«Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού» της Σοσάνα Ζούμποφ – Η κρυφή αγορά της ανθρώπινης συμπεριφοράς
Για το βιβλίο της Σοσάνα Ζούμποφ (Shoshana Zuboff) «Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού – Ο αγώνας για ένα ανθρώπινο μέλλον στο μεταίχμιο της Νέας Εξουσίας» (μτφρ. Γιώργος Μπέτσος, εκδ. Καστανιώτη).
Γράφει ο Γιώργος Σιακαντάρης
«Η Google εφηύρε και τελειοποίησε τον κατασκοπευτικό καπιταλισμό εν πολλοίς με τον ίδιο τρόπο που πριν ένα αιώνα η General Motors εφηύρε και τελειοποίησε τον διευθυντικό καπιταλισμό» (σ. 21). Έτσι ξεκινά το βιβλίο Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού που, από τότε που εκδόθηκε, το 2019, ανησύχησε τόσο πολύ τους προβληματιζόμενους με την εξέλιξη των τεχνολογιών πολίτες και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη ενός κινήματος αμφισβήτησης των πέντε μεγάλων εταιρειών στο χώρο της πληροφορικής: Google, Facebook, Apple, Amazon, Microsoft.
Έκτοτε, αυτό που η ίδια η συγγραφέας ονόμασε «κατασκοπευτικό καπιταλισμό» βρίσκεται σταθερά στη συζήτηση για τον ρόλο των νέων τεχνολογιών στην αλλαγή των τρόπων ζωής μας. Αυτός ο καπιταλισμός εγείρει πρωτοφανείς αξιώσεις στον σύγχρονο άνθρωπο, οι οποίες και γίνονται ασμένως ή λιγότερο ασμένως δεκτές από αυτόν. Η πανεπιστήμονας (ψυχολόγος, κοινωνιολόγος, αναλύτρια δεδομένων, πολιτειολόγος, οικονομολόγος και πολλά άλλα), ομότιμη καθηγήτρια του Χάρβαρντ Σοσάνα Ζούμποφ εξετάζει την ιστορία γέννησης, καθιέρωσης και επικράτησης ενός άγνωστου μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα εμπορικού μοντέλου, το οποίο εμφανίζεται ως μια παροχή ψηφιακών υπηρεσιών χωρίς ανταλλάγματα. Κι όμως, το αντάλλαγμα είναι η ίδια η ανθρώπινη υπόσταση, η ίδια η ανθρώπινη φύση, η οποία οικειοθελώς παραδόθηκε σ’ αυτό το πρωτόγνωρο εμπορικό μοντέλο. «Η άτεγκτη βούληση για αναγωγή και οικονομική αξιοποίηση της ζωής σου κρύβεται πίσω από το πέπλο της «εξυπηρέτησης» και εξωραΐζεται από τον ειδυλλιακό λόγο της «εξατομίκευσης» (σ. 344).
Η συγγραφέας υποστηρίζει πως αυτό που αλλάζει με αυτό το μοντέλο είναι πως τα μέσα παραγωγής μετατρέπονται σ’ ένα όλο και πιο περίπλοκο και ολοκληρωμένο σύνολο «μέσων συμπεριφορικής τροποποίησης». Οι άνθρωποι στον κατασκοπευτικό καπιταλισμό δεν εργάζονται με μέσα παραγωγής που δεν κατέχουν αυτοί, αλλά γίνονται οι ίδιοι μέσα παραγωγής ή «φυσικοί πόροι» στα χέρια των επιχειρηματιών κατόχων των νέων τεχνολογιών. Δεν πρόκειται για ακόμη έναν καπιταλισμό σαν αυτούς που έχουμε γνωρίσει μέχρι σήμερα, αλλά για μια απόλυτη ανατροπή όλων όσων γνωρίζαμε για τον καπιταλισμό. Και επειδή αυτός ο καπιταλισμός είναι πρωτόγνωρος, είναι δύσκολο και να περιγραφεί και να ανατραπεί.
Η τεχνολογία, όπως έχει καταδείξει ο Βέμπερ, αλλά και ο Μαρξ πριν από αυτόν, είναι πάντα μέσο επίτευξης οικονομικών στόχων, όχι αυτοσκοπός. Αυτό που γίνεται, όμως, σήμερα με αυτήν ξεπερνά κάθε παλαιοκαπιταλιστική λογική.
Οι άνθρωποι μετατρέπονται όχι απλά σε όργανα των μέσων παραγωγής, αλλά σε πηγή των πλεονασμάτων του καπιταλισμού. Και τι συνθέτουν αυτά τα πλεονάσματα; Μα τα δεδομένα της συμπεριφοράς μας, τα οποία δήθεν μας παρέχουν δωρεάν οι παραπάνω πέντε εταιρείες με μοναδικό αντάλλαγμα να γίνουμε το πειραματόζωο ενός μεγάλου πειράματος. Του πειράματος που σχετίζεται όχι απλά με την απώλεια της αυτοτέλειάς μας ως ανθρώπινου είδους, αλλά και μας μετατρέπει σε αντικείμενο μιας τεχνολογικά προηγμένης εξόρυξης πρώτων υλών για λογαριασμό αυτού που η Ζούμποφ αποκαλεί ο «Μεγάλος Αλλότριος», ο οποίος είναι όλα τα μέσα στα οποία παραδίδουμε, εκόντες άκοντες, όχι απλά τα δεδομένα μας, αλλά τη ζωή μας. Την παραδίδουμε σε μια εργαλειοθηρική εξουσία που είναι πολύ χειρότερη απ’ αυτή των ολοκληρωτισμών του 20ού αιώνα. Ο κατασκοπευτικός καπιταλισμός έχει να κάνει με μια φιλοσοφία που διαπερνά εγκάρσια τη χρήση των τεχνολογιών για να μετασχηματίσει προς το χειρότερο την ανθρώπινη βούληση και να εκμηδενίσει την ανθρώπινη ελευθερία των επιλογών.
Η τεχνολογία, όπως έχει καταδείξει ο Βέμπερ, αλλά και ο Μαρξ πριν από αυτόν, είναι πάντα μέσο επίτευξης οικονομικών στόχων, όχι αυτοσκοπός. Αυτό που γίνεται, όμως, σήμερα με αυτήν ξεπερνά κάθε παλαιοκαπιταλιστική λογική. Σήμερα, αυτή η τεχνολογία σκοπεύει να εξορύσσει συμπεριφορές. «Η ανακάλυψη του συμπεριφορικού πλεονάσματος σηματοδότησε ένα κρίσιμο σημείο καμπής όχι μόνο στο ιστορικό της Google, αλλά και στην ιστορία του καπιταλισμού» (σ. 127).
Τα θεμέλια του κατασκοπευτικού καπιταλισμού
Τα θεμέλια αυτού του καπιταλισμού τέθηκαν με την εισβολή της Apple στον κόσμο της μουσικής. Όταν η εταιρεία δημιούργησε τα iPod/iTunes/iPhone, τα κέρδη της εκτοξεύτηκαν χάρη στις πωλήσεις αυτών των προϊόντων. Μια καινοτομία ανάλογη αυτής που ο Φορντ εφάρμοσε με το νέο μοντέλο του της μαζικής παραγωγής και κατανάλωσης. Η Apple αξιοποίησε μια νέα πηγή ζήτησης. Αξιοποίησε τα άτομα που επιζητούσαν μια εξατομικευμένη και όχι μια μαζική κατανάλωση. Η λειτουργία της εταιρείας και των άλλων τεχνολογικών κολοσσών που την ακολούθησαν και την ξεπέρασαν έδινε την υπόσχεση μιας νέας αγοράς πολύ διαφορετικής από τις αγορές που γνωρίζαμε. Μιλάμε τώρα για την ψηφιακή αγορά. Η προοπτική του μύθου της «ζωής όπως τη θέλω εγώ και σε προσιτή για εμένα τιμή» κυριάρχησε παντού: «από τα iPhone έως τις απλουστευτικές ψηφιακές αγορές, από τον τεράστιο διαδικτυακό πλούτο έως τις κατά παραγγελία υπηρεσίες, από τις εκατοντάδες χιλιάδες διαδικτυακές επιχειρήσεις έως τις αναρίθμητες εφαρμογές και συσκευές» (σ. 69).
Και από εκεί έως την Google της παρακράτησης των δεδομένων και το Facebook ως αγέλη ανθρώπων, όπως την αποκαλεί η συγγραφέας, ο δρόμος ήταν πολύ σύντομος. Η αποστολή της Google να συγκεντρώσει την παγκόσμια πληροφορία και να την κάνει προσβάσιμη και ωφέλιμη σ’ όλες και όλους μοιάζει σαν μια σύγχρονη ιεραποστολή. Οι ιθαγενείς είναι οι χρήστες των υπηρεσιών της. Οι σκοποί της είναι ο έλεγχος της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Παρά τις προσπάθειες των ευρωπαϊκών θεσμών, όπως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, να ελέγξουν και να περιορίσουν την αδηφαγία αυτού του κατασκοπευτικού παμφάγου καπιταλισμού, οι τεχνολογικοί κολοσσοί βρίσκουν τον τρόπο να «ξεφεύγουν» και να περιφρονούν τις δημοκρατίες.
Οι δημοκρατικές διαδικασίες είναι αργόσυρτες. Θέλουν χρόνο. Ο κόσμος του διαδικτύου, οι επενδυτές του, οι μεριδιούχοι ούτε είχαν, ούτε έχουν διάθεση να τον διαθέσουν.
Αυτές οι εταιρείες, οι επικεφαλής τους επιχειρηματίες και τα μεγαλοστελέχη τους βιάζονται να εφαρμόσουν κάθε καινοτομία, βλέποντας με εχθρότητα τους δημοκρατικούς θεσμούς. Οι δημοκρατικές διαδικασίες είναι αργόσυρτες. Θέλουν χρόνο. Ο κόσμος του διαδικτύου, οι επενδυτές του, οι μεριδιούχοι ούτε είχαν, ούτε έχουν διάθεση να τον διαθέσουν. Γι’ αυτό και καλύτερα να μην υπάρχουν αυτές οι μακρόχρονες δημοκρατικές διαδικασίες. Και δεν φτάνει αυτό. Ο κυνισμός των υποστηρικτών της ιδέας πως οι δημοκρατίες περιορίζουν την τεχνολογική εξέλιξη είναι εμφανής στο λόγο αυτών των επιχειρηματιών και των στελεχών τους. Τα άφθονα αποσπάσματα από ομιλίες και άρθρα αυτών των επιχειρηματιών και των στελεχών τους που παραθέτει η συγγραφέας δείχνουν τον απύθμενο κυνισμό αυτού του καπιταλισμού. Όσο πρωτοφανή είναι αυτά τα φαινόμενα, τόσο πρωτοφανής είναι και ο κυνισμός των στελεχών τους.
Οι υποστηρικτές του κατασκοπευτικού καπιταλισμού
Αλλά να μην αυταπατώμεθα, όλοι αυτοί έχουν και τους υποστηρικτές τους και στην επιστημονική και στη συγγραφική κοινότητα. Αυτούς που γράφουν τις διακηρύξεις και τα μανιφέστα του κατασκοπευτικού καπιταλισμού. Η Ζούμποφ τούς καταγγέλλει έναν έναν και μία μία. Από τον θεμελιωτή του συμπεριφορισμού, τον ψυχολόγο Μπάρους Φρέντερικ Σκίνερ, έως τον επιστήμονα Άλεξ Πέντλαντ και τα θλιβερά «κοινωνιόμετρά» του, και πολλά άλλα μεγαλοστελέχη των εταιρειών, όπως ο κυνικότερος των κυνικών, ο διευθύνων σύμβουλος της Microsoft Σάτια Μαντέλα, ο διευθύνων σύμβουλος της Google Σάνταρ Πιτσάι και ο Ερικ Σμιντ, που υποστήριζε πως η τεχνολογία είναι έτοιμη να μας πάει «σε μια μαγική εποχή», γιατί λύνει προβλήματα που οι άνθρωποι δεν μπορούν να λύσουν.
Ο αυτόνομος άνθρωπος παραχωρεί τη θέση του στον ετερόνομο, ο Διαφωτισμός στο βαθύ και σκοτεινό διαδίκτυο.
Η ανακάλυψη από την Google του συμπεριφορικού πλεονάσματος είναι το βαθύτερο θεμέλιο του κατασκοπευτικού καπιταλισμού. «Η Google είναι για τον κατασκοπευτικό καπιταλισμό ό,τι ήταν η Ford Motor Company και η General Motors για τον διευθυντικό καπιταλισμό της μαζικής παραγωγής» (σ. 91). Η συγγραφέας αποκαλύπτει τις τεχνολογικές κινήσεις της εταιρείας που οδηγούν στην εξόρυξη των συμπεριφορών μας, αλλά και στις πολιτικές κινήσεις της που οδηγούν σε ποδηγετούμενες και κολοβές δημοκρατίες. Με τον όρο «εξόρυξη» περιγράφονται οι κοινωνικοί συσχετισμοί και η υλική υποδομή με την οποία η εταιρεία αξιώνει την κυριότητα των πρώτων υλών της, των ανθρώπων δηλαδή και των συμπεριφορών τους. Τι τρώω, τι διαβάζω, πού συχνάζω, με ποιους, πού και κυρίως γιατί κάνω όλα αυτά που κάνω. Αυτά είναι τα συμπεριφορικά δεδομένα, που αποσκοπούν στη στοχευμένη διαφήμιση, τα οποία συλλέγουν αυτές ο εταιρείες αρχικά με τη μηχανική νοημοσύνη και τώρα και με την τεχνητή.
Οι χρήστες αυτών των υπηρεσιών δεν είναι προϊόντα, όπως κακώς θεωρούνται: είναι οι πηγές παροχής πρώτης ύλης. Ο αυτόνομος άνθρωπος παραχωρεί τη θέση του στον ετερόνομο, ο Διαφωτισμός στο βαθύ και σκοτεινό διαδίκτυο. Οι «πληροφορίες προφίλ χρήστη» (UPI) επιβεβαιώνουν τον ισχυρισμό της συγγραφέως πως είμαστε πρώτη ύλη και όχι χρήστες. Η αρχική παλιά Google ήταν πιο μετριοπαθής στις απαιτήσεις της, η νέα «περιφρονούσε τις αξιώσεις αυτοκαθορισμού και δεν αναγνώριζε a priori περιορισμούς στο τι θα μπορούσε να βρει και να οικειοποιηθεί» (σ. 115). «Η επανεπένδυση στη βελτίωση των υπηρεσιών της μετατράπηκε σε στρατηγική συσσώρευσης στρατηγικού πλεονάσματος και οι χρήστες έγιναν ακούσιοι προμηθευτές πρώτης ύλης για ένα ευρύτερο κύκλο παραγωγής εσόδων» (σ. 123).[................................]
ΚΡΙΤΙΚΕΣ
«Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού» της Σοσάνα Ζούμποφ – Η κρυφή αγορά της ανθρώπινης συμπεριφοράς
************************
Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού : «Νομίζαμε ότι ψάχναμε στην Google, αλλά η Google έψαχνε εμάς»!/Συνέντευξη με τη συγγραφέα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου