Robert M. Hayden στην Parallaxi: «Ποιους τελικά υπηρετεί το κράτος, τη στιγμή που ο σοσιαλισμός αρχίζει να καταρρέει;»
Στo πλαίσιo της 22ης ΔΕΒΘ και με αφορμή την πρόσφατη έκδοση του βιβλίου «Από τη Γιουγκοσλαβία στα Δυτικά Βαλκάνια, Μελέτες ενός ευρωπαϊκού διαμελισμού (1991-2011)» από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 
ο διαπρεπής νομικός και ανθρωπολόγος Robert M. Hayden
[Robert M HAYDEN – The website of a senior anthropology ...]
ξετυλίγει σε μια εκτενή συνέντευξη στην Parallaxi μια πορεία 50 ετών:Από το πρώιμο fieldwork με τους αυτόχθονες της Νέας Υόρκης και τους νομάδες της κεντρικής Ινδίας, μέχρι τη βίαιη αποσύνθεση της Σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας, ο Hayden χρησιμοποιεί τα εργαλεία της ανθρωπολογίας και του δικαίου και ανατέμνει τον εθνικισμό, τις μειονότητες στην Ευρώπη και τις γεωπολιτικές αυταπάτες της Δύσης.
«Πρέπει να θυμάστε ότι είμαι 76 ετών. Η εκπαίδευσή μου στην ανθρωπολογία ξεκίνησε πριν από μισό αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες…»
Στη δεκαετία του 1970, η αμερικανική ανθρωπολογία ήταν προσανατολισμένη σχεδόν αποκλειστικά στη μελέτη μη-δυτικών πολιτισμών. Ωστόσο, η πρώτη επαφή του με το αντικείμενο έγινε εντός των αμερικανικών συνόρων, στην πολιτεία της Νέας Υόρκης, η οποία –πέρα από την ομώνυμη μητρόπολη – φιλοξενεί έξι προστατευόμενες περιοχές (Indian reservations) αυτοχθόνων.
Για ένα παιδί της λευκής μεσαίας τάξης από τα προάστια του Κονέκτικατ, η μετακίνηση στην Νέα Υόρκη και η συμβίωση με την Ινδιάνικη φυλή των Σενέκα ήταν η είσοδος σε έναν εντελώς άγνωστο κόσμο. Αν και στην καθημερινότητά τους οι άνθρωποι αυτοί έμοιαζαν με οποιονδήποτε άλλο κάτοικο της περιοχής, διατηρούσαν ζωντανό ένα βαθύ πλέγμα παραδοσιακών πεποιθήσεων, πρακτικών, γλώσσας και θρησκείας. Αρκεί να έδινε κανείς την απαραίτητη σημασία.
Ο Hayden μας εξιστορεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα πολιτισμικής διαφοροποίησης, όταν αντιμετώπισε ένα πρόβλημα υγείας με τον λαιμό του:
Ο Ινδιάνος της φυλής Σενέκα με τον οποίο διέμενε γνώριζε τις θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών της περιοχής. Τον οδήγησε στο δάσος για να βρουν ένα συγκεκριμένο φυτό, το gold thread, προκειμένου να το κάνουν ιαματικό τσάι.
Όμως, η συλλογή του φυτού δεν μπορούσε να γίνει απλώς με το ξερίζωμά του – καθώς ο καπνός αποτελεί ιερό στοιχείο για τους αυτόχθονες της Αμερικής. Αυτός ο γηγενής καπνός, έχει μια πρωτόγονη μορφή, με έντονο άρωμα και όταν καίει έχει γαλάζιες αποχρώσεις.
Συνεπώς, πριν αγγίξουν το φυτό, ευχαρίστησαν τον Δημιουργό και «εξήγησαν» στο ίδιο το φυτό τον λόγο για τον οποίο έπρεπε να το μαζέψουν. Σύμφωνα με την δική τους κοσμοθεωρία, μου εξηγεί, αν δεν ακολουθηθεί αυτή η διαδικασία, το φυτό χάνει κάθε θεραπευτική του ιδιότητα.
«Και, ξέρεις, αυτό ήταν πραγματικά ενδιαφέρον. Εννοώ, δεν ήξερα τίποτα γι’ αυτό – ήταν μια εξαιρετική οικολογική λογική – ότι το φυτό δεν ήταν απλώς ένας πόρος προς εκμετάλλευση, αλλά ένα μέρος του περιβάλλοντος που πρέπει να τιμάται»
Μετά την εμπειρία του με τους αυτόχθονες, η τροχιά του στράφηκε προς την Ασία.
Έχοντας ολοκληρώσει σπουδές και στη Νομική σχολή, συνδύασε τα δύο πεδία και πραγματοποίησε τη διδακτορική του έρευνα στην κεντρική Ινδία, μελετώντας μια κάστα αναλφάβητων νομάδων και τους μηχανισμούς επίλυσης των μεταξύ τους διαφορών.
Καθώς συζητάμε, είναι σημαντικό να μεταφέρω στον αναγνώστη τι ακριβώς μου έδωσε να καταλάβω για το τι σήμαινε να κάνεις ανθρωπολογία πριν από 50 χρόνια, στην Ινδία. Σήμερα, έχουμε την εντύπωση ότι «επισκεπτόμαστε» την Ινδία επειδή τη βλέπουμε στις οθόνες των τηλεφώνων μας. Όμως, η Ινδία που συνάντησε εκείνος δεν είχε καμία σχέση με αυτή την ψηφιακή αυταπάτη.
«Εκείνη την εποχή, θα μπορούσες κάλλιστα να βρίσκεσαι στην πίσω πλευρά του φεγγαριού», μου εξήγησε, περιγράφοντας μια κατάσταση πραγματικής απομόνωσης. Δεν υπήρχαν κινητά τηλέφωνα, στην πραγματικότητα, ελάχιστα κινητά τηλέφωνα, επομένως δεν υπήρχε άμεση επικοινωνία. Όταν έφτανες εκεί, ήσουν πράγματι αλλού – αποκομμένος από τον δικό σου κόσμο με έναν τρόπο που σήμερα μοιάζει αδιανόητος.
Σε αυτόν λοιπόν, τον εντελώς διαφορετικό κόσμο, βρέθηκε αντιμέτωπος με κάποιες καινούργιες πραγματικότητες: Πρώτα από όλα αν και ο ίδιος είχε διδαχθεί την επίσημη διάλεκτο, διαπίστωσε πως το τοπικό ιδίωμα των νομάδων που μελετούσε διέφερε ριζικά. Η ακαδημαϊκή προετοιμασία ήρθε αντιμέτωπη με τη ζωντανή, απρόβλεπτη πραγματικότητα του πεδίου.
Επιπροσθέτως, στην Ινδία της δεκαετίας του ’70, ο όρος «Ευρωπαίος» λειτούργησε ως φυλετική κατηγορία. Αν και είναι Αμερικανός, για τους ανθρώπους με τους οποίους συμβίωνε, ήταν «Ευρωπαίος» – κάτι που σήμαινε ότι πάντα ξεχώριζε. Αυτό όμως μπορούσε να έχει και πλεονεκτήματα – στην πόλη όπου είχε την έδρα του, την Πούνε (Pune), πολλοί αντιπαθούσαν τους χίπις που είχαν έρθει στο άσραμ του Ρατζνίς (Rajneesh ashram), οι οποίοι συχνά συμπεριφέρονταν με τρόπο που προσβάλλε πολλούς Ινδούς. Συμπεριφερόμενος, αντίθετα, με τρόπο που αρμόζει στην ινδική κουλτούρα και κοινωνία, ο Χέιντεν μπορούσε να κάνει καλή εντύπωση. Πάντα όμως έπρεπε να βρει ποιοι ακριβώς θα ήταν αυτοί οι τρόποι.
«Η πεμπτουσία της ανθρωπολογίας είναι η διαρκής αντιπαράθεση με το απρόβλεπτο. Διαμορφώνεις ερευνητικά ερωτήματα βασισμένος στη βιβλιογραφία, αλλά όταν φτάνεις στο πεδίο, αντικρίζεις πράγματα που ποτέ δεν είχες φανταστεί. Αυτό είναι το πιο γοητευτικό κομμάτι της δουλειάς μας»
Κατά τη διάρκεια της έρευνάς του στην Ινδία, γνώρισε μια «ευφυή, όμορφη μεταπτυχιακή φοιτήτρια από τη Γιουγκοσλαβία» μου ανέφερε. Επομένως, το κεφάλαιο που τον ήθελε να μεταπηδάει από την Ινδία στα Βαλκάνια, αποτέλεσμα προσωπικής ανατροπής.
Χρησιμοποιεί μια γνωστή αγγλική έκφραση, για να πει πώς τον Δεκέμβριο του 1979 βρέθηκε απροσδόκητα στο Βελιγράδι, κατά την επιστροφή του από την Ινδία: «to see about a girl» (για να δει μια κοπέλα). Παντρεύτηκαν τον Αύγουστο του 1980 και έκτοτε είναι μαζί.
Μέχρι τότε, η γνώση του για τη Γιουγκοσλαβία ήταν περιορισμένη στα στερεότυπα του μέσου Αμερικανού της εποχής: «Τίτο, σοσιαλισμός και τίποτα άλλο». Ωστόσο, εκμεταλλευόμενος μια υποτροφία Fulbright στη Γιουγκοσλαβία για τη μελέτη του σοσιαλιστικού δικαίου, αποφάσισε να εφαρμόσει την ανθρωπολογική του εκπαίδευση στη νέα του πατρίδα.
Η ικανότητά του να αποκωδικοποιεί γρήγορα ξένους πολιτισμούς, την οποία απέκτησε στην Ινδία, αποδείχθηκε αρκετά χρήσιμη στο νέο πεδίο έρευνας που επέλεξε να μελετήσει.
Αναλύοντας τη Γιουγκοσλαβική Κατάρρευση μέσω της Διχοτόμησης της Ινδίας (1947)
Όταν η Γιουγκοσλαβία άρχισε να καταρρέει και να βυθίζεται στον πόλεμο στις αρχές της δεκαετίας του ’90, οι αναλύσεις που συνέγραψε ο Hayden με τη σύζυγό του θεωρήθηκαν καινοτόμες και διεισδυτικές, αν και μερικές φορές αμφιλεγόμενες.
Ο λόγος ήταν απλός, δεν είχαν εκπαιδευτεί ως κλασικοί σπουδαστές της γιουγκοσλαβικής ή βαλκανικής ιστορίας, αλλά της ινδικής. Ωστόσο, προσθέτει ότι:
«Οι κατηγορίες που είχαμε μάθει για την ανάλυση της Ινδίας μας έδωσαν στην πραγματικότητα στοιχεία για την ανάλυση των εξελίξεων στη Γιουγκοσλαβία»
Όταν αντίκρισε τη δημογραφική και πολιτική διαμόρφωση της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης του 1991, μου λέει, αναγνώρισε αμέσως ότι οι δομές αυτές ήταν παρόμοιες με αυτές του Πουντζάμπ το 1947. Κι αυτό γιατί, «η διαδικασία συγκρότησης ενός νεοσύστατου έθνους-κράτους σε εδάφη όπου συνυπάρχουν διαφορετικές κοινότητες με διακριτές εθνικές ταυτότητες ακολουθεί συγκεκριμένα, οδυνηρά μοτίβα».
Κατά τη Διχοτόμηση της Ινδίας το 1947 όταν έφυγαν οι Βρετανοί, ιδιαίτερα στην περιοχή του Πουντζάμπ αναδείχθηκαν καινούργιες πραγματικότητες. Αν και όλοι μιλούσαν την ίδια γλώσσα και ζούσαν αναμεμειγμένοι (χωρίς όμως να συνάπτουν γάμους μεταξύ τους) για αιώνες, χωρίζονταν, λόγω της θρησκευτικής τους κληρονομιάς, σε τρεις ξεχωριστές εθνικές κοινότητες. Όπως αναφέρει:
- Η σύγκρουση των εθνοθρησκευτικών εθνικών ταυτοτήτων: οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί ζητούσαν την ένταξή τους στο γειτονικό Πακιστάν, ενώ οι μη μουσουλμάνοι (ινδουιστές και σικχ) ζητούσαν την ένταξή τους στη γειτονική Ινδία.
- Βίαιη ομογενοποίηση των νέων εθνικών εδαφών: Και οι τρεις κοινότητες συμφώνησαν ότι τα σύνορα θα χαράσσονταν από τους Βρετανούς, αλλά μόλις αυτά δημοσιεύτηκαν, η κοινωνία του Πουντζάμπ και στις δύο πλευρές διαλύθηκε βίαια, με εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς και εκατομμύρια εκτοπισμένους στο πλαίσιο μιας «ανταλλαγής πληθυσμών». Το Δυτικό Πουντζάμπ πήγε στο Πακιστάν και το Ανατολικό Πουντζάμπ στην Ινδία. Το αποτέλεσμα; Σήμερα, δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου μουσουλμάνοι στο Ανατολικό Πουντζάμπ και ουσιαστικά κανένας μη μουσουλμάνος στο Δυτικό Πουντζάμπ.
O Hayden είχε προβλέψει παρόμοιες πολιτικές δυναμικές και στην
περίπτωση της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, μετά τις εκλογές του 1990. Οι Σέρβοι
ψήφισαν συντριπτικά ένα μοναδικό σερβικό εθνικιστικό κόμμα, οι Κροάτες
ένα μοναδικό κροατικό εθνικιστικό κόμμα και οι Μουσουλμάνοι ένα μοναδικό
μουσουλμανικό εθνικιστικό κόμμα.
Τα σερβικά και κροατικά κόμματα απέρριψαν την εξουσία μιας κεντρικής βοσνιακής κυβέρνησης, ενώ οι Μουσουλμάνοι απαίτησαν ακριβώς αυτό. Αυτό το εκλογικό πρότυπο έχει επαναληφθεί σε κάθε εκλογική αναμέτρηση που διεξήχθη στη Βοσνία από το 1990: η ψηφοφορία αποτελεί ουσιαστικά μια εθνοτική απογραφή.
Η τελευταία, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, μπορούσε να επιβιώσει μόνο ως μέρος της ευρύτερης Γιουγκοσλαβικής Ομοσπονδίας, όπου η ευρύτερη κρατική οντότητα υπερίσχυε των εθνοτικών διαφορών.
Μόλις όμως η ανεξαρτησία τέθηκε ως ζήτημα, αυτή η ευαίσθητη ισορροπία ανατράπηκε με τον πιο βίαιο τρόπο, καθώς οι περισσότεροι Σέρβοι και Κροάτες έβλεπαν το μέλλον τους εκτός των ορίων ενός βοσνιακού κράτους. Οι Βόσνιοι Κροάτες αρνήθηκαν να συμβιβαστούν, επιδιώκοντας την ένωση των εδαφών τους με την Κροατία. Οι Βόσνιοι Σέρβοι ήθελαν να ενωθούν με τη Σερβία. Οι Μουσουλμάνοι (που ονομάστηκαν Βοσνιάκοι μετά το 1993) επέμεναν στην ακεραιότητα μιας ανεξάρτητης Βοσνίας-Ερζεγοβίνης επειδή, όπως έλεγαν, «δεν είχαν άλλη πατρίδα».
Θα ήταν ωστόσο απλοϊκό –και ιστορικά άστοχο– να υποθέσει κανείς ότι η περίφημη “Αδελφότητα και Ενότητα” του Τίτο υπήρξε ένα επιφανειακό οικοδόμημα που κατέρρευσε εν μια νυκτί. Όταν τον ρωτώ για το αν αυτό το γιουγκοσλαβικό ιδεώδες ήταν απλώς μια επίπλαστη βιτρίνα, ο Hayden απαντάει:
«Η γιουγκοσλαβική τραγωδία δεν συνέβη εν κενώ, είχε τις ρίζες της στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο»
Αυτή λοιπόν η τραγωδία, συνδιαμορφώθηκε από: την αντίσταση στους φασιστικούς εισβολείς, έναν εμφύλιο πόλεμο μεταξύ εθνικιστικών στρατών, των Κροατών Ustashe και των Σέρβων Chetniks , καθώς και μια κομμουνιστική επανάσταση.. Με το κομμουνιστικό δόγμα ότι «ο εργάτης δεν έχει άλλη εθνικότητα παρά μόνο την εργασία του», οι Παρτιζάνοι κατήγγειλαν τον εθνικισμό ως μια επικίνδυνη «μυθοποίηση» και την όλη σύρραξη ως έναν ιμπεριαλιστικό πόλεμο που καταπίεζε όλους τους εργαζόμενους ανθρώπους εξίσου.
«Ο στρατός του Τίτο ήταν η μοναδική δύναμη που είχε συμμετοχή από όλους: Σέρβους, Κροάτες, Μουσουλμάνους, Σλοβένους, Μακεδόνες, Αλβανούς και Ούγγρους. Από εκεί ακριβώς πηγάζει η “Αδελφότητα και Ενότητα”», τονίζει. Όταν λοιπόν συγκροτήθηκε το σοσιαλιστικό κράτος της Γιουγκοσλαβίας, δεν ήταν μια αυθαίρετη επιβολή, αλλά το αποτέλεσμα μιας επώδυνης προσπάθειας ώστε να μην επαναληφθούν οι ίδιες τραγικές εικόνες του πολέμου που συνέβη το 1941-1945.
Η σοφία αυτής της προσπάθειας έγινε εμφανής το 1991, όταν ξέσπασε ο πόλεμος και οι όροι «Ustashe » και «Chetniks » επανήλθαν στη χρήση από Σέρβους και Κροάτες για να περιγράψουν τους αντίστοιχους νέους στρατούς τους. Ο Hayden είδε αυτή την επιστροφή στις εχθρότητες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ως το «ξεκαλούκωμα των βρικολάκων» (“vampires unstaked”).
Ωστόσο, όπως επισημαίνει με νόημα, το ζήτημα που τον απασχόλησε ιδιαίτερα στην έρευνά του το 1989-1991 ήταν τι συμβαίνει όταν αυτό το “ιδεολογικό” δίχτυ αρχίζει να ξεφτίζει:
«Άρχισα να εξετάζω το εξής ζήτημα: ποιους τελικά υπηρετεί το κράτος, τη στιγμή που ο σοσιαλισμός άρχιζει να καταρρέει;»
Και εδώ είναι που ο Hayden, αξιοποιώντας την ιδιότητά του ως νομικός, στρέφει το βλέμμα του σε κάτι που για τους πολλούς φαντάζει τεχνικό και ανιαρό: τα Συντάγματα.[.......................]
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ
ΟΙ ΝΕΕΣ ΤΑΙΝΙΕΣ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ