Καραβάτζιο- ο ζωγράφος του σεισμού, την ώρα που αυτός λαμβάνει χώρα
του Γιώργου Μ. Χατζηστεργίου (*)
oanagnostis.gr
«Ποιος ζωγράφος σου αρέσει;» ρώτησε η γυναίκα του τον Τζων Μπέρτζερ/ John Berger (1926- 2017), δεινό κριτικό Τέχνης, συγγραφέα, ζωγράφο και ποιητή, κυρίως του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα. Η κουβέντα γινόταν στο κρεββάτι, την εποχή του μεγάλου έρωτά τους, όπως γράφει ο ίδιος στο βιβλίο του «Portraits- John Berger on Artists», εκδόσεις Verso, 2021. « Ο Καραβάτζιο», της είπα, γράφει, «αφού δίστασα λίγο πριν της απαντήσω. Υπάρχουν ζωγράφοι θαυμαστότεροι, μα εγώ σ’αυτόν αισθάνομαι πιό κοντά». Πρόκειται για τον Ιταλό ζωγράφο, που έζησε (1571- 1610) με τεράστια ένταση την εποχή της Αντιμεταρρύθμισης στα θρησκευτικο/πολιτικά δρώμενα, και του Μπαρόκ στα της Τέχνης.
Πιο
κάτω, στο ίδιο κείμενο, ο Μπέρτζερ γράφει, ενδεχομένως επηρεασμένος από τις συνθήκες υπό τις οποίες έκανε την επιλογή του: «Ο Καραβάτζιο είναι μακράν ο ζωγράφος της σεξουαλικής επιθυμίας. Δίπλα του, άλλοι ζωγράφοι μοιάζουν με προαγωγούς που ξεγυμνώνουν το «ιδανικό» για να θέλξουν τον θεατή- ενώ ο ίδιος έχει μάτια μόνο για την επιθυμία καθ’εαυτή (όχι του θεατή, μα των πρωταγωνιστών του έργου)». Συνεχίζει: «Μια επιθυμία που ξεκινάει από τη δίψα να αγγίξεις, να απλώσεις τα χέρια σου, να πάρεις. Που μετά, η ίδια επιθυμία μετασχηματίζεται σε επιθυμία «να παρθείς», να χάσεις τον εαυτό σου μέσα στο επιθυμούμενο».
Καταλήγει: «Προφανώς αυτή η δεύτερη φάση της επιθυμίας είναι αυτή που ο Καραβάτζιο διάλεξε (ή ήταν αναγκασμένος) να αποκαλύψει σε πολλά έργα του.»
*
Ο Μπέρτζερ δεν είναι κυριολεκτικός όταν αναφέρεται στο σεξ. Άλλωστε, δεν υπάρχει έργο του Καραβάτζιο που να περιέχει σεξουαλικές σκηνές. Η αμεσότητα, το αδιαμεσολάβητο των κινήσεων των αναπαριστώμενων πρωταγωνιστών, το σωματικό- η αισθησιακή διάσταση της επιθυμίας είναι που εξάπτει την προσοχή του.
«Υπάρχει μια ιδιαίτερη έκφραση του προσώπου», γράφει ο Berger, «που, ζωγραφισμένη, υπάρχει μόνο στον Καραβάτζιο. Είναι η έκφραση της Ιουδήθ στο έργο ^Ιουδήθ και Ολοφέρνης^, του παιδιού στο ^Παιδί δαγκωμένο από σαύρα^, στον Νάρκισσο όπως αυτός κοιτάζεται στο νερό, στου Δαυίδ όπως αυτός κρατάει το κεφάλι του Γολιάθ από τα μαλλιά. Πρόκειται για μια έκφραση που συνδυάζει συγκέντρωση και ανοιχτωσιά, δύναμη και ευπάθεια, αποφασιστικότητα και κρίμα. Αλλά οι λέξεις έχουν τα όριά τους. Έχω δει μια παρόμοια έκφραση στα πρόσωπα των ζώων- πριν ζευγαρώσουν ή πριν σκοτώσουν».
Γιατί μπορεί να ενδιαφέρει ο Καραβάτζιο σήμερα;
Διάβαζα με δημιουργική έξαψη αυτό το κείμενο του Μπέρτζερ (έχω σε μεγάλη εκτίμηση το έργο του συνολικά- μολονότι η συναναστροφή μου μ’αυτό είναι σποραδική, και απλώνεται σε δεκαετίες) για τον Καραβάτζιο στο Καφέ του βιβλιοπωλείου Foyles ένα βράδυ στο Λονδίνο. Όλη η κούραση της ημέρας μου έφυγε, και γαλβανισμένος με μια καινοφανή διάθεση, προγραμμάτισα μια επίσκεψή μου στην πολύτιμη National Gallery, ώστε να έχω μια καινούρια συναναστροφή με τον σπουδαίο ζωγράφο από το Μπέργκαμο. Παράλληλα αγόρασα το βιβλίο «Caravaggio» του Brad Finger, εκδόσεις Prestel, 2025, για να μπορώ να ανατρέχω στις εικόνες με τους πίνακές του.
Με εντυπωσίαζε πάντοτε το έργο του Καραβάτζιο, όποτε έπεφτα πάνω του, μα είχα μονίμως και μια αμηχανία: δεν ήμουν βέβαιος για τους λόγους του ενδιαφέροντός μου, ούτε τους είχα διερευνήσει ποτέ συστηματικά. Το ενδιαφέρον μου για τον μεγάλο ζωγράφο του μπαρόκ αναζωπυρώθηκε με το βιβλίο «Street Style, Art and Dress in the Time of Caravaggio» της Elizabeth Currie, που εκδόθηκε στα τέλη του 2025 από τα Reaction Books Ltd. Αγόρασα αυτό το βιβλίο για να περιηγηθώ στον καταπληκτικό διαχρονικό πολιτισμό των χρωμάτων και του είδους των ρούχων της Ιταλίας- μα γρήγορα εστίασα στο έργο του Καραβάτζιο.
Το ενδιαφέρον μου-γράφοντας το παρόν κείμενο- δεν είναι στενά εγκυκλοπαιδικό, ούτε αφορά την τεχνική ή την Ιστορία της ζωγραφικής. Το ζήτημα είναι να δω τί μπορεί να είναι αυτό που με αναστατώνει δημιουργικά στο έργο του Καραβάτζιο.
*
Θέλει μια προσοχή η προσέγγιση. Εδώ και κάποιες δεκαετίες ζούμε μια πρωτόγνωρη συνθήκη στην επαφή μας με τα έργα Τέχνης κάθε λογής: με τα σύγχρονα τεχνολογικά μέσα, προκύπτει μια διαρκής Δευτέρα Παρουσία έργων- ζωγραφικών και μουσικών, μεταξύ άλλων- πολλούς αιώνες μετά τη γέννησή τους, και μάλιστα με πολύ ευχερή προσβασιμότητα, κάτι που ήταν αδιανόητο μόλις έναν αιώνα πριν.
Και δεν είναι μόνο αυτό. Κάθε τόσο, συμβαίνει μια δημιουργική ανατροπή, όταν μελετητές μύστες της Τέχνης ανατρέπουν τις λίστες των κλασικών καλλιτεχνών της προηγούμενης γενιάς, “νεκρανασταίνοντας” εξεχόντων ζωγράφων άλλων εποχών, που για αιώνες είχαν περάσει στην αφάνεια. Κάποια πρόσφατα παραδείγματα που μου έρχονται στο μυαλό αφορούν στον Carlo Maratti (1625-1713), ο οποίος στην ακμή του συγκρινόταν με τον Ραφαήλ, και στον Anton Rafael Mings που τον 18ο αιώνα εθεωρείτο από πολλούς ως ο σπουδαιότερος Ευρωπαίος ζωγράφος, και τον οποίο τίμησε στα τέλη του 2025 με μια τεράστια Έκθεση των έργων του.
Ο Πολιτισμός των Φαντασμάτων έχει, μεταξύ άλλων, μια εναλλασσόμενη τροπικότητα. Αυτό που ενδιαφέρει λοιπόν εδώ, στην ανάγκη που γέννησε το παρόν κείμενο, είναι στο τί είναι αυτό σε ένα έργο, συγκεκριμένα του Καραβάτζιο, που γεννήθηκε σε άλλες συνθήκες- πολύ μακρινές χρονικά- από τις σημερινές, που μπορεί να αναστατώνει δημιουργικά μια σύγχρονη αισθαντικότητα.
Στο μεταξύ, ας επωφεληθούμε από κάποιες προσεγγίσεις που φωτίζουν ορισμένως την αρχή των αναζητήσεών μας. Στην «Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια» του Πυρσού, αυτή την πολύτιμη κιβωτό του Πολιτισμού των Φαντασμάτων στα καθ’ημάς, κυρίως της μεσοπολεμικής περιόδου, γράφει ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος: «Υπήρξε εις των μάλλον ιδιοτύπων Ιταλών καλλιτεχνών, αληθής πρόδρομος της νεωτέρας τέχνης. Βίαιος εκ φύσεως και ορμητικός, διήγαγε λίαν περιπετειώδη βίον. Διέμεινε επί μακρόν εν Ρώμη, εγοητεύθη δ’υπό του έργου του Μιχαήλ Αγγέλου, ού βαθείαν υπέστη την επίδρασιν. Εν τούτοις παρέμεινεν άκρως προσωπικός: εχθρός τόσον της μιμήσεως της κλασσικής αρχαιότητος, όσον και της συμβατικής γλυκύτητος και κομψοπρεπείας των συγχρόνων του, μέγας εραστής της φυσικής αληθείας, πραγματιστής μέχρις επιτηδεύσεως ενίοτε, ανώμαλος και άτακτος και ασύμμετρος, αλλά δημιουργός υγιούς, ρωμαλέας και αυθυποστάτου τέχνης».
Κράτησα εδώ χωρίς δυσφορία, μια ελαφρώς παραποιημένη καθαρεύουσα χωρίς τόνους και πνεύματα- αφού έτσι λειτουργεί το ηλεκτρονικό σύστημα γραφής που διαθέτω. Από μια άποψη, θα μπορούσε αυτό να μας υπενθυμίζει συμβολικά ότι ο Πολιτισμός των Φαντασμάτων εκφράζεται σε μια γλώσσα που δεν είναι ακριβώς ίδια με τη δική μας- και επομένως θέλει τον τρόπο της η μεταφορά της.
Όσον αφορά το γενικό πλαίσιο, ο Καραβάτζιο κινήθηκε καλλιτεχνικά στο πεδίο του μπαρόκ, όπως προείπαμε. Αντλούμε από τη γαλλική εγκυκλοπαίδεια Larousse: “Το μπαρόκ (από την πορτογαλική λέξη barroco που σημαίνει ακανόνιστο, ασύμμετρο μαργαριτάρι) είναι μια τεχνοτροπία που αναπτύχθηκε από τα τέλη του 16ου ως τα τέλη του 18ου αιώνα. Η καλλιτεχνική αυτή μορφή, δυναμική, λυρική και δονούμενη από πάθος, επηρέασε όλα τα μέσα έκφρασης (αρχίζοντας από την αρχιτεκτονική και τον διάκοσμό της) και απέβλεψε, μέσα από την αναζήτηση εντυπώσεων και την επίκληση των αισθήσεων και της συγκίνησης, να προχωρήσει συνθετικά και με ένα σύστημα ανοιχτών μορφών”.
Ένα πραγματικά αναβράζον πεδίο, μια γεμάτη ζωντάνια Τέχνη.
*
Αν για μένα ο John Berger με την προσέγγισή του “έσπασε την πόρτα” προκειμένου να βρω τον χώρο της συναναστροφής μιας σύγχρονης αισθαντικότητας με το έργο του Καραβάτζιο, και αναφορές όπως αυτές που μόλις αναδείξαμε φωτίζουν ορισμένως τον χώρο, το παράθεμα από την εγκυκλοπαίδεια Britannica που ακολουθεί βοηθάει να αποκτήσουμε μια εναργέστερη συνείδηση αυτού του χώρου:
«Ο Καραβάτζιο υπήρξε ίσως ο πιο επαναστατικός καλλιτέχνης της εποχής του. Εγκαταλείποντας το πλατωνικό ιδεώδες της απεικόνισης ανθρώπινων και θρησκευτικών βιωμάτων μέσα από εξιδανικευμένους τύπους που είχε οδηγήσει την τέχνη έναν αιώνα πριν, έστρεψε τη ματιά του σταθερά πάνω στον άνθρωπο, ανακαλύπτοντας ότι η ζωή είναι πάντοτε ένα δράμα και ότι κάθε εμπειρία, ακόμη και η πιο μυστικιστική, φαίνεται να έχει την αφετηρία της μέσα στη συγκεκριμένη πραγματικότητα και στον αισθησιασμό των φυσικών φαινομένων.
Έχοντας έναν έντονα συγκινησιακό και ανυπότακτο χαρακτήρα και βαθειά συναίσθηση της σημασίας των πραγματικών γεγονότων στον φυσικό κόσμο, εμφανίζεται στο έργο του ως αριστοτέχνης της δραματικής στιγμής τα έργα του αποκαλύπτουν τη δραματική ένταση σε μια αιφνιδιαστική σύλληψη.»
Φτάσαμε. Είμαστε τώρα «ενώπιος ενωπίω», πρόσωπο με πρόσωπο, με την ουσία της αναζήτησής μας
Η Τομή/ Το Συμβάν/ Η Ανατροπή
Εστιάζω σε κάποια χαρακτηριστικά έργα του Καραβάτζιο που ενδιαφέρουν το παρόν κείμενο:
Όσοι έχουν βιώσει την ξεθεμελιωτική εμπειρία της ερωτικής απογοήτευσης- από έναν έρωτα για έναν άνθρωπο, μια χώρα, έναν σκοπό- μπορεί να αφεθούν εκστατικά να τους ρουφήξει η τρομερή ενέργεια του έργου του Καραβάτζιο «Η μετανοούσα Μαγδαληνή», με μια όμορφη κοπέλα βουλιαγμένη στο κάθισμά της, με το κολιέ της σπασμένο στο πάτωμα, τα κομψά της τα ρούχα να μην έχουν σημασία, και το κεφάλι της σκυμμένο σε στάση συντριβής. Εδώ η από-γοήτευση έχει την έννοια της από-γνωσης, της συνθήκης όπου ξεχνάς όσα γνώριζες μέχρι τώρα.
Για όσους έχουν νιώσει στο πετσί τους την απαίσια εμπειρία της προδοσίας από έναν μέχρι τότε «δικό τους», ο πίνακας «Η σύλληψη του Ιησού», με τον Ιούδα να δίνει το φιλί και τους ρωμαίους στρατιώτες να συλλαμβάνουν τον Χριστό, αναδεικνύει με ένταση τη σεισμική συνθήκη αυτής της εμπειρίας. Μαζί με τη σύνθετη ψυχολογία της σκηνής, ο τρόπος του ζωγράφου, με το κόκκινο χρώμα του χιτώνα του Χριστού διαφοροποιημένο από τους τόνους μαύρου και ώχρας που κυριαρχούν, όπως και οι λάμψεις στις πανοπλίες των στρατιωτών, επιτείνουν τη δραματικότητα της στιγμής.[...................................................................]ΣΥΝΕΧΙΣΤΕ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου