(Εσύ ήξερες ότι…) Το καλοκαίρι του 1783 η Θεσσαλονίκη έγινε πόλη «φάντασμα» και θρηνούσε 60 νεκρούς την ημέρα
Ραφαήλ ΓκαϊδατζήςΗ Θεσσαλονίκη κρύβει ιστορίες σε κάθε γωνιά της. Από κτίρια και σημεία που προσπερνάμε καθημερινά μέχρι ιστορίες και μικρές λεπτομέρειες της πόλης που δύσκολα προσέχει κανείς ή δεν έχει ακούσει κάτι γι’ αυτές.
Αυτή η στήλη ξεψαχνίζει μικρά και μεγάλα μυστικά της πόλης.
Εσύ ήξερες ότι…
Το καλοκαίρι του 1783 ήταν άκρως φονικό για τη Θεσσαλονίκη.
Τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς η Θεσσαλονίκη βρέθηκε αντιμέτωπη με μια από τις πιο σκοτεινές και αινιγματικές σελίδες της ιστορίας της. Μια μυστηριώδης ασθένεια ξέσπασε στην πόλη, προκαλώντας τον θάνατο χιλιάδων ανθρώπων και εξολοθρεύοντας σχεδόν το ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού της.
Αν και τα παραδοσιακά οθωμανικά χρονολόγια της εποχής την κατέγραψαν απλουστευμένα ως «πανώλη» (πανούκλα), οι σύγχρονες ιστορικές έρευνες και οι λεπτομερείς εκθέσεις των ξένων διπλωμάτων αποκαλύπτουν μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα.
Σύμφωνα με τις μελέτες που έχουν βασιστεί στα αρχεία των ξένων προξενείων της πόλης, η επιδημία του 1783 δεν ακολουθούσε τη συνήθη συμπεριφορά της πανώλης.
Τα κύρια χαρακτηριστικά της ήταν:
Οι ασθενείς εμφάνιζαν οξύτατους, «κακοήθεις και τριταίους πυρετούς» που κατέβαλαν γρήγορα τον οργανισμό.
Στο αποκορύφωμα της κρίσης, οι αρχές κατέγραφαν περίπου 60 θανάτους την ημέρα.
Ο αριθμός των συνολικών νεκρών ωστόσο δεν μπορεί να δοθεί με ακρίβεια.
Ο Γάλλος πρόξενος στις αναφορές του κάνει λόγο για 25.000 με 30.000 θανάτους Θεσσαλονικέων, ωστόσο για κάποιους ο αριθμός αυτός θεωρείται υπερβολικός αφού αντιστοιχούσε στον μισό πληθυσμό της πόλης.
«Αν, λοιπόν, ολόκληρο το δεύτερο εξάμηνο του 1783 η θνησιμότητα ήταν τόσο υψηλή όσο τον Αύγουστο, πράγμα και πάλι απίθανο, τότε ο συνολικός αριθμός των θυμάτων θα ήταν άνω των 10.000 δηλαδή θα είχαν πεθάνει περίπου οι μισοί από όσους κατοίκους είχαν επιζήσει δύο χρόνια νωρίτερα. Όμως τέτοιου είδους ερήμωση της πόλης δεν αναφέρεται πουθενά» γράφει ο καθηγητής Ιστορίας του ΑΠΘ, Βασίλης Γούναρης.
Στην κλασική πανώλη, η απομόνωση στα σπίτια προσέφερε προστασία. Στην επιδημία του 1783, η καράντινα απέτυχε παταγωδώς. Η ασθένεια χτυπούσε ακόμα και όσους κλείνονταν ερμητικά μέσα.
Η αδυναμία των μέτρων απομόνωσης οδήγησε τους ιστορικούς στο συμπέρασμα ότι η μετάδοση δεν γινόταν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Ο πραγματικός ένοχος κρυβόταν στα παράσιτα (όπως οι ψείρες ή τα κουνούπια).
Η έξαρση ευνοήθηκε από τις άθλιες συνθήκες υγιεινής της εποχής, τη μεγάλη καλοκαιρινή ζέστη και την εξαθλίωση του πληθυσμού.
Οι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης ήταν ήδη εξαντλημένοι, καθώς προσπαθούσαν να συνέλθουν από προηγούμενα κύματα πραγματικής πανώλης (1781) και χολέρας. Με βάση αυτά τα δεδομένα, οι επιστήμονες πιθανολογούν ότι η «άγνωστη» επιδημία ήταν στην πραγματικότητα μια βαριά μορφή ελονοσίας ή εξανθηματικού τύφου.
Όλοι οι γιατροί της πόλης, εκτός από τον Δανό υποπρόξενο, είτε είχαν ήδη πεθάνει είτε ασθενούσαν είτε είχαν φροντίσει να εγκαταλείψουν την πόλη μαζί με άλλους κατοίκους της. Μέρος των φυγάδων κατευθυνόταν στα νησιά -πιθανόν στις Βόρειες Σποράδες- κι άλλοι στη Βέροια. Ανάμεσα στους τελευταίους ήταν κι η οικογένεια Abbott.
Ο καθηγητής Ιστορίας του ΑΠΘ, Βασίλης Γούναρης, γράφει:
«Σε κάθε «φράγκικο» σπίτι είχαν δυο-τρεις αρρώστους κι ιδιαίτερα όλους τους υπηρέτες, σημείωσε ο Βενετός πρόξενος. Ο ίδιος ο πρόξενος της Βρετανίας, ο Olifer, και η σύζυγος του ασθένησαν. Ο Olifer ανέρρωσε μετά από 16 ημέρες. Ο Roboli, ο πρώτος δραγουμάνος του γαλλικού προξενείου, πέθανε στα τέλη Νοεμβρίου, αφού είχε μείνει κλινήρης από τον Αύγουστο.
Σύμφωνα με τον Sir Robert Ainslie, τον Βρετανό πρεσβευτή στην Πύλη, ολόκληρη η χώρα μαστιζόταν από ελώδεις πυρετούς, ευλογιά και ιλαρά. Οι ασθένειες αυτές αποδεκάτιζαν όσους είχαν επιβιώσει από την πανώλη, η οποία μόλις είχε προηγηθεί και ακόμη προξενούσε θύματα στην Κωνσταντινούπολη αλλά και τη Σμύρνη. Η Σμύρνη βασανιζόταν επίσης από πυρετούς, που χαρακτηρίζονταν ως «βρωμεροί και κακοήθεις», ορολογία που συνήθως παραπέμπει σε τυφοειδείς».
Η Θεσσαλονίκη υπέστη δημογραφικό σοκ. Χριστιανοί, Μουσουλμάνοι και Εβραίοι έχασαν τεράστιο μέρος του πληθυσμού τους, και ολόκληρες συνοικίες ερημώθηκαν.
Το μόνο θετικό αποτύπωμα αυτής της τραγωδίας ήταν η σταδιακή αφύπνιση των οθωμανικών αρχών για τα θέματα δημόσιας υγείας.
Οι συνεχείς αυτοί λοιμοί του 18ου αιώνα ανάγκασαν τη διοίκηση της πόλης, μερικές δεκαετίες αργότερα (το 1837), να προχωρήσει στην ίδρυση του πρώτου οργανωμένου λοιμοκαθαρτηρίου στην περιοχή.
Αυτό που προκαλεί εντύπωση πάντως είναι το πόσο… εξοικειωμένοι ήταν με το θάνατο οι άνθρωποι της περιόδου εκείνης, που ακόμη και στις αναφορές τους σε αυτό το τραγικό περιστατικό που «χτύπησε» όλη την πόλη κάνουν ελάχιστες αναφορές στις ανθρώπινες απώλειες, ακόμα και όταν επρόκειτο για συγγενικά τους πρόσωπα.
*με πληροφορίες από:
Γούναρης Β. Κ. (2011). Επιδημία στη Θεσσαλονίκη το 1783. Μακεδονικά, 37, 293–295. https://doi.org/10.12681/makedonika.55
Απόστολος Βακαλόπουλος, Ιστορία της Θεσσαλονίκης 316 π.Χ.-1983, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 314.
Αριστοτέλης Κ. Σταυρόπουλος, «Η επιδημιολογία της Θεσσαλονίκης κατά τον 18ο αιώνα», Επιστημονικό Συμπόσιο στη μνήμη Νίκου Σβορώνου 30 και 31 Μαρτίου 1990, Αθήνα 1993, σ. 25″ Κώστας Κωστής, Στον καιρό της πανώλης. Εικόνες από τις κοινωνίες της ελληνικής χερσονήσου 14ος-19ος αιώνας, Ηράκλειο 1995, σ. 397. Πρβλ. Ν. G. Svoronos, Salonique et Cavalla (1686-1792), Paris 1951, σ. 127.
** Κεντρική Εικόνα:
Πανοραμική θέα της πόλης από τον Alphonse Rubellin το 1875. Πηγή: Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης (Facebook). Δες όλες τις γνωστές ή άγνωστες ιστορίες της στήλης Εσύ ήξερες ότι… πατώντας ΕΔΩ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου