Αρχίζει το ματς

 

Λεξιλογικά του ποδοσφαίρου (από την ΕφΣυν)

Νίκος Σαραντάκος

21 Αυγούστου, 2026

sarantakos.wordpress.com

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». 

Κάποιο υλικό είναι ήδη δημοσιευμένο, σε διάφορα παλιά άρθρα, άλλο είναι φρέσκο, όπως καινούργια είναι και η δομή του άρθρου. Εδώ έκανα προσθήκες, αλλά ελάχιστες.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας. 

Λεξιλογικά του ποδοσφαίρου

Αρχίζει το Σαββατοκύριακο το πρωτάθλημα ποδοσφαίρου, ταιριάζει λοιπόν να λεξιλογήσουμε για αυτό το άθλημα, το πιο αγαπημένο στην Ελλάδα.

Το λέμε ποδόσφαιρο, που είναι μεταφραστικό δάνειο, μεταφορά του αγγλικού football. Στα αγγλικά η λέξη υπάρχει από το 1400 και δήλωνε διάφορα παιχνίδια με μπάλα· οι κανόνες του αθλήματος που μας ενδιαφέρει κωδικοποιήθηκαν το 1863· στις αγγλοσαξονικές χώρες υπάρχουν και άλλα αθλήματα που λέγονται football, όπως το αμερικάνικο ποδόσφαιρο το οποίο, κάπως οξύμωρα, παίζεται κυρίως με τα χέρια. Ο όρος soccer, που προέρχεται από το association (football), δηλώνει ρητά το ποδόσφαιρο.

(Στα αγγλικά πανεπιστήμια, το assoc. έγινε soccer. Κόψανε την αρχή διότι το ass- ήταν κακέμφατο).

Στα ελληνικά η λέξη εμφανίζεται στα τέλη του 19ου αιώνα. Σε τεύχος της Εφημερίδος των Παίδων του 1889 διαβάζουμε ότι στα βρετανικά σχολεία οι μαθητές παίζουν «το κρίκετ, την ποδόσφαιραν κτλ.» Ποδόσφαιρα αρχικά, και ποδοσφαίρισις, και ποδοσφαιρισμός, αλλά γρήγορα επικράτησε ο όρος «ποδόσφαιρον» που πρώτη φορά τον βρίσκω στην εφημερίδα Άστυ (7.12.1894). Στα αρχικά σχέδια των Ολυμπιακών αγώνων του 1896 προβλέπονταν και αγώνες ποδοσφαίρου, αλλά τελικά δεν έγινε δυνατή η διεξαγωγή τους. Πάντως, στην είδηση του Δεκεμβρίου 1894 αναφέρεται ότι εκδόθηκε, με τη φροντίδα του Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου, οδηγός για όσους ήθελαν να επιδοθούν σε αυτή τη νέα άσκηση.

(Το εύρημα του 1889 ανεβάζει μερικά χρόνια τη χρονολογία που δίνει ο Μπαμπινιώτης στο ετυμολογικό του, βασιζόμενος στον Κουμανούδη, 1895).

Ο όρος «ποδόσφαιρο» έχει επικρατήσει απολύτως, αφού το απευθείας δάνειο «φούτμπολ» ελάχιστα ακούγεται, σε αντίθεση με τα άλλα δημοφιλή ομαδικά αθλήματα με μπάλα, όπου τα αντίστοιχα μεταφραστικά δάνεια μόνο στην επίσημη ορολογία χρησιμοποιούνται (καλαθοσφαίριση, πετοσφαίριση, χειροσφαίριση κτλ.) ενώ σε καθημερινή χρήση όλος ο κόσμος λέει μπάσκετ, βόλεϊ, χάντμπολ.

Στην Κύπρο πάντως επιβιώνει ο όρος «ο φούρπος», λέξη που προέρχεται από το football, αν και βέβαια συνήθως λένε ποδόσφαιρο. Και βέβαια, όταν λέμε «πάμε να δούμε μπάλα» ή «να παίξουμε μπάλα» εννοούμε ποδόσφαιρο και όχι άλλο άθλημα, ο δε όρος «μπαλαδόρος» μόνο για (επιδέξιο) ποδοσφαιριστή λέγεται.

Σαν αγαπημένο λαϊκό άθλημα, το ποδόσφαιρο έχει εμπλουτίσει τη φρασεολογία μας με εκφράσεις που χρησιμοποιούνται μεταφορικά και εκτός γηπέδων. Αυτογκόλ λέμε μια ενέργεια που βλάπτει εκείνον που την κάνει, όπως ο ποδοσφαιριστής που βάζει γκολ στην ομάδα του. Παίζει καθυστερήσεις, όταν κάποιος κωλυσιεργεί. Παίρνω κάποιον μονότερμα: μονοπωλώ τη συζήτηση με τον συνομιλητή μου. Πετάω τη μπάλα στην εξέδρα: αλλάζω θέμα στη συζήτηση, επειδή δεν με συμφέρει η τροπή της ή για να αποπροσανατολίσω. Είσαι οφσάιντ: είσαι εκτός θέματος. Δίνω πάσα: βοηθάω κάποιον να κάνει κάτι. Την ιδρώνει τη φανέλα: προσπαθεί ειλικρινά, μια έκφραση που αρέσκεται να χρησιμοποιεί ο ατσαλάκωτος πρωθυπουργός μας. Φάουλ, και χοντρό φάουλ, λέμε το λάθος κάποιου, το ατόπημα. Βγάζω κόκκινη κάρτα, όταν απαγορεύω κάτι. Χάσαμε τη μπάλα, παίξε μπάλα· αμέτρητες είναι.

Αρχικά οι διανοούμενοι αδιαφορούσαν για το ποδόσφαιρο ή ήταν εχθρικοί. Εικοσιδυό λεβέντες και μια μπάλα, σάρκαζε ο Ασημάκης  Πανσέληνος. Οι νεότεροι όχι. «Ωδή στον παίκτη της ΑΕΚ και της Εθνικής Χρήστο Αρδίζογλου» έγραψε ο Γιώργος Μαρκόπουλος, μπαλάντα για τον Μαραντόνα ο Ηλίας Λάγιος, μυθιστόρημα, τη «Φανέλα με το 9», ο Μένης Κουμανταρέας. Παρόλη τη χυδαία εμπορευματοποίηση, το ποδόσφαιρο γοητεύει ακόμα. Αρχίζει το ματς.