονικής φαντασίας, με τα οποία έχω πάρει διαζύγιο.
Πως είδε η ΑΙ τον Τίτο Πατρίκιο με τα 23 πρόσωπα που βιογραφεί.
Ξεκινάμε με ελληνική πεζογραφία. Ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος (κάνω μια μικρή παρασπονδία), κυκλοφορεί στην Κίχλη το Άνθρωποι που γνώρισα, μια σειρά πεζών κειμένων που αναφέρονται σε ανθρώπους με τους οποίους συνδέθηκε στον έναν σχεδόν αιώνα που βρίσκεται στον πλανήτη. Κάποιους, όπως λέει ο ίδιος, τους γνώρισε τον καιρό της Κατοχής, αρκετούς τα δύσκολα χρόνια του Εμφυλίου ή της Χούντας και μερικούς τα χρόνια της Μεταπολίτευσης
Στην Κίχλη επίσης, το Και σώμα χωρίς αίμα του Μιχάλη Μακρόπουλου, μια συλλογή διηγημάτων όπου ζωντανοί συναντιόνται με νεκρούς στη μεθόριο της μνήμης νιώθοντας άλλοτε φρίκη, τρόμο, θλίψη, κι άλλοτε, προπαντός, αγάπη. Το περιμένω πώς και πώς (όπως και την ολοκλήρωση του διηγήματός του «Η μεταφυσική του καλού κηπουρού» που δημοσιεύει αυτή την περίοδο σε συνέχειες στον Αναγνώστη).
Ο Αύγουστος Κορτώ δε χρειάζεται συστάσεις, μόνο φίλους. Το τελευταίο του βιβλίο Παιδάκι μ’ άσπρα γένια (Πατάκης) είναι μια βόλτα στο απρόβλεπτο μυαλό του, «σαν παιχνίδι που παίζει το φως με το σκοτάδι εδώ και κοντά μισόν αιώνα», όπως λέει, με μπόλικη μουσική και αυτοβιογραφικά στοιχεία. Από τον Πατάκη κυκλοφορεί και το τελευταίο βιβλίου του βραβευμένου με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος (Ανάληψη, εκδ. Πατάκη, 2023), Ηλία Λ. Παπαμόσχου, Η τελευταία επιθυμία: «Δεν ξέρω αν αυτές τις ιστορίες τις έζησα ή τις φαντάστηκα, ξέρω όμως ότι είναι μια ακόμη οφειλή, επιπλέον χρόνος κρυμμένος στις πτυχές του τόπου», γράφει ο ίδιος.
Ο πολυγραφότατος και πολυβραβευμένος, από την Ακαδημία Αθηνών (2013) και όχι μόνο, Σωτήρης Δημητρίου, του οποίου το όνομα αναφέρθηκε πρόσφατα στο πλαίσιο του debate περί χρήσης της ντοπιολαλιάς στη σύγχρονη λογοτεχνία, κυκλοφορεί στον Πατάκη το Νέα Ελβετία – Νέα Σουηδία – πολύ μου αρέσει ο τίτλος, αλλά και η περιγραφή του βιβλίου, υπόσχεται πολλά: «Η Δομένικα, η Φρόσω, ο Κόρτο Μαλτέζε, η Γιαννούλα, ο Δονάτος, ο Φρατέλο, ο Γκαμπέν, η Ευταλία, ο Ράκης είναι μερικοί από τους ήρωες του βιβλίου. Ο τόπος του είναι οι παρυφές μιας επαρχιακής πόλεως και το χρονικό του εύρος η μεταπολεμική Ελλάδα μέχρι τις μέρες μας».
Το νέο μυθιστόρημα του Βαγγέλη Αυδίκου, Γριβάδι, που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Εστία, μου κίνησε το ενδιαφέρον παρότι δεν έχω περισσότερα στοιχεία. Ίσως επειδή το γριβάδι μου θυμίζει τις Πρέσπες. Ο Αυδίκος έχει εκδώσει πέντε μυθιστορήματα, μία συλλογή διηγημάτων και πάνω από είκοσι βιβλία με μελέτες και είναι ομότιμος καθηγητής Λαογραφίας στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας. Από τις εκδόσεις της Εστίας κυκλοφορεί επίσης το μυθιστόρημά του Οδός Οφθαλμιατρείου (2019).
Περιμένω φυσικά το νέο βιβλίο του Γιάννη Πάσχου από τις εκδόσεις Ισνάφι. Το Άγριες μέρες είναι μια πραγματική ιστορία κορυφαίας παραφροσύνης, βαθιάς θλίψης και απόλυτης γελοιότητας. Είναι η ηχώ που αφήνει η προσπάθεια των
ανθρώπων όταν παλεύουν μανιωδώς να συντρίψουν τους συνανθρώπους τους. Φαντάζει δε, ακόμη τραγικότερη, όταν όλα γίνονται εν ονόματι της πατρίδας.
Να και ένα new entry στον Ίκαρο: Ιάσονας Μικρώνης. Η πρώτη του συλλογή διηγημάτων ΗΖωντανίνα, μας συστήνει έναν λογοτεχνικό κόσμο γεμάτο αλήθεια, τρυφερότητα και σωτήριο χιούμορ. Κι άλλο ένα στο Μεταίχμιο: ο μεταφραστής Βασίλης Τσαλής κα η συλλογή διηγημάτων Αθλητικά παπούτσια Νο 7. Ιστορίες στη σύγχρονη μεγαλούπολη και στα απρόσμενα ξέφωτά της. Καλή επιτυχία!
Δεν βλέπω όνειρα συνήθως είναι ο τίτλος του νέου μυθιστορήματος του επίσης πολυβραβευμένου Ηλία Μαγκλίνη, που θα κυκλοφορήσει από το Μεταίχμιο. Η ιστορία, η μνήμη και ο μυθιστορηματικός λόγος του συγγραφέα υπόσχονται ένα συναρπαστικό αφήγημα. Το βιβλίο αναδεικνύει μια σχεδόν άγνωστη ιστορική πραγματικότητα: Εβραίοι σε στρατεύσιμη ηλικία που επέζησαν από το Ολοκαύτωμα, με την επιστροφή τους στην Ελλάδα, κατατάχθηκαν υποχρεωτικά στον στρατό και βρέθηκαν έτσι εκ νέου αντιμέτωποι με τον πόλεμο, τον Εμφύλιο αυτή τη φορά.
Ο Κώστας Ακρίβος επιστρέφει στο Μεταίχμιο επίσης, με το Βάρδια στο Μόμπι Ντικ: 6 + 1 σημειώματα για τη Φάλαινα του Χέρμαν Μέλβιλ, μια «δημιουργική συνομιλία» με το εμβληματικό μυθιστόρημα, που ανοίγει νέους δρόμους στην ανάγνωσή του.
Ο Αλέξης Σταμάτης έφυγε πριν λίγο καιρό από τη ζωή μετά από πολυετή ασθένεια. Άφησε πίσω του ένα πλούσιο λογοτεχνικό έργο αλλά και ένα προς έκδοση μυθιστόρημα, το Ρίβα (Μεταίχμιο), ως παρακαταθήκη. Ένα μυθιστόρημα για την τέχνη, την απώλεια και την τεχνητή νοημοσύνη, μια ιστορία στην οποία το προσωπικό τραύμα συναντά τα μεγάλα ερωτήματα της εποχής μας.
Στο Μεταίχμιο και ο Φώτης Δούσος στον οποίο έχω αδυναμία. «Ελληνικό νουάρ» χαρακτηρίζεται το Χόρα, ένα αστυνομικό-κοινωνικό μυθιστόρημα που διερευνά την παθογένεια νέων ανθρώπων που προσπαθούν να βγάλουν μια άκρη στη ζωή τους, σχεδόν σουρεαλιστικά, στρεφόμενοι ακόμα και στην παρανομία.[.....................................................]
Αριστερά: Η κατάθεση Βύρωνα Ν. Καραγιάννη, γιού της Λέλας, και δεξιά η κατάθεση του Δημητρίου Κοτρώτση. Πηγή: Landesarchiv Berlin, B Rep. 058 Nr. 5442.
O φτηνός προπαγανδιστής ψυχροπολεμικών ιδεολογημάτων Στάθης Καλύβας ισχυρίστηκε στο επονείδιστο αρθρίδιό του στην Καθημερινή της 22.2.2026 κάνοντας επίδειξη της επιστημονικής ανεπάρκειάς του ότι:
«Οι περισσότεροι Έλληνες που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς … ήταν απλοί πολίτες δίχως πολιτική δράση…. Δεν ήταν επίσης λίγοι εκείνοι που ήταν αντιστασιακοί, χωρίς όμως να είναι κομμουνιστές ή να έχουν κάποια πολιτική ατζέντα πέρα από την απελευθέρωση της Ελλάδας. Έχει η θυσία τους παρόμοια αξία με αυτή των κομμουνιστών; Ή έχει μήπως μεγαλύτερη; [sic] Η Λέλα Καραγιάννη, για παράδειγμα, υπήρξε μία από τις πιο αποτελεσματικές και ανιδιοτελείς μορφές της αντίστασης στην Ελλάδα. Εκτελέστηκε στο Χαϊδάρι, στις 8 Σεπτεμβρίου 1944, μαζί με άλλους 59 ανθρώπους, άνδρες και γυναίκες, μέλη μη κομμουνιστικών αντιστασιακών οργανώσεων στην πλειονότητά τους. Οι φωτογραφίες μετά την εκτέλεσή τους κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο, όμως για κάποιο λόγο δεν φαίνεται να συγκλονίζουν εξίσου και σίγουρα διαφημίζονται [sic] πολύ λιγότερο από τους κομμουνιστές της Καισαριανής». Παρέλειψε ο περί ού ο λόγος να ζυγίσει και να επισημάνει τη… «διαφήμιση» των δεκάδων χιλιάδων Ελλήνων Εβραίων του Ολοκαυτώματος.
Ζυγίζει τα πτώματα και τον πατριωτισμό των εκτελεσθέντων από τους ναζί Ελλήνων, βαφτίζοντας συλλήβδην με νοσηρό τρόπο «κομμουνιστές» όσους θεωρεί ιδεολογικούς του εχθρούς. Με τον ίδιο τρόπο που αδιακρίτως τους βάφτιζαν «κομμουνιστές» οι μεταξικοί, οι ναζί, οι δωσίλογοι, οι χουντικοί, οι νεοναζί, οι νεοφασίστες και η ακροδεξιά πάσα.
Αν ο Καλύβας επιδιδόμενος σε μεταθανάτιες ψυχοστασίες ενδιαφερόταν ειλικρινά για την ιστορία της περιόδου, αντί να γράφει μισαλλόδοξα κείμενα και επιπλέον ανοητολογίες στο Facebook, θα όφειλε πρώτα να ερευνήσει και να πληροφορηθεί ότι είχαμε δημοσιεύσει στο τεύχος 95 (Μάιος 2018) της Athens Review τον φάκελο και τη δικογραφία κατά του Καρλ Φίσερ, ναζί διοικητή του Χαϊδαρίου. Αν όμως τα γνώριζε αλλά απλώς «κατάπιε τη γλώσσα του», το ατόπημά του γίνεται έτι ειδεχθέστερο. Εκεί λοιπόν, στην κοινή δικογραφία, περιλαμβάνονταν δύο συγκλονιστικές μαρτυρίες για την Λέλα Καραγιάννη: του Δημητρίου Κοτρώτση και του γιου τής Λέλας, Βύρωνα Ν. Καραγιάννη. Εδώ παραθέτουμε τις πρωτότυπες καταθέσεις φωτογραφικά, ενώ στις σελίδες 49-50 μπορείτε να τις διαβάσετε όπως δημοσιεύθηκαν το 2018. Κανείς όμως από τους «ιστορικούς» και τους λογής ερευνητές που κόπτονται για την ηρωίδα Λέλα Καραγιάννη δεν ενδιαφέρθηκε σχετικά. Αν, όπως λένε οι Γάλλοι «pas de documents pas d’histoire», τι ιστορία μπορούν να γράψουν αποστρέφοντας τα μάτια από τα ντοκουμέντα;
Δυστυχώς, όπως φαίνεται, το μόνο που ενδιαφέρει τη συγκεκριμένη μαζορέτα των βρικολάκων της δωσιλογικής προπαγάνδας, είναι να εκτελέσει ξανά, χωρίς δίκη αλλά και χωρίς κρίση, τη μνήμη των «200» θυμάτων των δωσιλόγων και των ναζί! Να δολοφονήσει ξανά, χωρίς δίκη, τη μνήμη του Ναπολέοντα Σουκατζίδη!
Πορτρέτο του Ναπολέοντα Σουκατζίδη από τον Δημήτρη Χαντζόπουλο για την ARB.
Το ιατρείο στην οδό Καρνεάδου στο Κολωνάκι όπου έπαθε ανακοπή ο Γιώργος Μαζωνάκης (ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ / EUROKINISSI)
Γιώργος Ευαγγελόπουλος
Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη κατ’ αρχάς μας έφερε αντιμέτωπους με το ερώτημα τι είναι η πλασμαφαίρεση, αφού σε αυτήν υποβλήθηκε ο λαοφιλής καλλιτέχνης και, δυστυχώς, κατέληξε.
Ο ακαδημαϊκός και διακεκριμένος ιατρός Χαράλαμπος Μ. Μουτσόπουλος, σε άρθρο του στα «Νέα» (12-13 Σεπτεμβρίου 2026), με τίτλο, «Πλασμαφαίρεση: πότε ενδείκνυται και από ποιους πρέπει να πραγματοποιείται;», απαντά στα δύο κρίσιμα αυτά ερωτήματα και δεν αφήνει καμία αμφιβολία ως προς το αν αυτή «η εξειδικευμένη ιατρική θεραπεία που εφαρμόζεται σε συγκεκριμένες σοβαρές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σε επείγουσες ιατρικές καταστάσεις» μπορεί να παρέχεται σε ιδιωτικά ιατρεία και για τον λόγο που, εν προκειμένω, παρασχέθηκε. Τα υπόλοιπα, δηλαδή η απόδοση των ποινικών ευθυνών στους δύο κατηγορούμενους ιατρούς, είναι υπόθεση της ελληνικής Δικαιοσύνης και όχι των τηλεοπτικών καναλιών.
Το δεύτερο ερώτημα είναι αν η ελληνική Πολιτεία διέθετε μέχρι το πρόσφατο θλιβερό συμβάν κάποιον μηχανισμό ελέγχου της λειτουργίας τέτοιων επικίνδυνων ιδιωτικών ιατρείων. Σύμφωνα με δημοσίευμα του KReport (15 Σεπτεμβρίου 2026): «Η σημερινή κατάσταση δεν ήταν αναπόφευκτη. Δεν θα μπορούσαν να εισχωρούν στον χώρο των ιδιωτικών ιατρείων επικίνδυνοι τσαρλατάνοι και απατεώνες, αν το Μαξίμου δεν είχε καταργήσει το σύστημα ελέγχου που λειτουργούσε και είχε αποτελέσματα επί 18 χρόνια. Αλλά αμέσως μόλις κέρδισε τις εκλογές, τον Αύγουστο του 2019, με άρθρο στον νόμο για τη σύσταση του λεγόμενου επιτελικού κράτους, κατήργησε το Σώμα των Επιθεωρητών Υπηρεσιών Υγείας και Πρόνοιας (ΣΕΥΥΠ) που είχε δημιουργήσει ο Αλ. Παπαδόπουλος, ως υπουργός Υγείας στην κυβέρνηση του Κ. Σημίτη. Ο δρόμος είχε ανοίξει…».
Πιο συγκεκριμένα: «Το Σώμα είχε συσταθεί το 2001 με νόμο που είχε εισηγηθεί ο Αλ. Παπαδόπουλος, είχε ως αρμοδιότητα τους ελέγχους σε όλες τις δομές Υγείας και είχε οργανωθεί με τη συνδρομή του Δ. Σφήκα, ειδικού εμπειρογνώμονα του ΟΗΕ. Συγκροτήθηκε με επιχειρησιακά κριτήρια, ξεκίνησε με 138 Επιθεωρητές που επιλέχτηκαν με διαγωνισμούς, πέρασαν από ειδική εκπαίδευση και άρχισαν να γίνονται ο φόβος και τρόμος για τα κυκλώματα της ανομίας. Ηταν οι Ράμπο της Υγείας». Το 2019, η κατάργηση του ΣΕΥΥΠ άφησε το πεδίο ελεύθερο στην ανομία. Το αντικείμενό του κατακερματίστηκε και διαμοιράστηκε ανάμεσα στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας, τους Ιατρικούς Συλλόγους, τον ΕΟΠΥΥ και τις Περιφέρειες. Ανοιξε έτσι ο δρόμος για την επιδρομή της παραϊατρικής και του κομπογιανιτισμού.
Το τρίτο ερώτημα είναι ίσως το πιο κρίσιμο. Αντιληφθήκαμε άραγε, έστω και τώρα, τι φανερώνει για την κοινωνία μας η επέλαση του ανορθολογισμού και η εμπιστοσύνη όχι στην επιστήμη αλλά στις παραεπιστήμες; Ενας σημαντικός διανοούμενος, ο φυσικός και συγγραφέας Στέφανος Τραχανάς, έγραψε ολόκληρο βιβλίο με τίτλο «Ο Κύκλος – Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς» αναρωτώμενος πώς γίνεται σε μια εποχή υποτιθέμενου θριάμβου της επιστήμης, ένας διαρκώς μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων να παραδίδονται χωρίς αντίσταση στις πιο ακραίες μορφές ανορθολογισμού και ψευδοεπιστήμης.
Οσο για την κβαντική φυσική, στην επιτυχή διδασκαλία της οποίας στα Πανεπιστήμιά μας έχει ο ίδιος συμβάλει όσο ελάχιστοι με τη συγγραφή λίαν ποιοτικών και επιδραστικών συγγραμμάτων, ο Τραχανάς προβληματίζεται για το πώς συμβαίνει «η πιο επιτυχημένη επιστημονική θεωρία όλων των εποχών να χρησιμοποιείται σήμερα ως το κατ’ εξοχήν εργαλείο χειραγώγησης και εξαπάτησης εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο». Αξίζει να υπομνησθεί στο σημείο αυτό ότι τα Ηνωμένα Εθνη είχαν ανακηρύξει το 2025 ως Διεθνές Ετος Κβαντικής Επιστήμης και Τεχνολογίας.
Υπάρχουν κάποιοι που επικρίνουν τα υπάρχοντα ελληνικά πολιτικά κόμματα ότι δεν έχουν να προσφέρουν διαφορετικά οράματα για το πού θα ήθελαν να οδηγήσουν την Ελλάδα στο μέλλον, αλλά διαγκωνίζονται μόνο ως προς το τίνος το πρόγραμμα είναι ορθότερα κοστολογημένο. Χωρίς να υποτιμώ καθόλου το πόσο ουσιώδες είναι το εν λόγω ερώτημα -το ακριβώς αντίθετο, μάλιστα- θα ήταν ίσως χρήσιμο όσα πολιτικά κόμματα πιστεύουν στις αρχές του Διαφωτισμού να θέσουν ως προτεραιότητα, ως μεγάλο στόχο, την αποκατάσταση της αξίας της επιστήμης στην κοινωνία μας.
*Καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
Αξίζει να αναζητήσετε και να αφιερώσετε λίγο χρόνο για να διαβάσετε στο Jacobin το πρόσφατο άρθρο, The Dilemmas of Socialist Governance of a Capitalist State (μτφ. «Τα διλήμματα της σοσιαλιστικής διακυβέρνησης ενός καπιταλιστικού κράτους»), του Μαξ Έλμπαουμ, ενός από τους παλαιότερους διανοούμενους της αμερικανικής ριζοσπαστικής Αριστεράς. Ένα άρθρο που γράφτηκε με φόντο την «εμπειρία Μαμντάνι» στη Νέα Υόρκη, αλλά στην πραγματικότητα περιγράφει ένα ευρύτερο και εξαιρετικά επίκαιρο πολιτικό ζήτημα.
«Οι σοσιαλιστές δεν βρίσκονται ούτε κατά διάνοια κοντά στη δύναμη που απαιτείται για να υπερβούν τον καπιταλισμό. Είναι όμως πλέον μια δύναμη που πρέπει να υπολογίζεται στη μαζική πολιτική. Και αυτή η ευκαιρία απαιτεί να αναμετρηθούν με τις προκλήσεις της διακυβέρνησης μέσα στον καπιταλισμό, αντί να καταφεύγουν στα παλιά δόγματα», σημειώνει, μεταξύ άλλων, ο Έλμπαουμ.
Η τελευταία φράση είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα, για τον απλό λόγο ότι μεταφέρει, προσγειώνει τη συζήτηση από την ασφάλεια της θεωρίας, στην πράξη. Τι κάνει λοιπόν η Αριστερά όταν δεν έχει τη δύναμη να ανατρέψει – κατά τας Γραφάς – τον καπιταλισμό, αλλά διαθέτει όμως πλέον αρκετή δύναμη ώστε να διεκδικεί την εξουσία, να κερδίζει εκλογές και να καλείται να κυβερνήσει; Αυτό είναι και το πραγματικό ερώτημα που τίθεται πίσω από την «περίπτωση Μαμντάνι». Και, με όλες τις προφανείς διαφορές που υπάρχουν, είναι ένα ερώτημα που αφορά πλέον και την Ελλάδα.
Και κάπου εδώ η αμερικανική περίπτωση, συναντά την ελληνική και τον Αλέξη Τσίπρα. Όχι, ο Τσίπρας δεν είναι ο «Έλληνας Μαμντάνι». Οι πολιτικές τους διαδρομές άλλωστε, είναι εντελώς διαφορετικές. Με έναν τρόπο, ο Μαμντάνι εκπροσωπεί και εκφράζει στη Νέα Υόρκη την νέα γενιά της αμερικανικής Αριστεράς κι επιχείρησε (και πέτυχε) να μετατρέψει την κοινωνική οργάνωση, σε εκλογική και τοπική κυβερνητική δύναμη. Έχοντας καταγράψει ήδη νίκες υπέρ των πολλών, αλλού σε μεγαλύτερο κι αλλού σε μικρότερο βαθμό. Έχοντας σημειώσει όμως και ήττες, αλλά συνεχίζοντας να δίνει την πολιτική μάχη. Επίμονα και παρά το πολιτικό κόστος που έτσι κι αλλιώς πρέπει να συνυπολογίζεται στην «εξίσωση».
Αντίθετα, ο Τσίπρας έχει ήδη περάσει από αυτή τη δοκιμασία. Έχει κυβερνήσει. Έχει συγκρουστεί με τους περιορισμούς της εξουσίας. Αλλού υποχρεώθηκε να συμβιβαστεί και αλλού κατάφερε να επικρατήσει. Πέτυχε νίκες, αλλά υπέστη και ήττες. Και ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο η πολιτική του επιστροφή έχει, αλλά κι έλκει το ενδιαφέρον – των φίλων, όπως βεβαίως κι εκείνο των… άσπονδων φίλων και κυρίως των πολιτικών του εχθρών.
Το τί θα πετύχει στην Νέα Υόρκη ο Μαμντάνι, μένει να αποδειχθεί και θα αποτιμηθεί όταν ολοκληρωθεί η θητεία του. Στην περίπτωση του Τσίπρα όμως, τίθεται διαφορετικά το ερώτημα. Μπορεί ένας πολιτικός με αριστερές πολιτικές ρίζες που έχει ήδη κυβερνήσει μια χώρα, να επιστρέψει στην κοινωνία διεκδικώντας την ψήφο της μέσα σε συνθήκες πολιτικής και οικονομικής δυστοπίας; Μπορεί να επιστρέψει στα πράγματα, έχοντας μετατρέψει την εμπειρία της εξουσίας σε πολιτική γνώση; Και μπορεί αυτή την πολιτική γνώση να τη μετουσιώσει σε ένα νέο σχέδιο, όχι απλώς σε σχέδιο «πολιτικής αλλαγής», αλλά σε σχέδιο «αλλαγής πολιτικής»;
Αυτό παραμένει και το μέγα στοίχημα για τον Τσίπρα κατ’ επέκταση και για την Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη (ΕΛ.Α.Σ). Γιατί η εμπειρία της διακυβέρνησης, σαφώς και δεν αποτελεί από μόνη της «πολιτικό προσόν», ούτε αρκεί. Η αξία της βρίσκεται στο τί μαθαίνει κανείς από αυτήν, στο εάν αντιλαμβάνεται το πού οριοθετούνται οι πραγματικοί περιορισμοί της εξουσίας, στο πού υπάρχουν περιθώρια σύγκρουσης, στο πού απαιτούνται συμβιβασμοί και, κυρίως, στο ποιοι συμβιβασμοί υπηρετούν τελικά τον πολιτικό στόχο και ποιοι κινδυνεύουν να τον ακυρώσουν.
Κι αν αυτό είναι το μέγα στοίχημα, εδώ είναι και η… παγίδα, όχι για τον Τσίπρα, αλλά για τους υπόλοιπους. Στον αντίποδα να υιοθετηθεί και να ριζώσει στον δημόσιο διάλογο, κατ’ επέκταση και στην κοινωνία-εκλογικό σώμα, το βολικότατο (κυρίως για την Δεξιά κατ΄επέκταση και για την ακροδεξιά) αφήγημα, πως όλα τα παραπάνω αποτελούν απλώς νερό στο κρασί μιας κάποιας ιδεολογικά «καθάριας», πλην όμως φαντασιακής Αριστεράς. Με αποτέλεσμα στη συνέχεια να τίθενται διαρκώς διάφορα παρελκυστικά και συνήθως στηριγμένα επάνω σε κραυγαλέα ψεύδη ερωτήματα, που όμως δεν κάνουν τίποτε άλλο τελικά από το να ποτίζουν διαρκώς (με το ίδιο νερό) τον κήπο της αντιπολιτικής. Ερωτήματα του στυλ «είναι αυτό» ή «είναι εκείνο» αριστερή πολιτική;
Μόνο που η διακυβέρνηση μιας χώρας, ειδικά σε αυτές τις συνθήκες, «σε συνθήκες καπιταλισμού, δεν αποτελεί ούτε περίπατο στο δάσος, ούτε είναι κάποιο θεωρητικό σεμινάριο περί «ωρίμανσης των συνθηκών».
Ο Έλμπαουμ υπογραμμίζει στο άρθρο του, κάτι εξαιρετικά πιο απαιτητικό. Το γεγονός ότι ως χώρος, η Αριστερά πρέπει να εγκαταλείψει την αυταπάτη πως μπορεί να αποφύγει τις αντιφάσεις της διακυβέρνησης, καταφεύγοντας διαρκώς στη δογματική της ασφάλεια. Και δίχως αυτό όμως να σημαίνει ότι κάθε συμβιβασμός είναι αποδεκτός, επειδή επιβάλλεται από την πραγματικότητα.
Μπορεί λοιπόν μια αριστερή, προοδευτική κυβέρνηση να αναγνωρίζει τους περιορισμούς της χωρίς να τους μετατρέπει σε άλλοθι για την εγκατάλειψη των στόχων της; Να γνωρίζει συγχρόνως πού μπορεί να υποχωρήσει, αλλά και πού οφείλει να συγκρουστεί; Σαφώς και η κυβερνητική εξουσία με αριστερό ή προοδευτικό πρόσημο, σε συνθήκες καπιταλισμού, δεν δημιουργεί και δεν πρέπει να τάζει ανέφικτους «σοσιαλιστικούς παραδείσους». Δεν μπορεί όμως να είναι και πολιτικά ουδέτερη για τον απλούστατο λόγο πως ιστορικά, όταν υπήρξαν τέτοια παραδείγματα, ποτέ δεν ήταν. Γιατί μια κυβέρνηση με «αριστερό πρόσημο», είναι εκείνη που μπορεί να αποφασίσει το πώς κατανέμεται δίκαια και υπέρ ποιών το βάρος του κόστους μιας οποιασδήποτε μορφής, κρίσης. Που γνωρίζει πώς μπορεί να ενισχύσει το κοινωνικό κράτος. Που ξέρει να διευρύνει τον χώρο των κοινωνικών δικαιωμάτων που έχουν συμπιεστεί. Τελικά έχει στο ίδιο το DNA της, να αλλάξει ουσιαστικά και προς το καλύτερο τις ζωές των ανθρώπων χωρίς απαραίτητα να χρειάζεται πρώτα να έχει ανατρέψει το οικονομικό σύστημα μέσα στο οποίο κυβερνά.
Κι αυτό δεν είναι λίγο.
Δεν είναι καθόλου λίγο ως χώρος να δείξεις (και ο κόσμος να αντιληφθεί) ότι κάθε βήμα διακυβέρνησης μπορεί διαρκώς να μετακινεί τους συσχετισμούς υπέρ της κοινωνικής πλειοψηφίας. Γιατί η πολιτική αλλαγή δεν κρίνεται τελικά ούτε από την «καθαρότητα», ούτε από την «αγιοσύνη» του υποψηφίου. Κι ας λένε ό,τι θέλουν οι κάθε λογής… ιεροεξεταστές που ειδικά τον καιρό αυτό πουλάνε με το κιλό (ή με το… σανό) κώδικες «ηθικής» και «μέτρα» κάθε είδους. Η πολιτική αλλαγή κρίνεται από το αν εκείνος που θα κερδίσει την εξουσία έχει δείξει και στο παρελθόν πως μπορεί, έχοντας πια επίγνωση των περιορισμών αλλά και των δυνατοτήτων της, να μετατρέψει την πολιτική γνώση σε πολιτική πράξη.
Και, τελικά, ξέρει – και κυρίως θέλει – πως μπορεί στο όνομα των πολλών, να αλλάξει την ακολουθούμενη πολιτική που τους καταδυναστεύει, εφαρμόζοντας το ζητούμενο. Την «αλλαγή πολιτικής».
Το NAZA αναγκάζει τους Ισραηλινούς να δουν τον εαυτό τους, αλλά οι Παλαιστίνοι δεν αποτελούν τον καθρέφτη τους Το μαρτύριό μας δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως φόντο για τις εσωτερικές ηθικές αναζητήσεις των Ισραηλινών
"Ο Αμπραχάμ και η Σορ λένε ότι "χωρίς έναν ειλικρινή απολογισμό για όσα συνέβησαν στο σκοτάδι, κανένας μας δεν θα μπορέσει να δει το φως". Δεν έχω κανένα πρόβλημα με αυτό. Το πρόβλημά μου είναι ότι εγώ είμαι ο καθρέφτης. Η οικογένειά μου είναι ο καθρέφτης. Τα σπίτια μας, τα σχολεία μας, τα παιδιά μας είναι ο καθρέφτης".
Εικονογράφηση: Matt Rota/New Yorker - On what the Gaza ceasefire means
Ayat Abou Shmeiss +972 Magazine/Local Call - 23 Σεπτ. 2026 Η Ayat Abou Shmeiss είναι ποιήτρια, κάτοικος της Γιάφας
Θα ξεκινήσω με μια εξομολόγηση: όχι μόνο δεν έχω δει την ταινία Naza, αλλά δεν έχω και καμία πρόθεση να τη δω.
Ο πρώτος λόγος είναι ότι το να την παρακολουθήσω θα ήταν πολύ δύσκολο για μένα. Μέλη της οικογένειάς μου σκοτώθηκαν με το ίδιο πάτημα ενός κουμπιού που περιγράφει ένας από τους στρατιώτες στο διαφημιστικό σποτ της ταινίας, καθώς μιλάει για τους αριθμούς των "παράπλευρων απωλειών" που το Ισραήλ ενέκρινε ως επίσημη πολιτική και που είναι σχεδόν αδύνατο να συλλάβει κανείς.
Μία και μόνο αεροπορική επιδρομή στη Γάζα σκότωσε 35 ανθρώπους, το ένα τέταρτο των οποίων ήταν μέλη της οικογένειάς μου - από ένα νήπιο μέχρι έναν 23χρονο που είχε μόλις ολοκληρώσει τις σπουδές του στη λογιστική. Δεν επιθυμώ να καθίσω μπροστά σε μια οθόνη, παρακολουθώντας έναν στρατιώτη που μπορεί να ήταν εκείνος που πάτησε αυτό το κουμπί να περιγράφει πώς το έκανε.
Υπάρχει όμως και ένας άλλος λόγος: Σε μεγάλο βαθμό, δεν νομίζω ότι η ταινία απευθύνεται καν σε μένα, ως Παλαιστίνια.
Δεν συμμερίζομαι την κριτική κάποιων συμπατριωτών μου ότι η ταινία μού στερεί την παλαιστινιακή φωνή, ούτε πιστεύω ότι οι δημιουργοί της την έφτιαξαν για να κερδίσουν τη συμπάθεια ή βραβεία εις βάρος της παλαιστινιακής ιστορίας. Εμείς έχουμε πει την ιστορία μας και συνεχίζουμε να την λέμε.
Οι Παλαιστίνοι στη Γάζα την είπαν σε πραγματικό χρόνο, μερικές φορές με τίμημα την ίδια τους τη ζωή. Οι δημοσιογράφοι την είπαν. Οι γιατροί που πήγαν στη Γάζα την είπαν. Οι επιζώντες την είπαν. Οι ιστορίες βρίσκονται εκεί, σε ταινίες, στη λογοτεχνία, σε πίνακες ζωγραφικής, σε βίντεο και σε μαρτυρίες. Στον Παλαιστίνιο δεν έλειπε η φωνή μέχρι που ήρθε ο Ισραηλινός στρατιώτης και μίλησε.
Μου έρχονται στο μυαλό τα λόγια του Μαχμούντ Νταρουίς σε μια συνέντευξη του 1996 με την Ισραηλινή κριτικό λογοτεχνίας και ποιήτρια Χελίτ Γιεσουρούν σχετικά με την παράδοξη κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι Παλαιστίνοι: "Το ενδιαφέρον για το παλαιστινιακό πρόβλημα προκύπτει μέσω του ενδιαφέροντος για το εβραϊκό πρόβλημα… Επομένως, είμαστε άτυχοι που εχθρός μας είναι το Ισραήλ, το οποίο έχει τόσες πολλές συμπάθειες στον κόσμο, και είμαστε τυχεροί που το Ισραήλ είναι εχθρός μας, επειδή οι Εβραίοι είναι το κέντρο του κόσμου. Μας δώσατε την ήττα, την αδυναμία και τη δημοσιότητα".
Με άλλα λόγια, ο κόσμος μερικές φορές ενδιαφέρεται για εμάς, τους Παλαιστίνιους, επειδή ενδιαφέρεται για εκείνους, τους Εβραίους. Ίσως ένα μέρος αυτού του παράδοξου να λειτουργεί και γύρω από αυτή την ταινία. Όσο περισσότερο όμως το σκεφτόμουν, τόσο περισσότερο καταλάβαινα ότι δεν είναι αυτό που με ενοχλεί περισσότερο.
Ο παλαιστινιακός καθρέφτης
Γνωρίζω και σέβομαι το έργο του Γιουβάλ Αμπραχάμ εδώ και χρόνια. Κατά την άποψή μου, και μόνο η δημιουργία αυτής της ταινίας αποτελεί μια θαρραλέα πράξη μέσα στην ισραηλινή κοινωνία. Οι Ισραηλινοί στρατιώτες και το προσωπικό των υπηρεσιών πληροφοριών που εμφανίζονται σε αυτήν μιλούν με δικά τους λόγια για το πώς λειτουργούσε το σύστημα μέσα στο οποίο έδρασαν. Δεν περιγράφουν ένα μεμονωμένο έγκλημα ή ένα αδίκημα που διαπράχθηκε από έναν στρατιώτη ή μια χούφτα στρατιωτών.
Πρόκειται για φωνές στις οποίες εγώ, ως Παλαιστίνια, πιθανότατα δεν θα είχα καμία πρόσβαση.
Είναι αμφίβολο αν άλλοι δημοσιογράφοι θα είχαν καταφέρει να τους προσεγγίσουν επίσης. Υπό αυτή την έννοια, η ταινία είναι σημαντική. Εκθέτει ένα μέρος της ιστορίας που οι Παλαιστίνοι ίσως να μην είναι σε θέση να προσεγγίσουν μόνοι τους: όχι το τι μας έκαναν -αυτό το γνωρίζουμε- αλλά το πώς οι Ισραηλινοί στρατιώτες έπαιρναν τις αποφάσεις τους, με ποια τεχνολογία και σύμφωνα με ποιες διαταγές.
Πρόκειται για μια ταινία για τους Ισραηλινούς, φτιαγμένη από Ισραηλινούς και που απευθύνεται πρωτίστως στην ισραηλινή κοινωνία. Ο σκοπός της δεν είναι να δώσει φωνή στους Παλαιστίνιους, αλλά να αναγκάσει τους Ισραηλινούς να κοιταχτούν στον καθρέφτη. Δεν υπάρχει τίποτα κακό σε αυτό. Αντίθετα, είναι απαραίτητο για την ισραηλινή κοινωνία να αντιμετωπίσει τα εγκλήματα που διέπραξε και που διαπράχθηκαν στο όνομά της, και να αναρωτηθεί πώς ήταν δυνατόν να συμβούν όλα αυτά.
Ο Αμπραχάμ και η Σορ λένε ότι "χωρίς έναν ειλικρινή απολογισμό για όσα συνέβησαν στο σκοτάδι, κανένας μας δεν θα μπορέσει να δει το φως". Δεν έχω κανένα πρόβλημα με αυτό. Το πρόβλημά μου είναι ότι εγώ είμαι ο καθρέφτης. Η οικογένειά μου είναι ο καθρέφτης. Τα σπίτια μας, τα σχολεία μας, τα παιδιά μας είναι ο καθρέφτης.
Σε κάποιο βαθμό, είμαστε το σκηνικό -ή, για την ακρίβεια, η πρώτη ύλη- μέσω της οποίας οι Ισραηλινοί κοιτάζουν τον εαυτό τους. Μετά από τρία χρόνια μιας συνεχιζόμενης γενοκτονίας, η Γάζα γίνεται το όχημα μέσω του οποίου οι Ισραηλινοί αναρωτιούνται τι έκαναν, πώς το έκαναν και τι σημαίνει αυτό για τη δική τους ηθική υπόσταση.
Εξάλλου, το ταξίδι έξω από το σκοτάδι είναι πράγματι ένα ηθικό ταξίδι. Πρέπει όμως εγω η ο Παλαιστίνια, η οικογένειά μου και όλοι οι κάτοικοι της Γάζας- να γίνουμε το θύμα μέσω του οποίου ο θύτης οικοδομεί τη δική του διαδικασία αποκατάστασης;
Σε μια συζήτηση σχετικά με τον τρόπο που παρουσιάζονται οι υπόδουλοι Μαύροι άνθρωποι, η Σαϊντίγια Χάρτμαν θέτει ένα ερώτημα στο οποίο επανέρχομαι συνεχώς: "Μήπως ο πόνος του άλλου μάς παρέχει απλώς την ευκαιρία για αυτοστοχασμό;" Από τη στιγμή που οι Ισραηλινοί έχουν δει τι μας συνέβη, από τη στιγμή που έχουν αρχίσει να αναρωτιούνται "Τι κάναμε;", "Τι γίναμε;", "Πώς μπορέσαμε να το κάνουμε αυτό;" - τι ακολουθεί μετά;
Αν η διαδικασία τελειώνει εκεί, τότε κάτι ουσιώδες έχει χαθεί. Εμείς οι Παλαιστίνοι πληρώνουμε το τίμημα του εγκλήματος μία φορά. Στη συνέχεια, για δεύτερη φορά, το μαρτύριό μας μετατρέπεται σε μια ευκαιρία για τον θύτη να αντιμετωπίσει τη δική του συνείδηση.
Δεν φέρω αντίρρηση στο να κοιτάζουν οι Ισραηλινοί τον εαυτό τους μέσα από όσα μας έκαναν. Αυτό που δυσκολεύομαι να αποδεχτώ είναι η ιδέα ότι η επιστροφή τους στην ηθική πρέπει να είναι στρωμένη με τον δικό μας πόνο.
Και όμως, βρίσκομαι παγιδευμένη σε μια αντίφαση. Σε σχεδόν οποιαδήποτε διαδικασία αντιμετώπισης ενός εγκλήματος, ο θύτης πρέπει να κοιτάξει κατάματα αυτό που έκανε, και το θύμα αναπόφευκτα θα αποτελεί μέρος της εικόνας. Πώς μπορούμε να μιλήσουμε για όσα συνέβησαν στη Γάζα χωρίς την παρουσία των Παλαιστινίων; Πώς μπορούμε να ζητήσουμε να διορθωθεί το κακό, αν η κοινωνία που τους έβλαψε δεν παραδεχτεί πρώτα τι έκανε;
Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα να μην είναι αν ο Παλαιστίνιος εμφανίζεται στην εικόνα, αλλά τι συμβαίνει αφότου ο Ισραηλινός την κοιτάξει. Φτάνει μόνο ο αυτοστοχασμός για την επανόρθωση; Ή μήπως απαιτείται από τους Ισραηλινούς να αναλάβουν την ευθύνη και να επανορθώσουν την αδικία που προκάλεσαν στους Παλαιστίνιους;
Αποτρέποντας το επόμενο κακό.
Παράλληλα με τη συζήτηση γύρω από το Naza, ο Ισραηλινός κωμικός και τηλεοπτικός παρουσιαστής Λιόρ Σλάιαν δημοσίευσε ένα ιδιαίτερα ενοχλητικό βίντεο από μια συνομιλία με έναν μαθητή λυκείου (το οποίο έκτοτε αφαίρεσε μετά από αίτημα των γονέων του εφήβου). Το αγόρι δηλώνει ότι "κάθε Άραβας στον κόσμο πρέπει να πεθάνει" και ότι "δεν έχω πρόβλημα να σκοτώσω 50 Άραβες και να πεθάνω".
Το αγόρι πρόκειται να καταταγεί στον στρατό και θα του δοθεί ένα τουφέκι. Αν λέει τώρα, πριν φορέσει στολή και πριν του παραδοθεί ένα όπλο, ότι θα κατέσφαζε Άραβες αν του δινόταν η ευκαιρία, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι θα σκεφτούμε σε λίγα χρόνια αν τον δούμε να κάθεται στο σκοτάδι μπροστά σε μια κάμερα, περιγράφοντας λεπτομερώς τι έκανε. Το ερώτημα είναι τι κάνουμε τώρα για να το αποτρέψουμε.
Ίσως αυτή να είναι η διαφορά μεταξύ του αυτοστοχασμού και της επανόρθωσης. Μπορούμε να περιορίσουμε τον Παλαιστίνιο σε αντικείμενο στοχασμού και να αναρωτηθούμε τι του συνέβη και πώς έγινε. Όμως ο Παλαιστίνιος πρέπει να είναι και υποκείμενο: κάποιος του οποίου το μαρτύριο αναγκάζει την ισραηλινή κοινωνία να δράσει, του οποίου η φωνή προβάλλει αξιώσεις και ζητά λογοδοσία.
Το αγόρι στο βίντεο του Σλάιαν είναι εδώ τώρα. Τι κάνει το εκπαιδευτικό σύστημα γι' αυτό; Τι κάνει το σχολείο του; Τι κάνει η ισραηλινή κοινωνία; Τι κάνουν οι θεσμοί της; Πώς αντιμετωπίζουμε ένα κοινωνικό κλίμα μέσα στο οποίο ένας έφηβος μπορεί να σκέφτεται να κατασφάξει ανθρώπους απλώς και μόνο επειδή είναι Άραβες; Και τι κάνουμε για να εμποδίσουμε αυτόν και άλλους από το να μετατρέψουν αυτή την επιθυμία σε πράξη;
Εκεί, κατά την άποψή μου, βρίσκεται η επανόρθωση: στην εκπαίδευση, στον νόμο, στους θεσμούς, στην πολιτική· στην αποτροπή της βίας και στον περιορισμό της εξουσίας· στην ανάληψη της ευθύνης για το κακό που έχει ήδη γίνει και στην αποτροπή του επόμενου κακού. Αυτή είναι μια διαδικασία που πρέπει να προέλθει από τους Ισραηλινούς και να λάβει χώρα μέσα στην ισραηλινή κοινωνία.
Και ίσως εδώ να βρίσκεται επίσης η διάκριση που αναζητώ ανάμεσα στην πρόθεση των κινηματογραφιστών και στη λειτουργία που μπορεί να επιτελέσει η ταινία στην κοινωνία που την παρακολουθεί. Δεν απαιτώ από τους δημιουργούς της να τα λύσουν όλα αυτά. Έκαναν ό,τι μπορούσαν. Η ταινία μπορεί να κρατήσει τον καθρέφτη. Μπορεί να καταστήσει πιο δύσκολη την άρνηση όσων έγιναν, όπως λένε οι σκηνοθέτες. Όμως ο καθρέφτης δεν είναι η ίδια η επανόρθωση.
Αν η ταινία κάνει περισσότερους ανθρώπους να δουν, να κατανοήσουν, να εναντιωθούν, να απαιτήσουν λογοδοσία και να ασκήσουν πραγματική πίεση για να σταματήσουν οι θηριωδίες, αυτό είναι καλό. Αν όμως στο τέλος οι Ισραηλινοί κοιτάζονται απλώς στον καθρέφτη, τρομάζουν από την ίδια τους την εικόνα που αντανακλάται και αναρωτιούνται πώς έκαναν αυτά που έκαναν, ο Παλαιστίνιος θα παραμείνει η πρώτη ύλη για τους εσωτερικούς ηθικούς προβληματισμούς του ίδιου του Ισραήλ.
Παλαιστίνιοι κάνουν μπάνιο στη Μεσόγειο την τελευταία μέρα της γιορτής του Eid al-Fitr, την ώρα που δύει ο ήλιος στη Γιάφα, στις 19 Ιουλίου 2015. Η φωτογραφία συνόδευε ένα παλαιότερο άρθρο της Ayat Abou Shmeiss στο +972 Magazine: "Τι μαθαίνει ο γιος μου για το πώς είναι να είσαι Παλαιστίνιος στο εβραϊκό κράτος". Η Παλαιστίνια ποιήτρια Ayat Abou Shmeiss. Φωτ. Fb Ayat Abou Shmeiss
Από την αρχαία πόλη στο κάστρο: Με ποιον τρόπο μεταμορφώθηκε ο αστικός κόσμος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Newsroom
11–13 λεπτά
Γιώργος Βενιέρης
Αν περπατούσε κανείς σε μια πόλη της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας κατά τους πρώτους βυζαντινούς αιώνες, δηλαδή ανάμεσα στον 4ο και τον 6ο αιώνα μ.Χ., θα έβλεπε μπροστά του έναν κόσμο που αποτελούνταν από πολλά στρώματα Ιστορίας.
Οι σημαντικότεροι οικισμοί περιβάλλονταν συνήθως από προγενέστερα τείχη που συνυπήρχαν με τις φθαρμένες λίθινες πλάκες των κεντρικών δρόμων οι οποίοι οδηγούσαν στις πύλες των οχυρώσεων, ενώ μαρμάρινα μέλη παλαιότερων μνημείων και δημοσίων κτιρίων που είχαν χτίσει Ελληνες και Ρωμαίοι ενσωματώνονταν τώρα σε νεότερες κατασκευές.
Νωπογραφία άγνωστου καλλιτέχνη στη μονή Μολντοβίτσα της Ρουμανίας, που απεικονίζει την Αλωση της Κωνσταντινούπολης.
Την ίδια ώρα, αρχαίοι ναοί που είχαν αφιερωθεί π.χ. στην Αθηνά, στον Ηφαιστο ή σε άλλες θεότητες άλλαζαν χρήση και νέες εκκλησίες υψώνονταν πλέον μέσα στον αστικό ιστό. Η αρχαία πόλη δεν είχε εξαφανιστεί. Βρισκόταν ακόμη εκεί, απλώς άλλαζε πρόσωπο.
Από την αρχαία πόλη έως το βυζαντινό κάστρο, ο αστικός κόσμος δεν έσβησε, μεταμορφώθηκε. Η διαδρομή αυτή όπως θα δούμε, από την ανοιχτή πόλη της ύστερης αρχαιότητας έως τον οχυρωμένο οικισμό του Μεσαίωνα, δείχνει το πώς ο βυζαντινός κόσμος έμαθε να προσαρμόζει την κληρονομιά του στις ανάγκες κάθε εποχής.
Οι πολλές όψεις της βυζαντινής πόλης
Η μετάβαση αυτή δεν έγινε παντού με τον ίδιο τρόπο. Η Κωνσταντινούπολη, η «Νέα Ρώμη» του Μεγάλου Κωνσταντίνου, υπήρξε εξαρχής αυτοκρατορική πρωτεύουσα και κέντρο πολιτικής, διοίκησης, πίστης και εμπορίου. Η Αλεξάνδρεια και η Αντιόχεια διατήρησαν παράλληλα τον χαρακτήρα των μεγάλων πόλεων της Ανατολής, ενώ η Θεσσαλονίκη, χάρη στη θέση της πάνω στους μεγάλους δρόμους που συνέδεαν το Αιγαίο με τα Βαλκάνια και τη Δύση, παρέμενε ένας από τους σημαντικότερους αστικούς πυρήνες της αυτοκρατορίας.
Η Αθήνα, η Κόρινθος, η Εφεσος, η Νίκαια, οι Σάρδεις της Λυδίας, το Αμόριο της Φρυγίας (κοντά στο σημερινό Εμιρντάγ της κεντρικής Τουρκίας) και πολλές ακόμη πόλεις δεν είχαν ωστόσο την ίδια εξέλιξη. Αλλες συρρικνώθηκαν, άλλες άλλαξαν κέντρο βάρους, άλλες απέκτησαν στρατιωτική σημασία και άλλες επιβίωσαν κυρίως ως επισκοπικές ή εμπορικές έδρες.
Από την αγορά στην εκκλησία
Κατά την πρώιμη βυζαντινή εποχή, η πόλη εξακολουθούσε να έχει αναγνωρίσιμα ρωμαϊκά χαρακτηριστικά. Σε αρκετές περιπτώσεις επιβίωνε το σχήμα των δύο βασικών αξόνων, των δρόμων που τέμνονταν και οργάνωναν τη ζωή γύρω από την αγορά, το διοικητικό κέντρο και τους χώρους συνάθροισης.
Ομως η καθημερινότητα άλλαζε. Οι παλαιοί τοπικοί άρχοντες έχαναν σταδιακά μέρος της επιρροής τους ενώ μέσα στην πόλη πλήθαιναν οι βασιλικές, η παρουσία της τοπικής Εκκλησίας. Ο επικεφαλής της τοπικής εκκλησίας γινόταν πρόσωπο κύρους, διαμεσολαβητής με την κεντρική εξουσία, υπερασπιστής της πόλης σε περιόδους κινδύνου και συχνά εκπρόσωπος της κοινότητας.
Εικαστική αποτύπωση της Κωνσταντινούπολης από τον Γάλλο σχεδιαστή Antoine Helbert.
Η μεταμόρφωση της πόλης γινόταν όμως πρώτα απ’ όλα ορατή στα ίδια τα κτίρια. Δεν είναι ακριβές ότι οι Βυζαντινοί κατεδάφισαν συστηματικά κάθε ίχνος που παρέπεμπε στην αρχαιότητα. Αυτό που γινόταν ως επί το πλείστον ήταν να χρησιμοποιούν ό,τι υπήρχε, να το προσαρμόζουν στις ανάγκες της εποχής και να του δίνουν νέο περιεχόμενο. Οικοδομικά υλικά μεταφέρθηκαν από παλαιότερα μνημεία σε νεότερες κατασκευές, ενώ χώροι θεάματος ή άθλησης εγκαταλείφθηκαν χάνοντας τον παλαιό τους χαρακτήρα.
Θα πρέπει να σημειωθεί επίσης πως η μεταμόρφωση αυτή είχε και πρακτικό χαρακτήρα, καθώς η συντήρηση των μεγάλων αρχαίων οικοδομημάτων απαιτούσε άτομα που θα απασχολούνταν με το συγκεκριμένο έργο και πόρους που πολλές πόλεις δεν διέθεταν πλέον.
Ο Παρθενώνας ως βυζαντινή εκκλησία
Η Αθήνα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλλαγής. Ο Παρθενώνας, το Ερέχθειο και ο ναός του Ηφαίστου στην περιοχή της Αρχαίας Αγοράς μετατράπηκαν σε εκκλησίες, εντασσόμενα σε έναν νέο θρησκευτικό κόσμο.[.......]
01. Pachelbel - Canon in D Major 0:00 02. Strauss II - The Blue Danube Waltz (5:43) 03. Bach ~ Brandenburg Concerto No. 4-1 BWV 1049 (15:06) 04. Mozart ~ A Little Night Music / Eine Kleine Nachtmusik (22:20) 05. Tchaikovsky - Waltz of the Flowers (28:09) 06. Handel ~ Messiah (Hallelujah Chorus) (34:54) 07. Edvard Grieg ~ Morning Mood (38:38) 08. Bach - Prelude in C major (42:17) 09. Bizet - Habanera (44:31) 10. Beethoven - Fur Elise (46:34) 11. Erik Satie - Gymnopédie No. 1 (49:02) 12. Erik Satie - Gymnopédie No. 2 (52:09) 13. Erik Satie - Gymnopédie No. 3 (54:43) 14. Beethoven - Moonlight Sonata 57:04 15. Amazing Grace 1:02:16 16. Chopin - The Funeral March 1:05:22 17. Chopin - Prelude in E Minor (Op. 28 No. 4) 1:14:47 18. Liszt - Hungarian Rhapsody No. 2 1:17:14 19. Rossini - William Tell Overture 1:28:06 20. Mendelssohn - Midsummer Night's Dream 1:39:50 21. Tchaikovsky - Dance Of The Sugar Plum Fairies 1:44:53 22. Offenbach - Can Can 1:46:53 23. Camille Saint Saëns - Danse Macabre 1:56:07 24. Bach - Toccata and Fugue in D minor 2:02:53 25. Grieg - In the Hall of the Mountain King 2:11:34 26. Richard Wagner - Ride of the Valkyries 2:13:55 27. Tchaikovsky - 1812 Overture 2:19:18 28. Bizet - Les Toreadors from Carmen 2:35:37 29. Beethoven - Egmont Overture 2:37:55 30. Beethoven - Symphony No. 5 2:47:00 31. Beethoven - Symphony No. 9, Ode to Joy 2:53:55
Η Ζενεβιέβ είναι μια νεαρή όμορφη γυναίκα, συγκροτημένη και καθωσπρέπει αρραβωνιασμένη με τον Πιέρ. Εξαιτίας μιας κληρονομιάς θα ταξιδέψει στην Ντιζόν όπου θα γνωρίσει τυχαία τον Ρενό, σώζοντας τον από μια απόπειρα αυτοκτονίας. Ο αυτοκαταστροφικός νέος θα την ακολουθήσει στο Παρίσι και θα την παρασύρει σε μια δυσλειτουργική σχέση. Η Ζενεβιέβ όντας για πρώτη φορά πραγματικά ερωτευμένη είναι πρόθυμη να ανεχθεί όλες τις απιστίες και τις ταπεινώσεις του μηδενιστή εραστή της και απομακρύνεται σταδιακά από οικογένεια και φίλους.[.......]
Η ελληνική κοινωνία είναι αντιμέτωπη με μια αύξηση στις τιμές των καυσίμων που κάνει κάθε επίσκεψη στο βενζινάδικο μια όλο και πιο οδυνηρή εμπειρία.
Πράγμα λογικό εάν αναλογιστούμε ότι η μέση τιμής της αμόλυβδης βενζίνης έχει εκτοξευτεί στα 2,207 ευρώ ανά λίτρο από 1,751 ευρώ ανά λίτρο που ήταν στις 27 Φεβρουαρίου, πριν ξεκινήσει ο πόλεμος κατά του Ιράν, και η μέση τιμή του πετρελαίου 2,214 ευρώ ανά λίτρο από 1,565 ευρώ. Αυτό σημαίνει μια αύξηση 0,649 ευρώ ανά λίτρο για το πετρέλαιο κίνησης και 0,456 ευρώ ανά λίτρο για την αμόλυβδη βενζίνη.
Η αύξηση της αμόλυβδης βενζίνης είναι κάτι που το νιώθουμε όλοι μας, η αύξηση του πετρελαίου κίνησης μεταφράζεται και σε κόστος μεταφοράς και το βλέπουμε σε αυξήσεις των τιμών του πετρελαίου.
Και τι ανακοίνωσε ο πρωθυπουργός; Ότι θα μειώσει κατά περίπου 0,20 ευρώ ανά λίτρο την τιμή του πετρελαίου κίνησης, μέσα από μια επιδότηση 0,15 ευρώ ανά λίτρο, ενώ τα διυλιστήρια θα συνεχίσουν να προσφέρουν μία μικρή έκπτωση ανά λίτρο στις εταιρείες πετρελαιοειδών για την αμόλυβδη βενζίνη 95 οκτανίων και το πετρέλαιο κίνησης.
Τι σημαίνουν όλα αυτά: ότι το πετρέλαιο κίνησης θα παραμείνει πάνω από τα 2 ευρώ, με την προοπτική να ανέβει ακόμη περισσότερο, εάν υπάρξει οποιαδήποτε επιδείνωση στα γεωπολιτικά, την ώρα που η βενζίνη θα συνεχίσει να ανεβαίνει.
Πράγμα που με τη σειρά του σημαίνει ότι οι πολίτες θα συνεχίσουν να είναι αντιμέτωποι με την αύξηση του κόστους καυσίμων, αλλά και συνολικά του κόστους ζωής, εάν συνυπολογίσουμε το γεγονός ότι δεν είναι καθόλου δεδομένο ότι οι «συμφωνίες κυρίων» για τη συγκράτηση τιμών σε μια σειρά προϊόντα θα συνεχιστούν, ιδίως εάν σκεφτούμε ότι οι επιχειρήσεις ήδη βλέπουν μια αύξηση του κόστους παραγωγής τους.
Αναρωτιέται κανείς γιατί μια κυβέρνηση που έχει κακές δημοσκοπικές επιδόσεις – ότι η ΝΔ είναι πρώτο κόμμα δεν αναιρεί το γεγονός ότι έχει ποσοστά που σε άλλα εποχές θα θεωρούνταν μεγάλη αποτυχία – δεν δοκιμάζει μια διαφορετική πολιτική, πιο «φιλολαϊκή» σε μια προσπάθεια να συγκρατήσει τις εκλογικές διαρροές.
Και η απάντηση είναι απλή: η κυβέρνηση είναι δεσμευμένη σε αυτή την πολιτική, τόσο ως προς τα συμφέροντα τα οποία εκπροσωπεί, όσο και ως προς τη δημοσιονομική πολιτική. Αυτό σημαίνει, από τη μια, ότι αρνείται πεισματικά να περιορίσει τα κέρδη των διυλιστηρίων – που δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όσο αυξάνουν οι τιμές, τόσο αυξάνουν και τα κέρδη τους, ακριβώς επειδή η αντίληψή της για τη στήριξη της επιχειρηματικότητας δεν περιλαμβάνει κανενός είδους παρέμβαση που θα μπορούσε ταυτόχρονα να προστατέψει την κοινωνία. Από την άλλη, έχει επενδύσει πολιτικά στα υπερπλεονάσματα όχι μόνο π.χ. για να δοκιμάσει την πρόωρη αποπληρωμή του χρέους, αλλά και για να κατοχυρώσει ότι είναι μια κυβέρνηση της δημοσιονομικής αποτελεσματικότητας, θεωρώντας ότι αυτό προσδίδει κύρος εντός της ΕΕ και στον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη και στον υπουργό Εθνικής Οικονομίας και νυν επικεφαλής του Eurogroup Κυριάκο Πιερρακάκη.
Ως αποτέλεσμα, παρότι υπάρχει πραγματικός δημοσιονομικός χώρος, η κυβέρνηση δεν προχωρά στο αυτονόητο: να μειώσει συγκυριακά τον Ειδικό Φόρο Κατανάλωση και με αυτό τον τρόπο να μειώσει σημαντικά το κόστος των καυσίμων για τον καταναλωτή. Ένα μέτρο που όπως έχει πολλές φορές γραφτεί μπορεί να εφαρμοστεί εντός του πλαισίου της ΕΕ, αρκεί να υπάρχει η απαραίτητη πολιτική βούληση. Είναι χαρακτηριστικό ότι το μόνο που είπε ότι θα κάνει ο πρωθυπουργός είναι να ζητήσει δημοσιονομική ευελιξία από την ΕΕ, παρότι αυτό θα μπορούσε να το κάνει εδώ και μήνες…
Σε όλα αυτά προστίθεται κάτι ακόμη: η κυβέρνηση φοβάται ότι εάν αρχίσει τώρα να υποχωρεί απέναντι στην κοινωνική πίεση, μετά θα είναι ολοένα και πιο ευάλωτη σε απαιτήσεις από την κοινωνία. Αυτό θα την οδηγεί όχι μόνο στο να υποχρεώνεται να παίρνει μέτρα για να αντιμετωπίσει την ακρίβεια, αλλά ταυτόχρονα θα δέχεται και την κριτική ως προς το γιατί δεν πήρε τέτοια μέτρα νωρίτερα. Και αυτό κάθε άλλο παρά θα ταιριάζει με την εικόνα μιας κυβέρνησης που μόνο αυτή έχει τις λύσεις για τα προβλήματα και οτιδήποτε άλλο θα ήταν καταστροφή. Κάτι που με τη σειρά του θα σπρώχνει την κυβέρνηση στο να υπαναχωρεί από το να πάρει τελικά μέτρα, σε μια προσπάθεια τουλάχιστον να φανεί συνεπής στην πολιτική της, με την κοινωνία να πληρώνει το κόστος.
Κάτι που επιβεβαιώνει ότι η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη δεν τα πάει καλά με τις μεγάλες κρίσεις. Γιατί το «εγχειρίδιο» που ακολουθεί είναι για «ήρεμα νερά» και για συγκυρίες ευνοϊκές. Όταν αρχίζουν τα προβλήματα, τότε τα στρατηγικά της εργαλεία, εν προκειμένω ένας επίμονος νεοφιλελευθερισμός, δεν της επιτρέπουν να σκεφτεί παραπέρα και να προτείνει πραγματικά φιλολαϊκές λύσεις.
Όμως, η σημερινή συγκυρία, με υπαρκτό το ενδεχόμενο ακόμη μεγαλύτερης αύξησης των τιμών των καυσίμων, εξαιτίας εντεινόμενων γεωπολιτικών κρίσεων και με παγκόσμια τάση αύξησης του πληθωρισμού, δεν αναλογεί σε κάποια «κανονικότητα». Είναι μια συγκυρία που απαιτεί εμπιστοσύνη όχι στις αγορές, αλλά στην ικανότητα των κρατών να παρεμβαίνουν προς όφελος της κοινωνίας. Με την πολιτική βούληση κυβερνήσεων αποφασισμένων να εφαρμόσουν αυτά τα μέτρα, αντί να μεταφέρουν το κόστος στις πλάτες των κοινωνιών. Κάτι που ξέρουμε πια πολύ καλά ότι δεν ισχύει για την κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας και του Κυριάκου Μητσοτάκη.
Peter Hegseth – Secretary of Defense USA with Alexander Exarchou/ Kennedy Center
________________________
Αλέξανδρος Εξάρχου: Το όνομα του επιχειρηματία που δεν τολμούν να προφέρουν μίντια και πολιτικό σύστημα
Πώς τα συστημικά μίντια και το πολιτικό σύστημα στην Ελλάδα δεν τολμούν να προφέρουν το όνομα του επιχειρηματία και διευθύνοντος συμβούλου του ομίλου Aktor Αλέξανδρου Εξάρχου. Ακόμα κι όταν γι’ αυτόν γράφει μια από τις κορυφαίες εφημερίδες του κόσμου.
Σου γράφουμε για να μοιραστούμε μαζί σου το νέο ρεπορτάζ μας σε μορφή βίντεο (διαθέσιμο στο Facebook, το Instagram, το X και το TikTok) για το πώς τα συστημικά μίντια και το πολιτικό σύστημα στην Ελλάδα δεν τολμούν να προφέρουν το όνομα του επιχειρηματία και διευθύνοντος συμβούλου του ομίλου Aktor Αλέξανδρου Εξάρχου. Ακόμα κι όταν γι’ αυτόν μιλάει μια από τις κορυφαίες εφημερίδες του κόσμου.
Στις 25 Σεπτεμβρίου η Wall Street Journal αποκάλυψε ότι η Αμερικανίδα πρέσβης στην Αθήνα Κίμπερλι Γκίλφοϊλ προωθεί τη συμμετοχή του ομίλου Aktor σε συμφωνίες δισεκατομμυρίων ευρώ για τη μεταφορά αμερικανικού υγροποιημένου ορυκτού αερίου (LNG) μέσω του Κάθετου Διαδρόμου, ο οποίος φιλοδοξεί να συνδέσει την Ελλάδα με τα Βαλκάνια, τη νοτιοανατολική Ευρώπη και την Ουκρανία.
Η αμερικανική εφημερίδα έκανε εκτενή αναφορά στον κ. Εξάρχου, αλλά και στον λομπίστα Χρήστο Μαραφάτσο, ο οποίος έλαβε 160.000 δολάρια από τον όμιλο Aktor για την ανάπτυξη επαφών με την κυβέρνηση Τραμπ.
Από κοινού με τους εφοπλιστές Δημήτρη Μπάκο και Γιάννη Καϋμενάκη, ο κ. Εξάρχου έχει ισχυρή παρουσία στην ελληνική οικονομία και πολιτική. Στις κατασκευές. Στην ενέργεια. Στις τράπεζες. Στα μίντια. Στον αθλητισμό.
Ο όμιλος Aktor λαμβάνει κρατικές αναθέσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, όπως για το μετρό Θεσσαλονίκης, στην επέκταση του οποίου ο κ. Εξάρχου φωτογραφήθηκε με τον Κυριάκο Μητσοτάκη τον περασμένο Αύγουστο.
Η Wall Street Journal έγραψε 11 φορές το όνομα του διευθύνοντος συμβούλου του Aktor στην έρευνά της. Κι όμως, τα περισσότερα συστημικά μέσα κατάφεραν να αναπαράξουν πτυχές του ρεπορτάζ της χωρίς αναφορά στον επιχειρηματία.
Το Βήμα, τα ΝΕΑ, το Mega και το in.gr του ομίλου Μαρινάκη δεν ανέφεραν ούτε τον Aktor ούτε τον κ. Εξάρχου. Το ίδιο ισχύει για:
την Καθημερινή του ομίλου Αλαφούζου
τη Ναυτεμπορική του ομίλου Μελισσανίδη
το Open του Ιβάν Σαββίδη
τον όμιλο Real των Χατζηνικολάου - Κουρή
το Πρώτο Θέμα του Τάσου Καραμήτσου
το News247 του Δημήτρη Μάρη
τα Παραπολιτικά και το iefimerida, συμφερόντων και τα δύο του ομίλου Εξάρχου
Ο ΣΚΑΪ και το Newsbreak κατέβασαν άρθρα τους με τα οποία είχαν αναδείξει το δημοσίευμα της Wall Street Journal.
Δημοσιεύματα που κατέβηκαν
Στον αντίποδα, μια μειοψηφία μέσων έκανε αναφορά στον κ. Εξάρχου. Ειδική μνεία, για την πληρότητα της κάλυψής του, στο Financial Report του δημοσιογράφου Χρήστου Ιωάννου, αλλά και στο thepressproject.gr, το reporter.gr, το jacobin.gr και το συνδρομητικό KReport.
Εκτός από τα συστημικά μίντια, ούτε τα κόμματα εξουσίας αναφέρθηκαν, στις ανακοινώσεις τους, στον κ. Εξάρχου και τον Aktor. Ούτε η ΝΔ ούτε η ΕΛΑΣ ούτε το ΠΑΣΟΚ.
Το δημοσίευμα της Wall Street Journal ανέφερε ότι ο κ. Μαραφάτσος έκανε λόμπινγκ και για τους ομίλους Metlen (του Ευάγγελου Μυτιληναίου) και Κοπελούζου. (Εκπρόσωποι και των δύο εταιρειών δήλωσαν ότι δεν έχουν προσλάβει ποτέ τον κ. Μαραφάτσο, διαψεύδοντας την αναφορά του τελευταίου ότι συνεργάζεται με τους δύο ενεργειακούς ομίλους.) Κανένα από τα συστημικά μίντια και τα κόμματα εξουσίας δεν έκαναν αναφορά σε αυτά τα δύο ονόματα.
Το Reporters United κάνει ρεπορτάζ με ονοματεπώνυμα επειδή δεν δέχεται χρήματα ούτε από το κράτος ούτε από επιχειρηματίες ούτε από εφοπλιστές. Αν θες κι άλλα τέτοια ρεπορτάζ, στήριξέ μας με μια μηνιαία συνδρομή, όσο μικρή κι αν είναι.
από την 
Περιμένω φυσικά το νέο βιβλίο του Γιάννη Πάσχου από τις εκδόσεις Ισνάφι. Το Άγριες μέρες είναι μια πραγματική ιστορία κορυφαίας παραφροσύνης, βαθιάς θλίψης και απόλυτης γελοιότητας. Είναι η ηχώ που αφήνει η προσπάθεια των
Ο Κώστας Ακρίβος επιστρέφει στο Μεταίχμιο επίσης, με το Βάρδια στο Μόμπι Ντικ: 6 + 1 σημειώματα για τη Φάλαινα του Χέρμαν Μέλβιλ, μια «δημιουργική συνομιλία» με το εμβληματικό μυθιστόρημα, που ανοίγει νέους δρόμους στην ανάγνωσή του.
Γ. Δροσίνης, Γαλήνη, Άπαντα Ποίηση (1888−1902), α΄ τόμος, επιμ. Γ. Παπακώστας, Αθήνα, Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων, 1995, σ. 557
Η Ζενεβιέβ όντας για πρώτη φορά πραγματικά ερωτευμένη είναι πρόθυμη να ανεχθεί όλες τις απιστίες και τις ταπεινώσεις του μηδενιστή εραστή της και απομακρύνεται σταδιακά από οικογένεια και φίλους.[.......]
Peter Hegseth – Secretary of Defense USA with Alexander Exarchou/ Kennedy Center
