Η ζωή που αρνείται να τελειώσει
Tι απομένει από τον άνθρωπο όταν φεύγει; Τι απομένει από ένα πρόσωπο όταν το σώμα του παύει να υπάρχει, όταν η φωνή του παύει να ηχεί, όταν το χέρι του δεν μπορεί να αγγίξει το δικό μας; Είναι ο θάνατος ένα οριστικό τέλος ή μήπως μια βίαιη αλλαγή μορφής; Ένας άνθρωπος παύει να υπάρχει όσο εξακολουθεί να κατοικεί στη μνήμη, στη γλώσσα, στις χειρονομίες, στις συνήθειες, στα όνειρα, στις ιστορίες εκείνων που τον αγάπησαν;
Αυτά τα αρχέγονα ερωτήματα, που συνοδεύουν τον άνθρωπο από τότε που απέκτησε συνείδηση της θνητότητάς του, βρίσκονται στην καρδιά του βιβλίου του Αναστάση Μαδαμόπουλου«Ψυχές Μετά Ι» με τον χαρακτηριστικό υπότιτλο «Γραπτά αναθήματα σε άσαρκες ενσαρκωμένες μου». Πρόκειται για ένα έργο το οποίο κινείται στα όρια της πεζογραφίας, της ποίησης, του στοχασμού και της εικαστικής δημιουργίας, για ένα βιβλίο στο οποίο η γραφή δεν επιχειρεί απλώς να μιλήσει για τον θάνατο, αλλά να συνομιλήσει μαζί του, να τον αμφισβητήσει, να τον μετασχηματίσει και ίσως, να του αφαιρέσει το ύστατο προνόμιο: την εξουσία της λήθης. Γιατί ο θάνατος δεν είναι μόνο η στιγμή κατά την οποία κάποιος παύει να βρίσκεται εν ζωή. Είναι και η στιγμή κατά την οποία οι ζωντανοί καλούνται να αποφασίσουν τι θα κάνουν με ό,τι απέμεινε. Θα αφήσουν την απουσία να γίνει κενό ή θα τη μετατρέψουν σε παρουσία; Θα επιτρέψουν στη μνήμη να γίνει βάρος ή θα την κάνουν δημιουργία; Θα κλείσουν την πόρτα στο παρελθόν ή θα αποδεχθούν ότι ο άνθρωπος είναι πάντα ένα πλάσμα κατοικημένο από τους άλλους; Ο Μαδαμόπουλος επιλέγει το δεύτερο. Και αυτή ακριβώς είναι η μεγάλη ανατροπή του βιβλίου: οι νεκροί δεν παρουσιάζονται ως εκείνοι που έφυγαν από εμάς, αλλά ως εκείνοι που εξακολουθούν να μας κατοικούν.
Ο τίτλος «Ψυχές Μετά Ι» είναι ήδη ένα φιλοσοφικό αίνιγμα. Το «μετά» παραπέμπει στον χρόνο που έρχεται ύστερα από κάτι, αλλά εδώ το «μετά» δεν σημαίνει απλώς «ύστερα από τον θάνατο». Σηματοδοτεί τον χώρο που ανοίγεται μετά από την απώλεια, εκεί όπου οι σχέσεις δεν τελειώνουν αλλά μετασχηματίζονται, εκεί όπου ο νεκρός δεν έχει σώμα, αλλά αποκτά μεγαλύτερη παρουσία, εκεί όπου η απουσία γίνεται μια παράδοξη μορφή παρουσίας. Ο Μαδαμόπουλος μοιάζει να αντιστρέφει τη συνήθη φορά του πένθους. Δεν είναι μόνο οι ζωντανοί που θυμούνται τους νεκρούς. Είναι και οι νεκροί που εξακολουθούν να θυμούνται, να επιθυμούν, να επιστρέφουν, να αναζητούν τους ζωντανούς. Η αντιστροφή αυτή δημιουργεί έναν ενδιάμεσο κόσμο όπου τα σύνορα ανάμεσα στην παρουσία και την απουσία, στο σώμα και την ψυχή, στη ζωή και τον θάνατο γίνονται αβέβαια. Στο βιβλίο, ο απόντες αποκτούν μια μορφή αυτενέργειας και επιστρέφουν στον κόσμο των ζωντανών μέσα από τα όνειρα, τη μνήμη, τη γραφή. Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις βαθύτερες αλήθειες του βιβλίου: ο άνθρωπος δεν είναι μόνο αυτό που υπήρξε, είναι και ό,τι άφησε μέσα στους άλλους.
Ο Όμηρος γνώριζε ήδη ότι η μνήμη είναι η δεύτερη ζωή του ανθρώπου. Ο Πλάτων συνέδεσε την ψυχή με την ανάμνηση. Ο Χριστιανισμός θεμελίωσε την ελπίδα του ανθρώπου στην Ανάσταση. Ο Ντοστογιέφσκι, ο Τολστόι, ο Καμύ, ο Μπέκετ, ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Ρίτσος και τόσοι άλλοι έγραψαν από την άλλη πλευρά της βεβαιότητας ότι είμαστε θνητοί. Γιατί η λογοτεχνία γεννήθηκε από αυτή την ανθρώπινη εξέγερση απέναντι στο οριστικό.Ο άνθρωπος γνωρίζει ότι θα πεθάνει και, παρ’ όλα αυτά, γράφει.Γράφει για να μπορέσει κάποιος, κάποτε να πει ότι υπήρξε.Ο Οράτιος ονόμασε το ποίημα «μνημείο ανθεκτικότερο από τον χαλκό». Ο Μπόρχες είδε στη βιβλιοθήκη μια μορφή αθανασίας. Ο Πεσσόα μας έμαθε ότι ο άνθρωπος μπορεί να ζει περισσότερες από μία ζωές μέσα από τη φαντασία. Και ο Μαδαμόπουλος μοιάζει να προχωρεί ακόμη περισσότερο: δεν γράφει μόνο για να διασωθεί ο ίδιος από τη λήθη, αλλά για να διασώσει τους άλλους από αυτήν.Αυτό είναι ίσως και το πιο συγκινητικό στοιχείο του έργου. Οι «άλλοι» του Μαδαμόπουλου δεν είναι μόνο οι πολύ δικοί του νεκροί. Είναι συγγενείς, φίλοι, γείτονες, άνθρωποι που συνάντησε, άνθρωποι που γνώρισε μέσα από αφηγήσεις, ακόμη και άγνωστοι των οποίων η ζωή θα μπορούσε εύκολα να χαθεί μέσα στην ανωνυμία του χρόνου. Η γραφή γίνεται έτσι ένα ιδιότυπο κοινοτικό μνημόσυνο. Δεν μνημονεύει μόνο εκείνους που αγαπήθηκαν, αλλά επιχειρεί να ανασύρει από τη λήθη και εκείνους που κινδύνευαν να μην τους θυμάται κανείς.Και εδώ η λογοτεχνία αποκτά μια βαθιά κοινωνική διάσταση.Γιατί ποιοι είναι τελικά οι άνθρωποι που θυμόμαστε και ποιοι είναι εκείνοι που ξεχνάμε; Ποιος αποφασίζει ποια ζωή αξίζει να καταγραφεί; Ποιο όνομα θα περάσει στην Ιστορία και ποιο θα χαθεί χωρίς μνήμη; Και μήπως κάθε πράξη γραφής είναι, κατά βάθος, μια πράξη δικαιοσύνης;Γι’ αυτό και η μνήμη στο «Ψυχές Μετά Ι» δεν είναι παθητική. Δεν είναι ένα μουσείο όπου το παρελθόν φυλάσσεται πίσω από γυαλί. Είναι ζωντανή ύλη. Κινείται, μετασχηματίζεται, ανασυνθέτει. Η μνήμη δεν αναπαράγει απλώς το παρελθόν, το ξαναγράφει κάθε φορά που το θυμόμαστε. Και αυτή η διαδικασία αγγίζει αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «μεταμνήμη»: δεν κουβαλάμε μόνο τις δικές μας εμπειρίες, αλλά και τις ιστορίες, τις εικόνες, τις χειρονομίες και τα τραύματα εκείνων που προηγήθηκαν από εμάς.Είμαστε, επομένως, πολλοί μέσα σε έναν.Το υπονοεί ήδη ο ίδιος ο υπότιτλος: «άσαρκες ενσαρκωμένες μου». Οι ψυχές είναι άσαρκες, αλλά ενσαρκώνονται μέσα στον ζωντανό. Οι νεκροί δεν έχουν πλέον σώμα, αλλά έχουν αποκτήσει ένα άλλο σώμα: το δικό μας.Έτσι, το σώμα του ζωντανού γίνεται ένας παράξενος τόπος κατοίκησης των νεκρών.Μέσα μας ζουν οι λέξεις που μας έμαθαν. Οι χειρονομίες που αντιγράψαμε. Οι φόβοι που κληρονομήσαμε. Οι τρόποι με τους οποίους αγαπάμε. Ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο πενθούμε, μπορεί να έχει μέσα του τη φωνή κάποιου που προηγήθηκε. Το παρελθόν δεν βρίσκεται πίσω μας. Βρίσκεται μέσα μας.Γι’ αυτό ο θάνατος δεν μπορεί να ξεριζώσει ολοκληρωτικά έναν άνθρωπο από τον κόσμο.
Στο «Ψυχές Μετά Ι», το πένθος δεν παρουσιάζεται ως μια ασθένεια από την οποία πρέπει γρήγορα να θεραπευτούμε. Είναι μια διαδικασία μετασχηματισμού. Είναι η προσπάθεια του ψυχισμού να βρει έναν νέο τρόπο να αγαπά εκείνον που δεν μπορεί πια να αγγίξει. Ο άνθρωπος δεν ξεπερνά ακριβώς τον νεκρό του. Μαθαίνει να τον κουβαλά διαφορετικά.Ο Φρόυντ μίλησε για το έργο του πένθους. Ο Χάιντεγκερ τοποθέτησε τον θάνατο στο κέντρο της υπαρξιακής αυτοσυνείδησης. Ο Γιουνγκ αναζήτησε στη συμβολική μεταμόρφωση μια δυνατότητα ψυχικής ολοκλήρωσης. Και η σύγχρονη ψυχολογία του πένθους έχει πλέον απομακρυνθεί από την ιδέα ότι ο στόχος είναι να «αποδεσμευτούμε» από τον νεκρό. Ο Μαδαμόπουλος κάνει αυτή τη θεωρητική παρατήρηση, λογοτεχνία.Δεν μας λέει απλώς ότι οι νεκροί παραμένουν μέσα μας. Μας κάνει να τους αισθανθούμε.Και εδώ η γραφή αποκτά ιαματική δύναμη. Δεν θεραπεύει επειδή εξαφανίζει τον πόνο. Θεραπεύει επειδή του δίνει μορφή και ό,τι αποκτά μορφή μπορεί πλέον να γίνει αντικείμενο σκέψης, μνήμης, αφήγησης, επικοινωνίας.
Η μετατροπή του πόνου σε νόημα αποτελεί μία από τις βαθύτερες λειτουργίες της τέχνης. Ο Αναστάσης Μαδαμόπουλος την υπηρετεί με ιδιαίτερο τρόπο, καθώς το εν λόγω έργο δεν περιορίζεται μόνο στην αφήγηση. Η εικονογράφηση και η εικαστική διάσταση συμμετέχουν στη δημιουργία ενός ενιαίου σύμπαντος, όπου η εικόνα και η λέξη συνομιλούν. Και εδώ εμφανίζεται ένα ακόμη σημαντικό μοτίβο του βιβλίου: το πρόσωπο και το προσωπείο.Ποιο είναι το πραγματικό μας πρόσωπο; Αυτό που δείχνουμε στους άλλους; Αυτό που κρύβουμε; Αυτό που θυμούνται οι άλλοι όταν εμείς έχουμε φύγει; Ή μήπως είμαστε το άθροισμα όλων των προσώπων που υπήρξαμε για διαφορετικούς ανθρώπους;Ο Όσκαρ Ουάιλντ έγραψε πως ο άνθρωπος αποκαλύπτει το αληθινό του πρόσωπο όταν του δοθεί μια μάσκα. Ο Μαδαμόπουλος κινείται σε αυτή την περιοχή της αμφισημίας: οι άνθρωποι που αγαπήσαμε δεν υπήρξαν ποτέ ένα και μοναδικό πρόσωπο. Ήταν πατέρας για κάποιον, φίλος για κάποιον άλλο, εραστής, παιδί, συνάδελφος, εχθρός, ξένος. Είχαν πολλά πρόσωπα και πολλά προσωπεία.Και όταν πεθαίνουν, αυτά τα πρόσωπα δεν πεθαίνουν όλα μαζί.Καθένας από εμάς κρατά ένα διαφορετικό κομμάτι τους.Ο νεκρός γίνεται έτσι ένα συλλογικό πρόσωπο, συναρμολογημένο από τις μνήμες των ζωντανών.
Αυτό είναι το μεγάλο φιλοσοφικό βάθος του «Ψυχές Μετά Ι»: η ζωή δεν τελειώνει εκεί όπου σταματά η βιολογική λειτουργία. Συνεχίζεται μέσα στις συνέπειες που αφήνει πίσω της.Ένας άνθρωπος μπορεί να φύγει και να εξακολουθήσει να αλλάζει τη ζωή κάποιου άλλου.Μπορεί να μην αναπνέει και όμως, να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο κάποιος αναπνέει.Μπορεί να μην μιλά και όμως, να συνεχίζει να καθορίζει τις λέξεις μας.Μπορεί να μην υπάρχει πια στο δωμάτιο και όμως, να έχει αλλάξει για πάντα τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε το δωμάτιο.Η απουσία, επομένως, δεν είναι απλώς κενό.Είναι ένα σημαντικό ίχνος. Από αυτή την άποψη, η γραφή του Μαδαμόπουλου γίνεται πράξη αντίστασης απέναντι στη λήθη. Δεν γράφει για να πείσει ότι ο θάνατος δεν υπάρχει. Γράφει ακριβώς επειδή υπάρχει. Αν δεν υπήρχε ο θάνατος, ίσως να μην υπήρχε η ανάγκη για μνήμη. Αν δεν υπήρχε η απώλεια, ίσως να μην υπήρχε η ανάγκη για αφήγηση. Ως εκ τούτου, το «Ψυχές Μετά Ι» γίνεται ένα είδος κιβωτού.Μια κιβωτός όχι για να σώσει τα σώματα από τον κατακλυσμό, αλλά για να σώσει τα ίχνη τους.
Γι’ αυτό, το «Ψυχές Μετά Ι» δεν είναι ένα βιβλίο για τον θάνατο.Είναι ένα βιβλίο για την αδυναμία του θανάτου να ολοκληρώσει τη δουλειά του.Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει ζωή μετά τον θάνατο, αλλά αν υπάρχει ζωή μετά την απώλεια.Και η απάντηση του Αναστάση Μαδαμόπουλου είναι ένα μεγάλο, επίμονο, ποιητικό «ναι». Υπάρχει. Μόνο που είναι διαφορετική.Είναι η ζωή της ανάμνησης. Η ζωή του ονείρου. Η ζωή της αφήγησης. Η ζωή του ονόματος που εξακολουθεί να προφέρεται. Η ζωή της φωτογραφίας που κάποιος δεν πετά. Η ζωή ενός ρούχου που εξακολουθεί να μυρίζει τον άνθρωπο που το φόρεσε. Η ζωή μιας φράσης που εξακολουθεί να επαναλαμβάνεται. Η ζωή ενός τραγουδιού που, όταν ακούγεται, ξαναφέρνει κάποιον στο δωμάτιο. Η ζωή του «θυμάμαι». Και ίσως η πιο μεγάλη αντίσταση απέναντι στον θάνατο να είναι τελικά αυτή η απλή λέξη: θυμάμαι.
Το «Ψυχές Μετά Ι» μας υπενθυμίζει ότι η μνήμη είναι όχι μόνο προσωπική, αλλά και κοινωνική ευθύνη. Κάθε άνθρωπος που διασώζεται από τη λήθη γίνεται μέρος μιας κοινής ανθρωπότητας. Και κάθε άνθρωπος που αφήνεται να χαθεί ολοκληρωτικά είναι ένα μικρό κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας που χάνεται μαζί του. Γι’ αυτό, η πράξη του συγγραφέα έχει κάτι από τελετουργία. Ο Μαδαμόπουλος γράφει σαν να τελεί ένα ιδιότυπο μνημόσυνο χωρίς ημερομηνία λήξης. Όχι για να κλείσει ο κύκλος, αλλά για να παραμείνει ανοιχτός. Για να μπορούν οι νεκροί να επιστρέφουν μέσα από τις σελίδες. Για να μπορούν οι ζωντανοί να τους συναντούν ξανά. Για να υπάρχει ένας τόπος όπου η απουσία επιτρέπεται να μιλά.Ένας τόπος όπου οι λέξεις επιτρέπουν στις ψυχές να ξαναβρούν σώμα. Γι’ αυτό και ο τίτλος «Ψυχές μετά Ι» αποκτά μια δεύτερη, σχεδόν αναστάσιμη σημασία. Το «μετά» δεν είναι μόνο χρονικό. Είναι υπαρξιακό. Είναι η περιοχή στην οποία η ψυχή συνεχίζει να αναζητά μορφή, ο άνθρωπος συνεχίζει να αγαπά εκείνον που έχασε και η γραφή συνεχίζει να δίνει σώμα σε ό,τι το σώμα δεν μπορεί πια να κρατήσει.
Και αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο και πιο όμορφο μήνυμα του βιβλίου. Δεν μπορούμε να νικήσουμε τον θάνατο.Μπορούμε όμως να του αρνηθούμε τη λήθη. Δεν μπορούμε να κρατήσουμε κοντά μας για πάντα εκείνους που αγαπάμε. Μπορούμε όμως να τους επιτρέψουμε να συνεχίσουν να κατοικούν μέσα μας. Δεν μπορούμε να σταματήσουμε τον χρόνο. Μπορούμε όμως να δημιουργήσουμε χώρους όπου ο χρόνος παύει να έχει εξουσία.Ένας τέτοιος χώρος είναι η λογοτεχνία. Και ίσως γι’ αυτό κάθε σπουδαίο βιβλίο είναι, με έναν τρόπο, μια μικρή εξέγερση απέναντι στον θάνατο. Ο Αναστάσης Μαδαμόπουλος, με ευαισθησία, γλωσσική ιδιαιτερότητα, στοχαστική οξύτητα και εικαστική ματιά, επιχειρεί αυτή την εξέγερση χωρίς κραυγές. Τη χτίζει μέσα από μικρές ιστορίες, πρόσωπα, αναμνήσεις, εικόνες, θραύσματα ζωής. Και μας παραδίδει ένα έξοχο βιβλίο που δεν ζητά απλώς να το διαβάσουμε, αλλά να σταθούμε απέναντι στο δικό μας προσωπικό αρχείο απωλειών.Ο Καβάφης μάς έδειξε ότι η μνήμη μπορεί να κάνει το παρελθόν παρόν. Ο Σεφέρης αναζήτησε μέσα στα ερείπια τα ίχνη των ανθρώπων. Ο Ελύτης επέμενε ότι η μνήμη είναι ένας άλλος τρόπος να αντιστέκεσαι στον χρόνο. Και ο Μαδαμόπουλος έρχεται να προσθέσει τη δική του φωνή σε αυτή τη μεγάλη συνομιλία: ο νεκρός δεν είναι μόνο αυτός που απουσιάζει, είναι και αυτός που εξακολουθεί να μας δημιουργεί.Έτσι, το «Ψυχές Μετά Ι» γίνεται τελικά κάτι περισσότερο από ένα βιβλίο για το πένθος. Γίνεται ένα βιβλίο για τη σχέση. Για την αγάπη. Για την ευθύνη της μνήμης. Για την ανάγκη του ανθρώπου να μην αφήσει κανέναν να χαθεί. Γιατί ίσως η αληθινή αθανασία να μην είναι να ζήσεις αιώνια.Ίσως να είναι να συνεχίσεις να υπάρχεις σε κάποιον άλλον…Να σε θυμάται,να σε αγαπά,να σε αναζητά, να σε διαβάζει,να προφέρει κάποιος το όνομά σου όταν όλοι οι άλλοι το έχουν ξεχάσει. Και τότε ο θάνατος, όσο παντοδύναμος κι αν μοιάζει, συναντά το όριό του. Γιατί μπορεί να πάρει τον άνθρωπο από τη ζωή, αλλά δεν μπορεί να πάρει τη ζωή από τον άνθρωπο. Και εκεί, ανάμεσα στη μνήμη και τη λήθη, στην παρουσία και την απουσία, στο σώμα και την ψυχή, στο τέλος και το «μετά», βρίσκεται η πιο βαθιά περιοχή του βιβλίου.
Για το βιβλίο του Τάσου Μαδαμόπουλου δείτε επίσης :
Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων: Οι Βούλγαροι αποκάλυψαν το «κρυφό» μνημόνιο της Μενδώνη- Δανεικά τα 48 κειμήλια!
ο οποίος είχε απασχολήσει επανειλημμένα τις δικαστικές αρχές. Σε βάρος του είχε επιβληθεί πρωτόδικα ποινή φυλάκισης δώδεκα ετών για τη δολοφονία ενός μετανάστη από την Γκάμπια, το 2016. Παράλληλα, είχε καταδικαστεί σε εννέα χρόνια κάθειρξης για υποθέσεις εκβιασμών και επιβολής παράνομων χρηματικών απαιτήσεων σε αλλοδαπούς επαγγελματίες που δραστηριοποιούνταν στο κέντρο της πόλης.
_________________________________________
