ΕΟΥΤΖΕΝΙΟ ΜΟΝΤΑΛΕ : «ΣΥΝΟΜΙΛΩΝΤΑΣ» ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΒΑΦΗ

 

«ΣΥΝΟΜΙΛΩΝΤΑΣ» ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΒΑΦΗ

Μια μικρή απόδραση από την όζουσα καθημερινότητα.
Μια συνομιλία ανάμεσα στο σήμερα και το χτες.
Μια άκρως ενδιαφέρουσα έκδοση από
το λαμβάνον καθημερινώς ευφήμους μνείας
ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,
πνευματικό παιδί του αλησμόνητου Δημήτρη Μαρωνίτη ,
των λαμπρών πανεπιστημιακών Τάκη Καγιαλή , 

του Νάσου Βαγενά, του Νίκου Καζάζη
και πολλών άλλων αξίων της Επιστήμης και της Τέχνης.
Για να 'μαστε ακριβοδίκαιοι, ο λαμπρός αυτός θεσμός
είναι από τα λίγα καλά κατάλοιπα  του  Σημίτη.
Απ' όσα γνωρίζω δεν επιχορηγήθηκε από καμία πολυεθνική
εταιρεία...

Κ. Π. Καβάφης

Τα Βήματα

Σ’ εβένινο κρεββάτι στολισμένο
με κοραλλένιους αετούς, βαθυά κοιμάται
ο Νέρων — ασυνείδητος, ήσυχος, κ’ ευτυχής·
ακμαίος μες στην ευρωστία της σαρκός,
και στης νεότητος τ’ ωραίο σφρίγος.

Aλλά στην αίθουσα την αλαβάστρινη που κλείνει
των Aηνοβάρβων το αρχαίο λαράριο
τι ανήσυχοι που είν’ οι Λάρητές* του.
Τρέμουν οι σπιτικοί μικροί θεοί,
και προσπαθούν τ’ ασήμαντά των σώματα να κρύψουν.
Γιατί άκουσαν μια απαίσια βοή,
θανάσιμη βοή την σκάλα ν’ ανεβαίνει,
βήματα σιδερένια που τραντάζουν τα σκαλιά.
Και λιγοθυμισμένοι τώρα οι άθλιοι Λάρητες,
μέσα στο βάθος του λαράριου χώνονται,
ο ένας τον άλλονα σκουντά και σκουντουφλά,
ο ένας μικρός θεός πάνω στον άλλον πέφτει
γιατί κατάλαβαν τι είδος βοή είναι τούτη,
τάνοιωσαν πια τα βήματα των Εριννύων.

(Από τα Ποιήματα 1897-1933, Ίκαρος 1984)

* Λάρητες: Θεότητες των Ρωμαίων, προστάτες τηςυπαίθρου, των δρόμων, του σπιτιού και της οικογένειας 

Λάρητες/Βικιπαίδεια

 Σπιτικό Λαράριο από μωσαϊκό στο "Σπίτι του σκελετού", στο Ερκολάνο( Ηράκλειο Καμπανίας)

 

***

Εουτζένιο Μοντάλε(1896-1981)

Βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας (1975)

Ο Eugenio Montale δημοσίευσε το 1977 την τελευταία του ποιητική συλλογή Quaderno di quattro anni (Τετράδιο τεσσάρων ετών), στην οποία περιλαμβάνει ποιήματά του από το 1973 ως το 1977. Στην συλλογή αυτή υπάρχει το ποίημα "Leggendo Cavafis", "Διαβάζοντας Καβάφη", εμπνευσμένο από το καβαφικό "Τα βήματα".

*****************

Εουτζένιο Μοντάλε

ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΚΑΒΑΦΗ

Ενώ ο Νέρων κοιμάται ήσυχος και ακμαίος
μέσα στο εξαίσιο σφρίγος της ομορφιάς του
οι μικροί του Λάρητες που έχουν ακούσει
τη βοή των Ερινύων εγκαταλείπουν τρομαγμένοι
το λαράριο. Πώς και πότε θα ξυπνήσει;
Έτσι μίλησε ο Ποιητής.
Εγώ μονάρχης του τίποτα, ούτε του ίδιου μου
εαυτού, χωρίς τη θαλπωρή του εβένου
με την ψυχρή θωπεία μιας λάμπας πετρελαίου
ακούω κι εγώ ήχους από πέδιλα
ή βήματα, όμως μικροσκοπικά.
Δεν αφυπνίζομαι. Έχω ξυπνήσει
από ώρα και δεν περιμένω άλλη φρίκη
πέρα από την καθημερινή.
Ούτε έχω να διατάξω κάποιον δούλο
να μου κόψει τις φλέβες. Τίποτε δεν με ταράζει. Ακούω
το τρέξιμο ενός ποντικού. Παγίδες
δεν είχα στην κατοχή μου ποτέ.

 
Mτφρ.: Νάσος Βαγενάς
ΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥ ΚΑΒΑΦΗ
Είκοσι ξένα ποιήματα
ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΊΚΗ 1999. 

 

____________________

  ΕΟΥΤΖΕΝΙΟ ΜΟΝΤΑΛΕ : ΣΥΝΟΜΙΛΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΒΑΦΗ 

Τα δύο ποιήματα — «Τα Βήματα» του Κ. Π. Καβάφη και το ποίημα του Εουτζένιο Μοντάλε — βρίσκονται σε έναν σαφή διακειμενικό διάλογο. Ο Μοντάλε δεν μιμείται όμως τον Καβάφη, αλλά επαναδιαπραγματεύεται το καβαφικό υλικό, μετατοπίζοντάς το από το επίπεδο της ιστορικής/μυθικής αλληγορίας στο επίπεδο της υπαρξιακής εξομολόγησης.

Στον Καβάφη, το ποίημα λειτουργεί συμβολικά και υπαινικτικά:

• Ο Νέρων παριστάνεται σε κατάσταση ύπνου, ευδαιμονίας και σωματικής ακμής — μια εικόνα αποστασιοποιημένης εξουσίας που αγνοεί τον επερχόμενο όλεθρο.

• Οι Λάρητες, οι μικροί σπιτικοί θεοί, είναι εκείνοι που αισθάνονται τον κίνδυνο: τρέμουν, κρύβονται, συνωστίζονται. Η αντίδρασή τους είναι σωματική, ενστικτώδης, σχεδόν κωμική στην αδεξιότητά της.

• Τα βήματα δεν ονομάζονται εξαρχής· ο αναγνώστης τα ακούει μαζί με τους Λάρητες, χωρίς να γνωρίζει τι τα προκαλεί. Μόνο στο τέλος αποκαλύπτεται: «τάνοιωσαν πια τα βήματα των Εριννύων».

• Η ειρωνεία είναι κεντρική: ο πανίσχυρος αυτοκράτορας κοιμάται, ενώ οι ασήμαντοι θεοί ξενυχτούν από τρόμο για την τύχη του. Η τιμωρία (οι Ερινύες) έρχεται από μέσα, από το ίδιο το σπίτι.

Ο Καβάφης δεν εξηγεί· δείχνει, αφήνει τον αναγνώστη να συμπληρώσει. Η ιστορική αναφορά λειτουργεί ως παραβολή για κάθε μορφή εξουσίας που αγνοεί τη φθορά της.

Ο Μοντάλε συμπυκνώνει το καβαφικό σκηνικό σε πέντε στίχους και μετά μετατοπίζει το κέντρο βάρους του ποιήματος:

• Οι πέντε πρώτοι στίχοι είναι σχεδόν παράφραση του Καβάφη:Ο  Νέρων κοιμάται ακμαίος, οι Λάρητες φοβούνται, οι Ερινύες πλησιάζουν. Ο Μοντάλε όμως ονομάζει αμέσως τις Ερινύες, ενώ ο Καβάφης τις κρατά για το τέλος. Εδώ φαίνεται η δηλωτική ποιητική  στρατηγική: δεν υπάρχει μυστήριο, υπάρχει διαπίστωση.

• Η φράση «Έτσι μίλησε ο Ποιητής» λειτουργεί ως ρητή σήμανση της μετάβασης: από τον μύθο στο εγώ.

• Το «εγώ» του Μοντάλε είναι το ακριβώς αντίθετο του Νέρωνα:

  «μονάρχης του τίποτα» — όχι εξουσία, αλλά κενό.

  «χωρίς τη θαλπωρή του εβένου» — όχι πολυτέλεια, αλλά ψύχος.

  «ψυχρή θωπεία μιας λάμπας πετρελαίου» — όχι αλαβάστρινη αίθουσα, αλλά φτωχικό φως.

• Οι ήχοι  δεν είναι δυνατοί: ακούει  όχι σιδερένια βήματα, αλλά «ήχους από πέδιλα ή βήματα», που  είναι υποτονικοί, σχεδόν ασήμαντοι.

• Η αποκορύφωση της ανατροπής: «Δεν αφυπνίζομαι. Έχω ξυπνήσει από ώρα». Ο Μοντάλε δεν περιμένει την καταστροφή· ζει μέσα στη φρίκη της καθημερινής ρουτίνας: «Έχω ξυπνήσει από ώρα και δεν περιμένω άλλη φρίκη,πέρα από την καθημερινή».

• Το τέλος είναι αντιδραματικό: ο Νέρων μπορούσε να διατάξει να του κόψουν τις φλέβες (ιστορική αναφορά στην αυτοκτονία του). Ο Μοντάλε δεν έχει αυτή την επιλογή: «Τίποτε δεν με ταράζει». Το μόνο που ακούει είναι «το τρέξιμο ενός ποντικού», ο ήχος δεν υπονοεί παγίδες και δραματικές απειλές .Απλώς η  φριχτή καθημερινότητα συνεχίζεται....

Gerontakos

Θεσσαλονίκη,19/9/28