«Αλκαζάρ ή αλλιώς Χαμζά Μπέη Τζαμί»: η ανακαίνισή του είναι πλέον γεγονός στη Θεσσαλονίκη

 

Από το Χαμζά Μπέη Τζαμί στο Αλκα­ζάρ 

Στάθης Γκότσης

documentonews.gr

 7–9 λεπτά

---

Η απο­κα­τάσταση, έπειτα από περίπου τέσ­σε­ρις δεκα­ε­τίες που ήταν κρυμ­μένο πίσω από λαμα­ρίνες, ενός εμβλη­μα­τι­κού και μονα­δι­κού μνη­μείου όπως είναι το τζαμί του Χαμζά Μπέη, γνω­στότερο ως Αλκα­ζάρ, είναι ένα σπου­δαίο γεγο­νός όχι μόνο για την πόλη, αλλά και ευρύτερα. Βέβαια, καθώς υπάρ­χουν ακόμη σε εξέλιξη κάποιες –λιγο­στές– εργα­σίες, οικο­δο­μι­κές και συντήρη­σης, και το έργο δεν έχει επίσημα παρα­λη­φθεί πλήρως, δεν είναι απόλυτα ακρι­βείς οι δια­τυ­πώ­σεις του δελ­τίου Τύπου (1/9) του υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού (ΥΠΠΟ) ότι «ολο­κλη­ρώ­θη­καν οι εργα­σίες απο­κα­τάστα­σης του ιστο­ρι­κού μνη­μείου Χαμζά Μπέη (Αλκα­ζάρ) στη Θεσ­σα­λο­νίκη […] με το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού να τηρεί στο ακέραιο τη σχε­τική δέσμευση για την ολο­κλήρωση των εργα­σιών απο­κα­τάστα­σης και συντήρη­σης, έως τις 31 Αυγούστου». Ούτε ισχύει επα­κρι­βώς η σχε­τική δήλωση της υπουρ­γού Πολι­τι­σμού Λίνας Μεν­δώνη πως «το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού υπήρξε απο­λύτως συνε­πές στη δέσμευσή του» απένα­ντι στο Ταμείο Ανάκαμ­ψης και Ανθε­κτι­κότη­τας (ΤΑΑ) «να έχουν ολο­κλη­ρω­θεί έως τις 31 Αυγούστου όλες οι εργα­σίες που χρη­μα­το­δο­τήθη­καν από τους πόρους του». Αλλω­στε, το ίδιο το ΥΠΠΟ κάνει λόγο για «επίσημη απόδοση στους Θεσ­σα­λο­νι­κείς μέσα στο πρώτο δεκα­ήμερο του Οκτω­βρίου», παρα­πέμπο­ντας σε επόμενα εγκαίνια.

Μικρό το κακό θα έλεγε κανείς μπρο­στά στον πλήρη εκτρο­χια­σμό των χρο­νο­δια­γραμ­μάτων για άλλα, τεράστιου προ­ϋπο­λο­γι­σμού έργα του ΥΠΠΟ, όπως τα αρχαιο­λο­γικά μου­σεία της Χίου, του Αργο­στο­λίου και των Ενάλιων Αρχαιο­τήτων στον Πει­ραιά, τα οποία και απε­ντάσ­σο­νται από το ΤΑΑ. Η Λ. Μεν­δώνη έχει δίκιο πάντως να τονίζει πως το τζαμί του Χαμζά Μπέη –κι ας απο­φεύγει να ανα­φέρει τη λέξη «τζαμί»…– είναι ένα λαμπρό μνη­μείο «άρρη­κτα συν­δε­δε­μένο με τη δια­χρο­νική ιστο­ρία της Θεσ­σα­λο­νίκης, από την ίδρυσή του τον 15ο αιώνα έως τη νεότερη εποχή, όταν λει­τούρ­γησε ως κινη­μα­το­γράφος και έγινε ευρύτερα γνω­στό ως “Αλκα­ζάρ”, όνομα που παρα­μένει ζωντανό στη συλ­λο­γική μνήμη των Θεσ­σα­λο­νι­κέων».

Η εσωτερική αυλή του μνημείου με τα τοξωτά ανοίγματα

Ιστο­ρία και σημα­σία

Το τζαμί του Χαμζά Μπέη βρίσκε­ται στη συμ­βολή των οδών Εγνα­τίας και Βενι­ζέλου και πρόκει­ται για το παλαιότερο ισλα­μικό τέμε­νος που χτίστηκε στην πόλη, αλλά και ένα από τα ελάχι­στα δείγ­ματα πρώ­ι­μης οθω­μα­νι­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής στα Βαλ­κάνια. Σύμ­φωνα με κτη­το­ρική επι­γραφή που είναι εντοι­χι­σμένη στη δυτική όψη της αίθου­σας προ­σευ­χής, το τέμε­νος ανε­γέρθηκε αρχικά ως μεστζίτ, δηλαδή συνοι­κια­κός μου­σουλ­μα­νι­κός ευκτήριος οίκος χωρίς μιναρέ, το έτος Εγίρας 872 (1467/8). «Αυτό το ευλο­γη­μένο τέμε­νος» γράφει η επι­γραφή, «χτίστηκε από τη Χαφσά, κόρη του Χαμζά Μπέη». Ο ναύαρ­χος Χαμζά Μπέη, το όνομα του οποίου φέρει το μνη­μείο, συμ­με­τείχε ως διοι­κη­τής του οθω­μα­νι­κού στόλου στην πολιορ­κία και κατάληψη της Θεσ­σα­λο­νίκης το 1430. Βρήκε τρα­γικό θάνατο (με ανα­σκο­λο­πι­σμό) το 1460, μαζί με τον Θωμά Κατα­βο­ληνό, σημα­ντικό Κων­στα­ντι­νου­πο­λίτη λόγιο και γραμ­μα­τέα του σουλ­τάνου Μωάμεθ Β΄ του Πορθητή, όταν αμφότε­ροι, απε­σταλ­μένοι του σουλ­τάνου στη Βλα­χία για δια­πραγ­μα­τεύσεις με τον ηγε­μόνα Βλαντ Γ΄ (τον δια­βό­ητο «κόμη Δράκουλα»), έπε­σαν σε ενέδρα από τις δυνάμεις του Βλαντ.

Άποψη του εσωτερικού διακόσμου της αίθουσας του μιχράμπ

Στη σημε­ρινή μορφή του το μνη­μείο είναι σύνθετο στην κάτοψη, με το αρχικό του κτίσμα να περιο­ρίζε­ται στην τετράπλευρη αίθουσα προ­σευ­χής με τον εντυ­πω­σιακό μολυ­βδο­σκε­πα­στο τρούλο που έχει μέγι­στο ύψος 17 μ. Γύρω του ανα­πτυσ­σόταν κήπος με σιντρι­βάνι. Στα μέσα του 16ου αι. επε­κτάθηκε με την προ­σθήκη περι­στώου σε σχήμα Π, ενώ προ­στέθηκε και μινα­ρές, σημα­το­δο­τώ­ντας την εξέλιξή του από μεστζίτ σε τζαμί. Το συγκρότημα ολο­κλη­ρώ­θηκε μετά τα μέσα του 16ου αι. με την προ­σθήκη περίστυ­λης αυλής που ενσω­μάτωσε και τον μιναρέ.

Σε αυτήν τη φάση κατα­σκευής χρη­σι­μο­ποι­ήθη­καν και πολυ­άρι­θμα αρχι­τε­κτο­νικά μέλη από προ­γε­νέστερα κτίσματα, που απο­σπάστη­καν το 1569 με εντολή του σουλ­τάνου Σελίμ Β΄ από τρεις του­λάχι­στον σε λει­τουρ­γία τότε χρι­στια­νι­κούς ναούς της Θεσ­σα­λο­νίκης, τον Αγιο Μηνά, τον μητρο­πο­λι­τικό ναό των Ασω­μάτων (Ροτόντα) και το γνω­στό από τις πηγές μονα­στήρι της Θεο­τόκου του Υπο­μι­μνήσκο­ντος. Ετσι, μέχρι σήμερα υπάρ­χουν στο περι­στύλιο του αίθριού του είκοσι δύο μαρ­μάρι­νες κολόνες και δεκα­πέντε κιο­νόκρανα παλαιο­χρι­στια­νι­κών χρόνων (5ος – 6ος αι.). Ας σημει­ω­θεί πως το Χαμζά Μπέη Tζαμί είναι το μονα­δικό στα Βαλ­κάνια που δια­θέτει αίθριο, με εξαίρεση τα τζα­μιά της Αδρια­νούπο­λης και της Κων­στα­ντι­νούπο­λης, πόλεις που υπήρ­ξαν πρω­τεύου­σες της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας. Η συνο­λική έκταση του συγκρο­τήμα­τος φτάνει τα 1.150 τ.μ., γεγο­νός που καθι­στά το τζαμί του Χαμζά Μπέη το μεγα­λύτερο τέμε­νος της ελλη­νι­κής επι­κράτειας.

Άποψη του εσωτερικού τοιχογραφικού διακόσμου στον τρούλο και στις κόγχες

Πορ­νο­σι­νεμά

Το τζαμί του Χαμζά Μπέη επέζησε από τη μεγάλη πυρ­κα­γιά του 1917 που κατέστρεψε και άλλαξε τη μορφή μεγάλου μέρους του ιστο­ρι­κού κέντρου της Θεσ­σα­λο­νίκης. Μετά την ανταλ­λαγή πλη­θυ­σμών του 1923 μεταξύ Ελλάδας και Τουρ­κίας η λατρευ­τική του χρήση τερ­μα­τίστηκε και το 1926 κηρύχθηκε δια­τη­ρη­τέο μνη­μείο. Τότε ξεκίνησε και η δεύτερη περίο­δος της ζωής του, αρχικά ως τηλε­γρα­φείο, στη συνέχεια ως εμπο­ρι­κός χώρος. Στις αρχές της δεκα­ε­τίας του 1930 η περίστυλη αυλή του μετα­τράπηκε σε κινη­μα­το­γράφο με το όνομα «Αλκα­ζάρ», που έμελλε να κυριαρ­χήσει, αφήνο­ντας στη λήθη την αρχική χρήση και επω­νυ­μία του. Ο θρυ­λι­κός κινη­μα­το­γράφος της παλιάς Θεσ­σα­λο­νίκης έπαιξε στην οθόνη του αμέτρη­τες ται­νίες α΄ προ­βο­λής, αρχικά του βωβού με ορχήστρα δέκα ατόμων και μετά του ομι­λούντος κινη­μα­το­γράφου, μέχρι τις αρχές της δεκα­ε­τίας του ’80.

Από τη δεκα­ε­τία του 1970 όμως ξεκίνησε η παρα­κμή. Με προ­βολή καθη­με­ρινά δύο έργων, με τουρ­κικά, αιγυ­πτιακά και ινδικά μελό, με καράτε και τελικά με ται­νίες πορνό. «Εάν ένα χρι­στια­νικό μνη­μείο σε μη ελλη­νικό έδα­φος μετα­τρε­πόταν σε σινέ-πορνό, αντι­λαμ­βάνε­στε ότι θα ήταν μέγα θέμα» είχε σχο­λιάσει παλαιότερα την εξέλιξη αυτή ο τρα­γου­δο­ποιός Αργύρης Μπα­κιρ­τζής, που υπη­ρέτησε και ως αρχι­τέκτο­νας ανα­στη­λω­τής στο ΥΠΠΟ. Στο Αλκα­ζάρ, πάντως, φιλο­ξε­νήθηκε και η πρώτη διορ­γάνωση το 1984 του Διε­θνούς Φεστι­βάλ Τζαζ και Αυτο­σχε­δια­ζόμε­νης Μου­σι­κής του Δήμου Θεσ­σα­λο­νίκης, ενός από τα σημα­ντι­κότερα jazz events που οργα­νώ­θη­καν ποτέ στη χώρα.

Η αποκατεστημένη αψιδωτή στοά

Σήμερα το Χαμζά Μπέη Tζαμί έχει επου­λώ­σει τις πλη­γές του από τις αυθαίρε­τες και επι­κίν­δυ­νες μετα­σκευές χρόνων και ετοι­μάζε­ται για μια νέα ζωή. Οι ανα­στη­λω­τι­κές επι­λο­γές, βέβαια, στις οποίες μας έχει συνη­θίσει τα τελευ­ταία χρόνια η αρμόδια Διεύθυνση Ανα­στήλω­σης Βυζα­ντι­νών και Μετα­βυ­ζα­ντι­νών Μνη­μείων του ΥΠΠΟ (μεγάλα ποσο­στά νέου υλι­κού, συμπλη­ρώ­σεις συχνά αυθαίρε­τες και σύμ­φωνα με αρχές που απο­κλίνουν από τις καθιε­ρω­μένες, αισθη­τική που παρα­πέμπει σε σύγ­χρονη εργο­λα­βική κατα­σκευή και δεν ακο­λου­θεί την «αύρα» του μνη­μείου) δεν λείπουν και σε αυτή την περίπτωση. Ερώ­τημα παρα­μένει, τέλος, το εάν η δια­χείριση, αλλά και η φύλαξη του μνη­μείου θα παρα­μείνει στην αρμόδια Εφο­ρεία Αρχαιο­τήτων Πόλης Θεσ­σα­λο­νίκης ή αν θα περάσει στο MoMus, το οποίο και ανέλαβε τη διορ­γάνωση της πρώ­της φωτο­γρα­φι­κής έκθε­σης που θα φιλο­ξε­νη­θεί στον χώρο.

ΓΙΑ ΤΟ ΙΔΙΟ ΘΕΜΑ

Ευαγγελία Κανταρτζή: «Αλκαζάρ ή αλλιώς Χαμζά Μπέη Τζαμί»