7–9 λεπτά
Enshittification
(Ενσκάτωση) είναι ένας όρος που έγινε λέξη της χρονιάς, που επινόησε ο
συγγραφέας και ακτιβιστής Cory Doctorow, που έκανε βιβλίο που έγινε
μπεστ σέλερ. Επειδή περιγράφει πολύ γλαφυρά την εκδοχή του καπιταλισμού
που ζούμε εμείς οι μη δισεκατομμυριούχοι.
Η Enshittification δεν είναι φυσικός νόμος όμως. Είναι πολιτική. Και όπως κάθε πολιτική, μπορεί να ανατραπεί. Πριν από λίγο καιρό, ο Cory Doctorow, ο άνθρωπος που έχει αφιερώσει τη ζωή του στο να προειδοποιεί για τις σκοτεινές γωνιές του κυβερνοχώρου, κάθισε απέναντι από τον Aaron Bastani του Novara Media για να συζητήσουν για το πετυχημένο βιβλίου του με τίτλο Enshittification (Ενσκάτωση). Η συζήτηση δεν ξεκίνησε με τεχνικούς όρους, αλλά με μια προκλητική αποκαθήλωση. «Μην αναλώνεστε στον ναζιστικό χαιρετισμό του Elon Musk· ζει για την προσοχή», δήλωσε ο Doctorow. Για εκείνον, το πρόβλημα με τον Musk —και κάθε «βαρώνο» της Silicon Valley— δεν είναι η εκκεντρική τους συμπεριφορά, αλλά η ψηφιακή φεουδαρχία που επιβάλλουν. Η λύση; «Χτυπήστε τους εκεί που πονάνε», λέει χαρακτηριστικά, προτείνοντας το «jailbreaking» των Tesla ως πράξη εμπορικής και πολιτικής απελευθέρωσης.
Αυτή η συζήτηση αποτέλεσε το έναυσμα για την ανάλυση ενός φαινομένου που όλοι νιώθουμε, αλλά λίγοι μπορούσαν να ονομάσουν μέχρι σήμερα: την Ενσκάτωση.
Η Ανατομία της Παρακμής
Η «Ενσκάτωση» δεν είναι μια τυχαία δυσλειτουργία· είναι ένα σχολαστικά σχεδιασμένο επιχειρηματικό μοντέλο. Σύμφωνα με τον Doctorow, οι πλατφόρμες πεθαίνουν ακολουθώντας μια προδιαγεγραμμένη πορεία τριών σταδίων.
Αρχικά, η πλατφόρμα είναι καλή για τους χρήστες. Προσφέρει υπηρεσίες κάτω του κόστους, ξοδεύοντας κεφάλαια επενδυτών για να δημιουργήσει μια «ψηφιακή παγίδα». Όταν οι χρήστες εγκλωβιστούν λόγω του προβλήματος της συλλογικής δράσης —κανείς δεν φεύγει από το Facebook αν οι φίλοι του παραμένουν εκεί— η πλατφόρμα περνά στο δεύτερο στάδιο: γίνεται καλή για τους επιχειρηματικούς πελάτες. Υπόσχεται στους διαφημιστές απόλυτη στόχευση και στους εκδότες δωρεάν κίνηση (traffic), καταπατώντας κάθε υπόσχεση ιδιωτικότητας.
Στο τελικό στάδιο, η πλατφόρμα ενσκατώνεται πλήρως. Χειροτερεύει για όλους, προκειμένου να αποδώσει την τελευταία ρανίδα αξίας στους μετόχους. Είναι το σημείο όπου η αναζήτηση στο Amazon γεμίζει με άχρηστα αποτελέσματα και το Instagram κατακλύζεται από σουρεαλιστικά «σκουπίδια» παραγόμενα από AI — όπως εκείνη η εφιαλτική εικόνα ενός κροκόδειλου με το πρόσωπο του Donald Trump που παίζει πόκερ πάνω στο σώμα ενός ελέφαντα.
Η Ζωή σε μια Ψηφιακή Χωματερή
Οι συνέπειες αυτής της διαδικασίας μεταμορφώνουν την καθημερινότητά μας σε μια σειρά από μικρές, ταπεινωτικές ήττες. Ο Doctorow μάς καλεί να φανταστούμε έναν κόσμο όπου κάθε προϊόν συμπεριφέρεται σαν τους εκτυπωτές HP. «Σκεφτείτε αυτά τα περίεργα ταμαγκότσι που δεν λειτουργούν ποτέ σωστά, είναι πανάκριβα και δυσλειτουργικά», λέει.
Σήμερα, το μελάνι των εκτυπωτών, αν πωλούνταν με το γαλόνι, θα κόστιζε 10.000 δολάρια — τιμή υψηλότερη από την καλύτερη σαμπάνια. «Θα ήταν φθηνότερο να τυπώνετε τη λίστα του σούπερ μάρκετ με το σπέρμα ενός επιβήτορα που έχει κερδίσει το Kentucky Derby», σχολιάζει καυστικά.
Αλλά η υποβάθμιση δεν σταματά στο μελάνι. Επεκτείνεται στην εργασιακή δύναμη. Οι εφαρμογές που λειτουργούν ως «Uber για νοσοκόμες» χρησιμοποιούν data brokers για να ελέγξουν το χρέος της πιστωτικής κάρτας των εργαζομένων, προσφέροντας χαμηλότερο μισθό σε όσες είναι πιο απελπισμένες. Είναι αυτό που ο Doctorow ονομάζει «προστιθέμενη αξία απελπισίας», μια αλγοριθμική μισθολογική διάκριση που μετατρέπει την τεχνολογία σε όπλο πειθαναγκασμού.
Μονοπώλια, Αρουραίοι και η Σχολή του Σικάγο
Πώς φτάσαμε εδώ; Ο Doctorow απορρίπτει την ιδέα ότι αυτό είναι το φυσικό αποτέλεσμα της τεχνολογικής εξέλιξης. Η ρίζα του κακού είναι ιδεολογική. Πριν από 40 χρόνια, η Σχολή του Σικάγου έπεισε τις κυβερνήσεις ότι τα μονοπώλια είναι «αποδοτικά» και ότι η αντιμονοπωλιακή νομοθεσία πρέπει να μπει στο αρχείο.
Το αποτέλεσμα; Μονοπώλια παντού: από τις αποστειρωμένες σακούλες φυσιολογικού ορού μέχρι την επαγγελματική πάλη και τη βιταμίνη C. Ο Doctorow παρομοιάζει την κατάσταση με ένα πρόβλημα όπου για τους αρουραίους οι αρχές σταμάτησαν να βάζουν ποντικοφάρμακο επειδή τις έπεισαν κάποιοι «ειδικοί». «Τώρα οι αρουραίοι έγιναν πολλοί και μας τρώνε τα πρόσωπα και οι οικονομολόγοι μάς λένε ότι ίσως φταίνε οι ηλιακές κηλίδες που τους έκαναν πιο καρπερούς».
Σε αυτό το περιβάλλον, οι εταιρείες επιδίδονται σε επαναγορές μετοχών (stock buybacks) — μια πρακτική που κάποτε ήταν παράνομη. Αντί να επενδύουν στο προϊόν, αγοράζουν τις δικές τους μετοχές για να ανεβάσουν τεχνητά την τιμή τους. Είναι το «wash trading» του παραδοσιακού καπιταλισμού, που αφήνει τις εταιρείες χωρίς ταμειακά αποθέματα και τους χρήστες με χειρότερες υπηρεσίες λόγω περικοπών.
Η Μετάβαση στην Τεχνο-φεουδαρχία
Αν η ενσκάτωση δεν αναχαιτιστεί, η τάση είναι σαφής: η μετάβαση από τον κλασικό καπιταλισμό στην Τεχνο-φεουδαρχία. Σε αυτό το μοντέλο, η «πρόσοδος» (ενοίκιο) θριαμβεύει επί του κέρδους. Οι εταιρείες δεν ενδιαφέρονται να παράγουν κάτι καλύτερο, αλλά να ελέγχουν την υποδομή μέσω της οποίας γίνεται η συναλλαγή.
Η Google και η Apple κρατούν ήδη το 30% κάθε ευρώ που ξοδεύεται σε εφαρμογές — ένα «τεράστιο καπέλο» για μια ψηφιακή πληρωμή που δεν κοστίζει σχεδόν τίποτα. Στην Amazon, οι πωλητές αναγκάζονται να πληρώνουν «junk fees» ύψους 58 δισεκατομμυρίων δολαρίων μόνο και μόνο για να εμφανίζονται στα αποτελέσματα των αναζητήσεων.
Ακόμα πιο τρομακτικός είναι ο τρόπος με τον οποίο ο κυβερνοχώρος μολύνει τον πραγματικό κόσμο. Σήμερα, τα αυτοκίνητα απαιτούν συνδρομές για να χρησιμοποιήσεις την πλήρη ισχύ του κινητήρα τους, ενώ τρακτέρ John Deere στην Ουκρανία «έσβησαν» από απόσταση. Όπως προειδοποιεί ο Doctorow, αν η εταιρεία που έφτιαξε τα βιονικά σου μάτια χρεοκοπήσει ή σταματήσει την υποστήριξη, θα μείνεις τυφλός.
Η Χαραμάδα της Αντίστασης
Παρά την απαισιοδοξία, ο Doctorow βλέπει μια «χαραμάδα ελπίδας». Η πόρτα ήταν κλειδωμένη για 25 χρόνια, αλλά τώρα αρχίζει να τρίζει. Η λύση βασίζεται σε τέσσερις πυλώνες:
1. Ανταγωνισμός και Ρύθμιση: Πρέπει να επιβάλουμε ξανά τους αντιμονοπωλιακούς νόμους.
2. Διαλειτουργικότητα (Interoperability): Πρέπει να γίνει εύκολο για τους χρήστες να φεύγουν από μια πλατφόρμα χωρίς να χάνουν την κοινότητά τους, όπως ακριβώς παίρνουμε μαζί μας τον τηλεφωνικό μας αριθμό όταν αλλάζουμε εταιρεία.
3. Εργατική Ισχύς: Οι προγραμματιστές πρέπει να αποβάλλουν το «επαγγελματικό δέος» και να συνειδητοποιήσουν ότι είναι εργάτες, όχι «προσωρινά ατυχήσαντες ιδρυτές εταιρειών». Η αλληλεγγύη μεταξύ των προγραμματιστών, των οδηγών Uber και των ανθρακωρύχων είναι η μόνη οδός.
4. Το Δικαίωμα στο Jailbreaking: Πρέπει να νομιμοποιηθεί η παραβίαση του λογισμικού που μας περιορίζει. Αν μια χώρα κάνει την αρχή και σπάσει αυτό το κατεστημένο, κερδίζουμε όλοι.
Η Ευρώπη έχει την ευκαιρία να δημιουργήσει το “Eurostack” — ανοιχτές, διαλειτουργικές εναλλακτικές λύσεις που θα μας απαλλάξουν από την εξάρτηση από τις αμερικανικές πλατφόρμες.
Ο William Gibson είχε πει ότι ο κυβερνοχώρος καταπίνει τον πραγματικό κόσμο. Σήμερα, η μάχη για το διαδίκτυο είναι η μάχη για την ίδια μας την αυτονομία.
«Πρέπει να αποφασίζουμε εμείς πώς λειτουργούν οι υπολογιστές μας, αλλιώς κάποιος άλλος θα αποφασίζει πώς θα δουλεύουμε εμείς μέσω αυτών», καταλήγει ο Doctorow.
Η ενσκάτωση δεν είναι η μοίρα μας· είναι μια επιλογή των αφεντικών της τεχνολογίας. Και είναι ώρα να τους χαλάσουμε τα σχέδια.
«The Plan is to Make the Internet Worse. Forever»! | Aaron Bastani Meets Cory Doctorow
Γνωρίζατε ότι το επίπεδο των αναζητήσεων στην Google έχει στην πραγματικότητα χειροτερέψει τα τελευταία χρόνια; Μόλις το καλοσκεφτείτε, βγάζει νόημα. Η εξαιρετικά αποτελεσματική αναζήτηση σημαίνει λιγότερες αναζητήσεις συνολικά. Και λιγότερες αναζητήσεις σημαίνουν λιγότερα έσοδα από διαφημίσεις. Η οικονομική βάση της Alphabet, η οποία είναι η μητρική εταιρεία της Google, είναι, φυσικά, η ψηφιακή διαφήμιση. Αυτό σημαίνει ότι η υπονόμευση της ποιότητας του βασικού προϊόντος της εταιρείας στην πραγματικότητα αποφέρει χρήματα. Τόσο τρελό έχει γίνει το σύγχρονο διαδίκτυο. Υπάρχουν, όπως λέει και η παροιμία, πολλές τέτοιες περιπτώσεις.
Ο Cory Doctorow, καλεσμένος της εκπομπής Downstream αυτής της εβδομάδας, έχει μια λέξη για αυτό το φαινόμενο: «Ensh*tification». Έχει γράψει και ένα βιβλίο γι' αυτό. Μπροστά σε ένα ζωντανό κοινό στο EarthH Hackney, ο Aaron Bastani κάθισε μαζί του για να το συζητήσει, καθώς και τις επιπτώσεις ενός διαδικτύου που χειροτερεύει.
Ενσκάτωση: Γιατί Όλα Ξαφνικά Χειροτέρεψαν και Τι Να Κάνουμε Γι' Αυτό εξηγεί την καταστροφή του Διαδικτύου από μονοπωλιακές δυνάμεις πολλών τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Η Σίλικον Βάλεϊ, κάποτε πηγή τεχνολογικά εμποτισμένης αισιοδοξίας, τώρα καταστρέφει τον χώρο πληροφοριών που όλοι μοιραζόμαστε. Το διαδίκτυο εξακολουθεί να προσφέρει ανυπολόγιστη αξία, φυσικά, αλλά η σχέση κόστους-οφέλους για την κοινωνία και τους χρήστες είναι ολοένα και πιο υπό συζήτηση. Και τα πράγματα οδεύουν μόνο προς μία κατεύθυνση.
Σε διάστημα 90 λεπτών, ο Άαρον και ο Κόρι συζητούν τις πιο αποκαλυπτικές μελέτες περίπτωσης του βιβλίου, αποκαλύπτοντας τις ύπουλες τακτικές που χρησιμοποιούν οι τεχνολογικοί κολοσσοί και αποκαλύπτοντας πόσο αδίστακτες είναι αυτές οι εταιρείες. Ο τελικός τους στόχος, από πολλές απόψεις, έρχεται σε αντίθεση με οτιδήποτε μοιάζει με μια πολιτισμένη, δημοκρατική κοινωνία.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου