ΠΟΥ ΚΑΤΟΙΚΕΙ Η ΕΥΤΥΧΙΑ; ΜΕ ΠΟΙΟΝ ΟΔΗΓΟ ΖΩΗΣ ΦΤΑΝΟΥΜΕ Σ΄ΑΥΤΗΝ; (Δύο επιγράμματα)

Σωτάδης ο Μαρωνείτης ή Κρης: δύο επιγράμματα

 

 

ΠΗΓΗ

Ιωάννης Στοβαίος(5ος αι. μ.Χ)

Σωτάδης ο Μαρωνείτης ή Κρης: δύο επιγράμματα

Mετάφραση: Gerontakos 

 

 Η Δαμόκλειος σπάθη .Πίνακας του Ρίτσαρντ Γουέστολ (1812).

 ΑΔΗΛΗ Η ΤΥΧΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

 1.Τῆς τύχης σκοπεῖν δεῖ τὸ μέγιστον ὡς ἔλαττον͵

καὶ τὸ μὴ παρὸν μὴ θέλειν οὐδὲ γὰρ σόν ἐστιν.

Ἀμφότερα μένειν οὐκ οἶδεν ἕστηκε γὰρ οὐδέν.

Ἂν πλούσιος ὢν καθ’ἡμέραν σκοπῇς τὸ πλεῖον,

ἐς τοσοῦτον εἶ πενιχρός , ἐς περισσός.

Ὡς πένης θέλει σχεῖν͵ καὶ πλούσιος πλέον σχεῖν͵

ἴσον ἔχουσιν αὐτῶν αἱ ψυχαὶ τὸ μεριμνᾶν.

 

Πηγή: Ιωάννης Στοβαίος,  Ἐκλογαί (Ἀνθολόγιον)

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ 

Ακόμα κι αν η τύχη σου  έχει φτάσει στο αποκορύφωμά της,

Εσύ  να θεωρείς  πως είσαι ελάχιστα ευνοημένος απ΄αυτήν .

Ό,τι δεν έχεις ,  μην το επιζητείς, αφού δεν είναι δικό σου.

Τίποτε από τα δύο δεν είναι σταθερό, άρα αδύνατο να διαρκούν το ίδιο.

Αν είσαι πλούσιος κι η καθημερινή σου έγνοια είναι

το πώς θα αβγατίσεις τα πλούτη σου, 

τότε  τόσα σου λείπουν , όσα σου περισσεύουν.

Στο φτωχό που θέλει ν΄ αποκτήσει και στον πλούσιο

που θέλει να συσσωρεύσει κι άλλα αγαθά

 Ίσος είναι μέσα τους ο κόπος της φροντίδας . 

----------------------------------

ΠΟΥ ΚΑΤΟΙΚΕΙ Η ΕΥΤΥΧΙΑ; 

Εξαιρετικό επίγραμμα βασισμένο στη σχέση του ανθρώπου με την τύχη, τον πλούτο και την επιθυμία. Το ενδιαφέρον του δεν στρέφεται τόσο στην εξωτερική οικονομική κατάσταση του ανθρώπου, όσο στην εσωτερική του στάση απέναντι στα αγαθά. 

Μέσα σε λίγους μόνο στίχους, ο Σωτάδης διατυπώνει μια διαχρονική αλήθεια: η απληστία εξισώνει τον πλούσιο με τον φτωχό, γιατί και οι δύο ζουν κυνηγώντας αυτό που δεν έχουν. Αντίθετα, η αυτάρκεια είναι το μόνο αγαθό που δεν εξαρτάται από την τύχη και δεν μπορεί να αφαιρεθεί από τις μεταβολές της ζωής. 

Ο  ποιητής συμβουλεύει  τον άνθρωπο να μην παρασύρεται από την αλαζονεία που γεννά ο πλούτος. Η ευτυχία είναι εύθραυστη και η τύχη μεταβλητή. Όποιος πιστεύει ότι βρίσκεται στην κορυφή, κινδυνεύει περισσότερο από την ύβρη και από την οδυνηρή διάψευση ,όταν οι περιστάσεις αλλάξουν.
Η αδιάκοπη επιθυμία για ό,τι μας λείπει γεννά  ανικανοποίητο πάθος , που εκφράζεται μέσα από το ακατασίγαστο  άγχος της συσσώρευσης περισσότερων αγαθών. Η ευτυχία όμως δεν προκύπτει από την απόκτηση ολοένα περισσότερων αγαθών αλλά από τον περιορισμό των αχρείαστων επιθυμιών.

Ούτε η ευνοϊκή ούτε η δυσμενής τύχη έχουν μόνιμο χαρακτήρα. Η μεταβλητότητα αποτελεί βασικό νόμο της ανθρώπινης ζωής, επομένως  κανένα εξωτερικό αγαθό δεν μπορεί να αποτελέσει ασφαλές θεμέλιο ευτυχίας.

Ο πλούσιος που ασχολείται καθημερινά με το πώς θα αυξήσει την περιουσία του είναι στην πραγματικότητα εξίσου φτωχός στην ψυχή με εκείνον που στερείται αγαθών. Έτσι δεν είναι καθόλου παράδοξο «να του λείπουν τόσα , όσα του περισσεύουν», αφού εξαιτίας της  απληστίας του δεν απολαμβάνει ποτέ όσα ήδη κατέχει. Τα υπάρχοντά του μετατρέπονται σε αφορμή νέων βασανιστικών επιθυμιών. Η κατακλείδα αποτελεί την κορύφωση του επιγράμματος:


Σημαντικό  κριτήριο διάκρισης των ανθρώπων,  κατά τον ποιητή , δεν πρέπει να  είναι ο πλούτος που κατέχουν αυτοί, αλλά η ελευθερία ή η δουλεία απέναντι στις επιθυμίες τους. Ο φτωχός βασανίζεται επειδή στερείται· ο άπληστος πλούσιος βασανίζεται επειδή φοβάται μήπως δεν αποκτήσει ακόμη περισσότερα. Και οι δύο ζουν κάτω από την ίδια τυραννία της μέριμνας.

Το επίγραμμα υποστηρίζει ότι η πραγματική φτώχεια δεν είναι η έλλειψη χρημάτων αλλά η απληστία, ενώ ο πραγματικός πλούτος είναι η αυτάρκεια. Ο άνθρωπος γίνεται ευτυχισμένος όχι όταν αυξάνει απεριόριστα τα υπάρχοντά του, αλλά όταν περιορίζει τις επιθυμίες του.

Η σκέψη αυτή συναντάται σε βασικές   φιλοσοφικές σχολές της αρχαιότητας: οι Κυνικοί υποστήριζαν ότι ο πλούτος βρίσκεται στις λίγες ανάγκες, ενώ οι Στωικοί δίδασκαν ότι ευτυχία σημαίνει να αρκείσαι σε όσα έχεις και να μη στηρίζεις την ψυχική σου γαλήνη στα εξωτερικά αγαθά, ο δε  Επίκουρος έγραφε ότι «πλούσιος δεν είναι όποιος έχει πολλά, αλλά όποιος χρειάζεται λίγα».Το επίγραμμα θυμίζει επίσης το περίφημο γνωμικό του Σενέκα: «Δεν είναι φτωχός εκείνος που έχει λίγα αγαθά, αλλά εκείνος που επιθυμεί περισσότερα».

Ζούμε σε μια κουλτούρα που έχει εμμονή με την αναβάθμιση. Μας λένε ότι το επόμενο ορόσημο - η επόμενη προαγωγή, το πιο κομψό αυτοκίνητο, η υψηλότερη φορολογική κλίμακα, το μεγαλύτερο σπίτι - είναι η ακριβής στιγμή που θα μπορέσουμε επιτέλους να καθίσουμε αναπαυτικά, να αναπνεύσουμε και να νιώσουμε επιτυχημένοι.
Όμως αυτό ποτέ δεν πρόκειται ποτέ να επιτευχθεί, αφού πάντοτε θα βάζουμε υψηλότερους στόχους, πολύ συχνά απραγματοποίητους και μερικές φορές καταστροφικούς  σωματικά, πνευματικά και υλικά . Όλα αυτά , επειδή ποτέ δεν είμαστε ικανοποιημένοι λόγω πλεονεξίας ή και της ανασφάλειας που μας διακατέχει "παίζοντας" παιχνίδια ρίσκου σε ένα τζογαδόρικο  καπιταλιστικό περιβάλλον

 Αυτό, φυσικά,  δεν είναι επιχείρημα κατά της φιλοδοξίας ούτε είναι μια δικαιολόγηση της φτώχειας και της παραίτησης από τη βελτίωση των συνθηκών της ζωής μας. Είναι μια σαφής  ψυχολογική διάγνωση. Ο Σενέκας επεσήμανε μια παγίδα στην οποία οι περισσότεροι από εμάς πέφτουμε καθημερινά: την αυταπάτη ότι ο πλούτος έτσι ιδωμένος  είναι ένας καταθετικός λογαριασμός που πρέπει πάση θυσία να αβγατίζει συνεχώς   και όχι μια κατάσταση  αιχμαλωσίας του νου και δηλητηρίασης του ατομικού και του κοινωνικού βίου.

 

**************** 

  Ο Αινείας και η Σίβυλλα στον Κάτω Κόσμο, περ. 1600 από τον Γιαν Μπρίγκελ τον Πρεσβύτερο

 

2. 

 Εἰ καὶ βασιλεὺς πέφυκας, ὡς θνητὸς ἄκουσον·
ἂν μακρὰ πτύῃς, φλέγματί τοι κρατεῖ περισσῷ·
ἂν χρυσοφορῇς, τοῦτο τύχης ἐστὶν ἔπαρμα·
ἂν πλούσιος ᾖς, τοῦτο χρόνων ἄδηλος ἰσχύς·
ἂν ἀλαζὼν ᾖς, τοῦτ᾽ ἀνοίας ἐστὶ φρύαγμα·
ἂν δὲ σωφρονῇς, τοῦτο θεῶν δῶρον ὑπάρχει·
ἡ σωφροσύνη πάρεστιν, ἂν μετρῇς σεαυτόν. 

Πηγή : Ιωάννης Στοβαίος,ς Ἐκλογές (III, 26), 

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ 

Άκουσέ με: είσαι θνητός, 
ακόμα κι αν είσαι από γεννησιμιού σου  βασιλιάς.
Αν φτύνεις μακριά, μέσα σου έχεις φλέματα πολλά.
Φοράς τα καλύτερα ρούχα; 
Πριν από σένα αυτά τα ρούχα
τα φορούσε ένα προβατάκι.
Αν κολυμπάς στο χρυσάφι, η τύχη σου σε έχει ευνοήσει.
Αν είσαι πλούσιος, η δύναμή σου 
δεν μπορεί με όρια χρονικά να καθοριστεί.
Αν είσαι αλαζόνας , αυθαδιάζεις λόγω αφροσύνης.
Αν είσαι σώφρων , αυτό είναι δώρο των θεών. 
Σύνεση έχεις όταν βάζεις το Μέτρο οδηγό σου ...

 

 ΤΟ ΜΕΤΡΟ ΩΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ

 

 Το επίγραμμα ανοίγει με μια επιτακτική προτροπή:

«Άκουσέ με: είσαι θνητός, ακόμα κι αν είσαι από γεννησιμιού σου βασιλιάς.»
Στη φράση αυτή συμπυκνώνεται η  κεντρική θέση του επιγράμματος. Ο θάνατος δεν κάνει διακρίσεις· η βασιλική γέννηση δεν ανοίγει παράθυρο στην αθανασία, επομένως ούτε πραγματική υπεροχή.

Η πρώτη αυτή φράση θυμίζει το αρχαίο μοτίβο του memento mori («να θυμάσαι ότι θα πεθάνεις»), το οποίο απαντά ήδη στην αρχαϊκή και κλασική ελληνική σκέψη. Ο ποιητής καταργεί αμέσως κάθε κοινωνική διάκριση. Ο βασιλιάς και ο τελευταίος υπήκοός του μοιράζονται την ίδια μοίρα: τη θνητότητα.
____________________________

«Αν φτύνεις για πολύ καιρό, μέσα σου έχεις φλέματα πολλά»

Εδώ η νεοελληνική απόδοση είναι ελαφρώς ελεύθερη. Στο αρχαίο κείμενο, η εικόνα αφορά την ανθρώπινη σύσταση — το σώμα ως χώρο ασθένειας και φθοράς. Ο πλούσιος δεν είναι «καλύτερος» από τον φτωχό· και οι δύο υποφέρουν από τα ίδια σωματικά προβλήματα.

____________________________________ 

«Πριν από σένα αυτά τα ρούχα τα φορούσε ένα προβατάκι»

Αυτός είναι ο πιο διάσημος στίχος του επιγράματος. Η εικόνα είναι αποκαλυπτική: το πορφυρό ένδυμα, σύμβολο εξουσίας και πλούτου, προέρχεται από το μαλλί ενός ζώου. Ο ποιητής αποδομεί τη μεταφυσική του πλούτου: δεν υπάρχει τίποτα «ιερό» στα εγκόσμια αγαθά· είναι απλώς μεταμφιέσεις της φυσικής ύλης. Η λέξη «προβατάκι» (diminutive) προσθέτει και μια δόση ειρωνείας — το ζώο είναι αθώο, ενώ ο άνθρωπος που το φοράει επαίρεται.

_________________________ 

«Αν κολυμπάς στο χρυσάφι, η τύχη σου σε έχει ευνοήσει»

Η φράση «κολυμπάς στο χρυσάφι» είναι εξαιρετικά εκφραστική. Ο πλούτος δεν είναι αποτέλεσμα αρετής, αλλά τύχης (τύχη). Ο Σωτάδης υπενθυμίζει ότι ο πλούσιος δεν «αξίζει» τον πλούτο του· απλώς τον κληρονόμησε ή τον απέκτησε τυχαία.

---

«Αν είσαι αλαζόνας, αυθαδιάζεις λόγω αφροσύνης»

Η αλαζονεία δεν είναι σημάδι δύναμης, αλλά αφροσύνης (ἀφροσύνη). Ο Σωτάδης εδώ πλησιάζει τον Μένανδρο και τους στωικούς: η αρετή είναι η γνώση των ορίων του εαυτού, ενώ η υπερηφάνεια είναι άγνοια. Η λέξη «αυθαδιάζεις» υποδηλώνει μια συμπεριφορά που ξεπερνά τα όρια του δικαίου — είναι υβριστική.

---

«Αν είσαι σώφρων, αυτό είναι δώρο των θεών»

Εδώ υπάρχει μια στροφή: ενώ ο πλούτος είναι τύχη, η σωφροσύνη είναι θεϊκό δώρο. Ο Σωτάδης αντιστρέφει την κοινωνική ιεραρχία: δεν είναι ο πλούσιος ευνοημένος από τους θεούς, αλλά ο σώφρων. Αυτό συνδέεται με την ελληνιστική ηθική, όπου η εσωτερική αρετή (ἀρετή) υπερτερεί των εξωτερικών αγαθών.

---

«Σύνεση έχεις όταν βάζεις το Μέτρο οδηγό σου»

Το «Μέτρον» (μηδὲν ἄγαν) είναι η κεντρική αρχή της ελληνικής σκέψης από τον Σόλωνα μέχρι τους στωικούς. Ο Σωτάδης το παρουσιάζει ως τον μοναδικό αξιόπιστο οδηγό στη ζωή. Η «σύνεσις» (σωφροσύνη, φρόνηση) δεν είναι άλλο από την ικανότητα να γνωρίζεις τα όριά σου — να μην υπερεκτιμάς τον εαυτό σου λόγω πλούτου ή εξουσίας, αλλά και να μην απελπίζεσαι.

Συνοψίζοντας    αποφθεγματικά τις σκέψεις του ποιητή φιλοσόφου βλέπουμε ότι 

• η πολιτική  εξουσία είναι εφήμερη , αφού δεν μπορεί να υπερνικήσει τη θνητότητα,
• η σωματική δύναμη δεν  είναι  τίποτε περισσότερο από μία απλή βιολογική λειτουργία,
• ο χρυσός και ο πλούτος είναι γεννήματα της τύχης και του χρόνου,
• η αλαζονεία είναι  ανοησία,
• μόνο η σωφροσύνη αποτελεί αληθινή και μόνιμη αξία, γιατί συνδέεται με την αυτογνωσία.

 

 

**************************

 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 

 

ΣΩΤΑΔΗΣ Ο ΜΑΡΩΝΕΙΤΗΣ  ή ΚΡΗΣ*

3ος αιώνας π.Χ 

 Ο Σωτάδης ήταν Αρχαίος Έλληνας λογοτέχνης από την Μαρώνεια Ροδόπης ή την Κρήτη που έζησε τον 3ο αιώνα π.Χ.^[2] Την εποχή που ήταν βασιλιάς της Αιγύπτου ο Πτολεμαίος Β΄ Φιλάδελφος (285 π.Χ. - 246 π.Χ.) έζησε στην Αλεξάνδρεια που ήταν διάσημη ως κέντρο λογοτεχνίας, επιστημών και πολιτισμού με την Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Από το έργο του σώθηκαν μόνο μερικά αποσπάσματα τα οποία ο Ιωάννης Στοβαίος θεωρεί πλαστά. Ο Έννιος μετέφρασε μερικά από τα ποιήματα που ανήκαν στο είδος του, είχε έναν γιο τον Απολλόδωρο για τον οποίο χρεώνεται ότι ανακάλυψε την Καρκινική γραφή.^[3] Ο Σωτάδης ήταν ο βασικός εκπρόσωπος στην Ποιητική Σάτιρα που ασχολήθηκε με την Παιδεραστία, έγραψε στην Ιωνική διάλεκτο, τα έργα του αποτελούσαν μυθολογικές παρωδίες όπως η "Εις Άδου κατάβασις", ο "Πρίηπος", η "Αμαζών" κ.ά. Οι κωμωδίες του, των οποίων μόνο οι τίτλοι έχουν διασωθεί, ονομάζονταν "Φλύακες" και "Κίναιδοι". Και όμως η ποίηση αυτή του Σωτάδη επαινείται γενικά από τους παλαιούς ως ευφυής και «χαρίεσσα». Σε ένα από τα ποιήματα του σατύρισε με βαρύτατους χαρακτηρισμούς τον ίδιο τον βασιλιά Πτολεμαίο Β΄ για τον γάμο του με την αδελφή του Αρσινόη Β΄ της Αιγύπτου με την φράση "ρίχνει το καβλί σου σε μιά ανίερη τρύπα".^[4] Ο Σωτάδης φυλακίστηκε αλλά κατόπιν δραπέτευσε στην νήσο του Καύνου, τον συνέλαβε ο Πάτροκλος, (ο στρατηγός του Πτολεμαίου), αφού τον έκλεισε σε μολύβδινο κιβώτιο τον πόντισε στο πέλαγος. [......] Σωτάδης ο Κρης (ποιητής) /Βικιπαίδεια

2. ΣΩΤΑΔΗΣ, Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΠΟΥ ΤΟΝ ΕΠΝΙΞΑΝ ΓΙΑ ΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑ ΤΟΥ..

 Επιμέλεια-Μεταφράσεις-Σχολιασμός αρχαίων κειμένων: 

Gerontakos

Ιούλιος 2026