Είναι μια ελαφρώς απερίγραπτη εμπειρία το να έχεις τον Σλαβόι Ζίζεκ απέναντί σου ως συνομιλητή: Μιλάει συνειρμικά, συχνά κόβοντας φράσεις στη μέση (επειδή πιθανότατα τις έχει ολοκληρώσει στο μυαλό του κι έχει προχωρήσει παρακάτω), ανοίγοντας τεράστιες παρενθέσεις με ταινίες, με βιβλία, με πολιτικά γεγονότα, απλά για να επιστρέψει αρκετά λεπτά αργότερα στην αρχική του τοποθέτηση, και καταφέρνοντας να είναι πάντα απίστευτα ετοιμόλογος σε οτιδήποτε αναμενόμενο ή απρόσμενο αν του έρθει ως ερώτηση ή ως σχόλιο.
Μπορεί να διακόψει ένα σκεπτικό του πάνω στο MAGA κίνημα ή στον πυρηνικό κίνδυνο ή στο ανεξέλεγκτο ΑΙ για να σχολιάσει κάτι που απλώς θα πάρει το μάτι του («ελπίζω να είσαι φαν του Ρέιμοντ Τσάντλερ!», μου λέει κάποια στιγμή κοιτάζοντας μια μπλούζα Long Goodbye που φοράω, πριν αριθμήσει τα αγαπημένα του βιβλία του Τσάντλερ κι έπειτα συνεχίζοντας το σκεπτικό του πάνω στο πώς κάθε δυστοπία κλείνει μέσα της μια ουτοπία) ή μπορεί να αντιδράσει σε μια αναφορά και να φύγει τελείως προς μια νέα κατεύθυνση κουβέντας που φαίνεται να τον συναρπάζει.
Συχνά θα χαθεί στιγμιαία σε μια σκέψη και θα αφήσει μια πρότασή του στη μέση. Ίσως απλά να πιστεύει πως δεν έχει νόημα να την ολοκληρώσει. Σα να λέει: Καταλαβαίνετε όλοι τι θέλω να πω, απλά συμπληρώστε το κενό. Και διαρκώς, όποτε νιώσει πως έχει ώρα να γίνει νέα ερώτηση, θα σταματήσει απότομα μια ανάλυσή του και θα πει «συγγνώμη! Μιλάω πολύ».
Τον συνάντησα στο Λίντο, στο πλαίσιο του 83ου φεστιβάλ Βενετίας, όπου έκανε πρεμιέρα το νέο ντοκιμαντέρ The Pervert’s Guide to Utopias της Σόφι Φάινς – τρίτη συνεργασία των δυο τους μετά τα The Pervert’s Guide to Cinema του ‘06 και The Pervert’s Guide to Ideology του ‘12. Για μια ακόμη φορά, ο Ζίζεκ αναλύει κινηματογραφικά έργα που βρίσκει ενδιαφέροντα ή που κρύβουν μέσα τους μεγάλες αλήθειες για τον κόσμο μας.
Αυτή τη φορά, η οπτική μέσα από την οποία γίνεται η ανάλυση του Ζίζεκ είναι η ίδια η ιδέα της ουτοπίας, και το κατά πόσο είναι κάτι αληθινά ελπιδοφόρο ή χρήσιμο να έχουμε ποτέ στο μυαλό μας. «Η ουτοπία νοείται τελικά ως αρνητικός όρος!», φωνάζει χαρακτηριστικά κάποια στιγμή στη διάρκεια της κουβέντας. «Δεν εξυμνούμε την ουτοπία. Η βασική μας θέση είναι ότι ζούμε σε συστήματα που είναι ουτοπικά με την έννοια ότι, για να υπάρξουν, πρέπει να παραβιάζουν τους ίδιους τους κανόνες τους». Ας πούμε πως αυτό δίνει μια μικρή γεύση του πού πάει το όλο πράγμα.
Μερικές από τις ταινίες, για λίγη ακόμα γεύση “ουτοπίας”, είναι η Μελαγχολία του Τρίερ, το Prestige του Νόλαν, το Πέρσι στο Μαρίενμπαντ, η Ζαν Ντιλμάν της Σαντάλ Άκερμαν – αλλά και το Handmaid’s Tale, για το κεφάλαιο του οποίου στην ταινία ο Ζίζεκ θα ντυθεί θεραπαινίδα και θα κοιτάζει την κάμερα ξαπλωμένος σε ένα τραπέζι.
(Σε όλα τα κεφάλαια είναι αντίστοιχης λογικής η παρουσία του στην κάμερα: Για τη Μελαγχολία είναι ντυμένος νύφη μέσα σε μια μπανιέρα.)
Μιας και ο κόσμος μας έτσι κι αλλιώς φαίνεται να έχει ξεχάσει τις ελπίδες για κάθε λογής ουτοπία εδώ και καιρό, σα να ζούμε μια διαρκή δυστοπία, είχαμε πλούσιο θεματικό χώρο για την κουβέντα. Κι ο Ζίζεκ φυσικά δεν απογοήτευσε, καθώς μας μίλησε από τον Νόλαν, το Οπενχάιμερ και την Οδύσσεια, μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη, την πυρηνική απειλή και τη σχέση ουτοπικών και δυστοπικών συστημάτων, κι από την αδυναμία της σάτιρας και των γεγονότων απέναντι στην σημερινή πραγματικότητα, μέχρι εκείνη τη φορά που είπε στον Αλφόνσο Κουαρόν ότι είναι χαζός, ακόμα κι αν οι ταινίες του είναι καλές.
Α, κι επίσης μας αποκάλυψε ποια είναι η αγαπημένη του ταινία των τελευταίων χρόνων. Εγώ δε θα το μάντευα αν με άφηνε να λέω τίτλους για τρεις μήνες.
Ένα λοιπόν καυτό μεσημέρι στο Λίντο, καθίσαμε στο τραπέζι με τον Ζίζεκ με την κουβέντα να πηγαίνει προς κάθε πιθανή κατεύθυνση. Αυτά είναι όσα μας είπε, σε πρώτο πρόσωπο, χωρισμένα σε μικρά κεφάλαια. Και ξεκινώντας, από την διάσημη φράση του για το πώς…
«Η ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ ΕΙΝΑΙ ΟΚ, ΑΛΛΑ ΤΟ 99% ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΕΙΝΑΙ ΗΛΙΘΙΟΙ»
Εγώ πάντα προσθέτω ότι αυτή είναι η δική μου οπτική. Και από την οπτική των άλλων ανθρώπων, είμαι απολύτως βέβαιος ότι κι εγώ θα ανήκω στους ηλίθιους. Είμαι εναντίον αυτού του γενικού ανθρωπισμού. «Όλοι οι άνθρωποι είναι καλοί, ενδιαφέροντες». Όχι! Η πλειονότητα, για μένα, είναι βαρετοί. Και δίνω απολύτως το ίδιο δικαίωμα στους άλλους να με αντιμετωπίζουν, να με κατατάσσουν… ξέρετε.
Ο πραγματικός μου στόχος εδώ ήταν εκείνη η ηλίθια πασιφιστική πολυπολιτισμική ρήση, την παραθέτω συχνά ως ύψιστη ανοησία, που λέει: «Εχθρός είναι μόνο κάποιος του οποίου την ιστορία δεν είσαι έτοιμος να διαβάσεις». Τι ανοησία! Οπότε ο Χίτλερ είναι εχθρός μας επειδή – συγγνώμη, εγώ διάβασα το Ο Αγών Μου και με έκανε να είμαι ακόμη περισσότερο εναντίον του!
Αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι… Ο καλός μου φίλος, που τον παρουσιάζουν ότι είναι δεξιός, αλλά δεν είναι, ο Γερμανός φιλόσοφος Πέτερ Σλότερνταϊκ, είπε ότι σήμερα πρέπει να μάθουμε την τέχνη της διακριτικότητας. Εσύ εκεί, εγώ εδώ, ας είμαστε φιλικοί, ας ανεχόμαστε ο ένας τον άλλον. Αλλά ας μην μπούμε πολύ βαθιά στο «πρέπει να σε καταλάβω». Πώς θα μπορούσα να σε καταλάβω, όταν πιθανότατα ούτε εσύ καταλαβαίνεις τον εαυτό σου, ούτε εγώ τον δικό μου;
Το μεγάλο μάθημα για μένα εδώ είναι… κοιτάξτε την Αμερική. Πώς κατάλαβαν τον εαυτό τους στο Χόλιγουντ; Κυρίως μέσα από Ευρωπαίους σκηνοθέτες που μετακόμισαν εκεί.
Το μόνο που λέω σε όσους με κοροϊδεύουν είναι: «Θεέ μου, κοιτάξτε τα μεγάλα, χοντρά βιβλία μου, που είναι πολύ σοβαρά για τη βασική μεταφυσική. Κοιτάξτε το Less Than Nothing. Κοιτάξτε το Absolute Recoil» και ούτω καθεξής. Οπότε αυτό λέει πολλά για εκείνους, ότι παραμένουν σε αυτό το επιφανειακό επίπεδο.
Tο χειρότερο ήταν… Ο Νόαμ Τσόμσκι, ξέρετε, ο Τσόμσκι, φίλος του Επστάιν και ούτω καθεξής. [γελάει] Με μισούσε, εντελώς παράλογα! Και με αποκαλούσε… [κόβει τη φράση του]
Η ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΤΗΣ ΣΑΤΙΡΑΣ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΟΝ ΤΡΑΜΠ
Υπάρχει κάτι, με μια πολύ τραγική έννοια, κωμικό στη σημερινή κοινωνική πραγματικότητα. Ο Τραμπ είναι… Γι’ αυτό οι σατιρικές μιμήσεις του Τραμπ συνήθως δεν λειτουργούν, γιατί δεν μπορούν να είναι τόσο τρελές όσο είναι ήδη ως ο εαυτός του.
Οπότε νομίζω ότι, χωρίς μια κάποια ευαισθησία απέναντι στο χιούμορ, δεν μπορείς να καταλάβεις τη σημερινή πολιτική. Ζούμε σε πολύ παράξενους καιρούς, κάτι που επηρεάζει ακόμη και το καθεστώς της γλώσσας. Τι είναι αληθινό και ούτω καθεξής. Ο Τραμπ και πολλοί γύρω του λειτουργούν στο επίπεδο των φημών. Λέει κάτι, μετά λέει κάτι άλλο και δεν τον ενδιαφέρει η συνέπεια και ούτω καθεξής.
Και αυτό συμβαίνει όλο και περισσότερο, δυστυχώς, παρότι σίγουρα δεν είμαι αντισημίτης, αλλά συμβαίνει στο Ισραήλ. Όταν τους δείχνεις, όταν τους βάζεις να ακούσουν τα δικά τους αποσπάσματα για το πώς να βασανίζουν Παλαιστίνιους, ξέρετε ποια απάντηση παίρνω συνήθως; «Αντιλαμβάνεσαι ότι τώρα λες αυτό που θα ήθελε η Χαμάς να πεις;» Σαν να – βλέπετε τη στάση; – η αλήθεια δεν έχει σημασία. Σημασία έχει μόνο το ρητορικό αποτέλεσμα.
Εγώ είμαι ένας παλιομοδίτης Ευρωπαίος. Η αλήθεια έχει σημασία. Δεν είμαι, όπως συνήθως με θεωρούν, μεταμοντερνιστής.
Aleksander Kalka / Courtesy: Archivio Storico La Biennale di Venezia
BORAT, ΡΑΤΣΙΣΤΙΚΑ ΑΣΤΕΙΑ, ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ
Όταν γυρίστηκε το Borat, έγραψα μια κριτική για την ταινία, επειδή υπερασπίζονταν τον εαυτό τους, ότι ξέρετε, ότι το Καζακστάν ή οπουδήποτε αλλού χρησιμοποιείται απλώς ως μεταφορά, ότι στην πραγματικότητα θα μπορούσε να είναι οποιαδήποτε χώρα. Η απάντησή μου ήταν ότι δεν είναι τόσο απλό. Θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν το Καζακστάν με το Ισραήλ και να έχουν έναν Εβραίο σε αυτόν τον ρόλο; Όχι, θα σου απαγορευόταν.[.........................]ΣΥΝΕΧΙΣΤΕ
