Αλέν Γκοριελί Γκόριελι : ο καθηγητής της Οξφόρδης που αμφισβητεί την κλασική θεωρία των οπτικών ψευδαισθήσεων στον Παρθενώνα

 

Παρθενώνας: «Η ψευδαίσθηση των ψευδαισθήσεων» — Κορρές: «Έχει να κάνει με τον τρόπο που βλέπει ο καθένας μας»

Είναι οι «υπέρλεπτες καμπύλες» του Παρθενώνα, που σχεδιάστηκαν για να διορθώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις οι οποίες διαφορετικά θα κατέστρεφαν ...

Πηγές: Τα Νέα 1, Μ. Αδαμοπούλου, Τα Νέα 2, Καθημερινή

Είναι οι «υπέρλεπτες καμπύλες» του Παρθενώνα, που σχεδιάστηκαν για να διορθώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις οι οποίες διαφορετικά θα κατέστρεφαν την αίσθηση των καθαρών, ευθύγραμμων γραμμών του Παρθενώνα, ένας μύθος;

«Πιστεύω πραγματικά ότι μπορεί να είναι ο αρχαιότερος μύθος που έχουμε, με εξαίρεση τη θρησκεία», υποστηρίζει ο καθηγητής Αλέν  Γκοριελί 

Alain Goriely

του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης σε μελέτη του που δημοσιεύτηκε στο διαδικτυακό επιστημονικό περιοδικό «Royal Society Open Science» και στην οποία υποστηρίζει ότι λεγόμενες διορθώσεις υπάρχουν πράγματι ως κατασκευαστικά στοιχεία, αλλά οι οπτικές απάτες είτε δεν υπάρχουν είτε είναι πρακτικά αδιόρατες.

Στην έρευνά του υπό τον τίτλο «Η ψευδαίσθηση των ψευδαισθήσεων: δεν υπάρχουν οπτικές διορθώσεις στον Παρθενώνα» ο Γκόριελι αναζητά την προέλευση του «μύθου» στον ρωμαίο αρχιτέκτονα και μηχανικό Βιτρούβιο, ο οποίος έγραψε για τον Παρθενώνα τον 1ο αιώνα π.Χ., περίπου 400 χρόνια μετά την κατασκευή του.

Ο μύθος του Παρθενώνα ακολουθεί μια τυπική λογική: αν δεν υπήρχαν οι λεπτομέρειες αυτές, ο Παρθενώνας θα φαινόταν να «κρεμάει». Ομως, οι αρχαίοι Έλληνες, με τη μεγάλη τους σοφία, έχτισαν τον Παρθενώνα με καμπυλότητα προς τα πάνω (δεξιά), ώστε να φαίνεται ίσιος (αριστερά). Και οι τρεις ισχυρισμοί είναι λανθασμένοι, σύμφωνα με τον Γκόρελι. [Credit: royalsocietypublishing.org]

Ενας από τους πιο διαδεδομένους ισχυρισμούς που αμφισβητεί ο μαθηματικός αφορά τη βάση του Παρθενώνα, τον στυλοβάτη. Οι μετρήσεις δείχνουν ότι οι πλευρές του δεν είναι οριζόντιες, αλλά σχηματίζουν ένα ελαφρύ τόξο, με το κέντρο να βρίσκεται περίπου 6 εκατοστά ψηλότερα. Σύμφωνα με τον Βιτρούβιο, αυτό διορθώνει μια οπτική απάτη που θα έκανε τη βάση να φαίνεται ότι βυθίζεται προς το κέντρο.

Όταν παρατηρείται από τη βορειοδυτική γωνία, ο στυλοβάτης εμφανίζεται σαφώς καμπυλώδης (φωτογραφία του 1910 από τον Frédéric Boissonnas).  
[Credit: royalsocietypublishing.org]

Η εντύπωση ότι η βάση «κρεμάει» στη μέση έχει αποδοθεί σε δύο διαφορετικούς μηχανισμούς οπτικής απάτης. Ο πρώτος υποστηρίζει ότι οι μακριές οριζόντιες γραμμές φαίνονται απλώς να καμπυλώνουν προς τα κάτω στο μέσον. Ο Γκόριελι, όμως, δεν βρήκε στοιχεία που να επιβεβαιώνουν κάτι τέτοιο.

Η δεύτερη θεωρία αφορά τους κίονες του Παρθενώνα. Η άποψη αυτή βασίζεται στην ψευδαίσθηση Χέρινγκ, κατά την οποία παράλληλες γραμμές σε μια δισδιάστατη επιφάνεια μπορεί να φαίνονται καμπύλες όταν τέμνονται από άλλες γραμμές. Ωστόσο, η ψευδαίσθηση Χέρινγκ είναι εντονότερη όταν οι γραμμές που τέμνουν τις παράλληλες σχηματίζουν οξείες γωνίες. Οι κίονες του Παρθενώνα είναι υπερβολικά κατακόρυφοι για να προκαλέσουν αυτό το φαινόμενο, ενώ, σύμφωνα με τον Γκόριελι, δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι η συγκεκριμένη ψευδαίσθηση λειτουργεί στον τρισδιάστατο χώρο.

Ο μύθος της εντάσης εξηγεί το ελαφρύ φούσκωμα των κιόνων με στόχο τη διόρθωση της οπτικής ψευδαίσθησης. [Credit: royalsocietypublishing.org]

Ενας ακόμη ισχυρισμός αφορά την ένταση των κιόνων, τις ελαφρές διογκώσεις. Σύμφωνα με τη θεωρία, αυτή διορθώνει μια οπτική ψευδαίσθηση που θα έκανε τους κίονες να φαίνονται στενότεροι στο μέσον τους. Και σε αυτή την περίπτωση, όμως, ο καθηγητής δεν βρήκε στοιχεία που να αποδεικνύουν την ύπαρξη της συγκεκριμένης ψευδαίσθησης. Επιπλέον, οι κίονες του Παρθενώνα διογκώνονται μόλις κατά 18 χιλιοστά, μια διαφορά που είναι σχεδόν ανεπαίσθητη από τις συνήθεις αποστάσεις θέασης.

Αποδίδει δε όλες αυτές τις «ψευδαισθήσεις» είτε σε πρακτικούς λόγους – όπως η απορροή των ομβρίων στην περίπτωση του στυλοβάτη – είτε στην ανάγκη των αρχαίων Ελλήνων να δίνουν στους κίονες μια περισσότερο οργανική και οπτικά ευχάριστη αίσθηση.

Ασυνήθιστα για μια ακαδημαϊκή μελέτη, ο Γκόριελι την ολοκληρώνει καλώντας τους αναγνώστες να την αφήσουν στην άκρη και να κάνουν μια βόλτα στην πόλη. «Εμπιστευτείτε τα μάτια σας, αμφισβητήστε αυτό που βλέπετε και αποφασίστε μόνοι σας αν η θεωρία των οπτικών διορθώσεων αντέχει στην πράξη», γράφει.

«Εχει να κάνει με τον τρόπο που βλέπει ο καθένας μας»

«Οι λέξεις μύθος και πλάνη που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας θα έλεγα ότι είναι υπερβολικές, αν όχι προκλητικές», λέει στα «ΝΕΑ» ο αρχιτέκτων, ακαδημαϊκός, πρόεδρος της Επιτροπής Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως και ο πλέον αναγνωρισμένος μελετητής των μνημείων της Ακρόπολης και δη του Παρθενώνα, Μανόλης Κορρές. Και επισημαίνει ότι το θέμα των εκλεπτύνσεων του Παρθενώνα συνδέεται κυρίως με τον τρόπο που βλέπει ο καθένας μας. «Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν την οπτική ικανότητα να βλέπουν αυτό ακριβώς που έχουν απέναντί τους. Υπάρχουν κι εκείνοι που βλέπουν εγκεφαλικά, την ιδέα αυτού που έχουν απέναντί τους. Δεν βλέπουμε όλοι τα ίδια», εξηγεί, ενώ προσθέτει – με μια δόση χιούμορ – ότι οι μαθηματικοί δεν είναι οι πλέον κατάλληλοι για να συζητούν τέτοια θέματα καθώς είναι προτιμότερο να μη βλέπουν καλά για να μην αποσπάται η προσοχή τους, καθώς δουλεύουν με ένα αφηρημένο αντικείμενο.

«Ο τίτλος της μελέτης “Η ψευδαίσθηση των ψευδαισθήσεων: δεν υπάρχουν οπτικές διορθώσεις στον Παρθενώνα” δεν δημιουργεί μεγάλη αντιπαράθεση, δεδομένου ότι είναι σωστή αυτή η θέση: δεν υπάρχουν πλην των αετωμάτων. Δεν λέει όμως ότι δεν υπάρχουν εκλεπτύνσεις.

Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι για να φτιάξει ένας καλλιτέχνης έναν τέλειο κύκλο ή μια παραβολή, δεν χρειάζεται να ξέρει μαθηματικά. Λειτουργεί με το συναίσθημα. Το αναφέρει άλλωστε και ο Ηλιόδωρος ο Λαρισαίος (σ.σ. μαθηματικός του 1ου αι. π.Χ.) ότι απόκειται στον αρχιτέκτονα να σχεδιάζει όχι ως προς το τι είναι, αλλά κατά πως φαίνεται.

Είναι μία μελέτη καλύτερη από κάποιες άλλες που έχουμε διαβάσει, αλλά ουσιαστικά δεν κομίζει κάτι καινούργιο. Ο πρώτος όμως που είδε τις εκλεπτύνσεις του Παρθενώνα είναι ο βαυαρός αρχιτέκτονας Γιόζεφ Χόφερ το 1838, ο οποίος εξήγησε ότι οι εκλεπτύνσεις δεν γίνονται ως απάντηση σε μια απάτη, αλλά συνειδητά για να δώσει στο μνημείο τον παλμό και το σφρίγος των έμβιων όντων. Και όλοι όσοι έχουν μελετήσει τον Παρθενώνα θεωρούν ότι οι εκλεπτύνσεις έχουν καθαρά αισθητικό χαρακτήρα και δεν συνδέονται με την απορροή υδάτων.

Αλλωστε οι εκλεπτύνσεις δεν εμφανίζονται μόνο στον Παρθενώνα, αλλά ο Ικτίνος επέλεξε να τις κάνει κατά 80% πιο έντονες σχετικά με τον προπαρθενώνα, ενώ στα Προπύλαια ο Μνησικλής επέλεξε να τις κάνει ακόμη πιο έντονες, διότι ήθελαν το κάθε κτίριο να έχει μυϊκό τόνο, να γίνει είναι αγαλματικό, να προκαλεί δηλαδή αγαλλίαση», καταλήγει ο Μανόλης Κορρές.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Alain Goriely, The illusion of illusions: there are no optical corrections in the Parthenon. R. Soc. Open Sci. 1 September 2026; 13 (9): rsos260999. https://doi.org/10.1098/rsos.260999