Ο Χακάν Φιντάν μελετά τους αρχαίους ημών… όμως, για καλό ή για κακό;
Στα μέσα της περασμένης εβδομάδας ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, πραγματοποίησε τριήμερη επίσκεψη στις χώρες του Περσικού Κόλπου, ξεκινώντας από την έκτακτη Σύνοδο Αραβικών και Ισλαμικών χωρών στο Ριάντ (18-22.03.2026). Σκοπός του ήταν η προώθηση, μεσούντος του πολέμου, μιας «νέας στρατηγικής ισορροπίας στην περιοχή με επίκεντρο την Τουρκία», όπως έγραψε η Μιλλιέτ (22.03.2026).
Δυναμική και φιλόδοξη, όπως πάντα, η γεωπολιτική στρατηγική της γείτονος! Όμως εδώ δεν θα ασχοληθούμε με αυτή, αλλά με ένα παραλειπόμενο του ταξιδιού του Χακάν Φιντάν· μια παράπλευρη ιστορία, που η τουρκική εφημερίδα την αξιολόγησε τόσο ώστε να τη βγάλει στην πρώτη σελίδα του κυριακάτικου φύλλου της, πλάι στα αποτελέσματα της Συνόδου του Ριάντ.
Η ιστορία έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για μας τους Έλληνες, όπως επίσης έχει ενδιαφέρον και ο τρόπος που σχολιάστηκε εδώ στην Ελλάδα. Αλλά ας τα πάρουμε με τη σειρά.
Οι Έλληνες … Αχ αυτοί οι Έλληνες!
Στην πτήση της επιστροφής, απόγευμα της Παρασκευής 20.03.2026, ο διευθυντής σύνταξης της Μιλλιέτ, Οζάι Σεντίρ, που συμμετείχε στην αποστολή, παρατήρησε στο διπλανό κάθισμα του Χακάν Φιντάν αφημένα δύο βιβλία, γυρισμένα ανάποδα, με την όψη προς τα κάτω. Ρώτησε λοιπόν από περιέργεια τον Υπουργό τι ήταν αυτά. Και ιδού, ήταν δύο βιβλία για την Αρχαία Ελλάδα -πολύ πρόσφατες εκδόσεις (Ιανουάριος 2026).
● Το ένα ήταν το Greek to Us: The fascinating Ancient Greek that shapes our world
(Ελληνικά για Εμάς: Τα συναρπαστικά Αρχαία Ελληνικά που διαμορφώνουν
τον κόσμο μας). Συγγραφέας του είναι ο Σκωτσέζος κλασικιστής Τζον
Ντέιβι, καθηγητής στο Trinity College της Οξφόρδης, γνωστός μεταφραστής
στα αγγλικά τραγωδιών του Ευριπίδη και άλλων αρχαίων κειμένων: Κικέρωνα,
Οράτιου, Σενέκα. Από το σημείωμα του οπισθόφυλλου μπορεί κανείς να
καταλάβει ότι το βιβλίο απευθύνεται στο ευρύ κοινό. Ο τίτλος παίζει με
την έκφραση «it’s all Greek to me», ανάλογη με αυτό που εμείς στην
Ελλάδα
λέμε «αυτά μού είναι κινέζικα», για να τονίσει ότι αυτή η εκ πρώτης
όψεως ακατανόητη αρχαία γλώσσα δεν είναι εντέλει τόσο ξένη για ένα
σύγχρονο άνθρωπο που μιλά αγγλικά. Μέσα από την ετυμολογία λέξεων και
εκφράσεων, όπως hypocrite, astronaut, Midas touch, crocodile tears κ.ά.,
δείχνει πώς η Αρχαία Ελλάδα συνεχίζει να διαμορφώνει τη σύγχρονη
πρόσληψη του κόσμου.
● Αν το πρώτο βιβλίο μοιάζει κολακευτικό για την αρχαία Ελλάδα, το άλλο δεν είναι και τόσο. Πρόκειται για το The White Pedestal: How white nationalists use ancient Greece and Rome to justify Hate (Το Λευκό Βάθρο: Πώς οι λευκοί εθνικιστές χρησιμοποιούν Αρχαία Ελλάδα και Ρώμη για να νομιμοποιήσουν το μίσος). Το έχει γράψει ο Κέρτις Ντόζιερ, καθηγητής ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας στο Vassar College, ιδιωτικό κολέγιο κλασικών σπουδών στα νότια της Πολιτείας της Νέας Υόρκης, με κατά παράδοση φιλελεύθερο/liberal ιδεολογικό προσανατολισμό. Σύμφωνα με το σημείωμα του οπισθόφυλλου το βιβλίο φιλοδοξεί να είναι ταυτόχρονα τρία πράγματα: (α) μια εισαγωγή στη σύγχρονη ρατσιστική-εθνικιστική σκέψη, (β) μια μελέτη του ρατσισμού και της ξενοφοβίας στον αρχαίο κόσμο, και (γ) μια κριτική στη σύγχρονη ακαδημαϊκή προσέγγιση της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας.
Σκοπός του, λέει, είναι να δείξει ότι η εκμετάλλευση της αρχαιότητας από τους σύγχρονους ρατσιστές και ακροδεξιούς ακτιβιστές δεν είναι τόσο αβάσιμη όσο νομίζουν αυτοί που ταυτίζουν τον αρχαίο κόσμο με τα πολιτικά ιδεώδη του Διαφωτισμού και με την εκλεπτυσμένη φιλοσοφική σκέψη. Επομένως, όταν γνωστός νεοναζιστικός ιστότοπος προβάλλει στον λογότυπό του την εικόνα του Παρθενώνα, ή όταν οι εισβολείς της 6ης Ιανουαρίου 2021 στο Καπιτώλιο των ΗΠΑ φορούν σπαρτιατικά κράνη δεν αυθαιρετούν. Οι σύγχρονοι διανοούμενοι του λευκού εθνικισμού -καταλήγει το σημείωμα- γνωρίζουν πολύ περισσότερα για την ιστορία απ’ ό,τι υποθέτουν πολλοί, και χρησιμοποιούν αυτή τη γνώση με ιδιαίτερα ανησυχητική αποτελεσματικότητα.
Πιάστηκε στα πράσα ή φροντίζει για τη δημόσια εικόνα του;
Όπως ήδη ανέφερα, ο δημοσιογράφος που έβγαλε την είδηση φρόντισε να υπογραμμίσει ότι η υπόθεση αυτή δεν είχε να κάνει με κάποιου είδους πολιτικό μάρκετινγκ του Υπουργού: «Στο παρελθόν -γράφει- έχουμε δει πολιτικούς που τοποθετούν τα βιβλία που έχουν διαβάσει -ή που θέλουν να πιστεύουμε ότι έχουν διαβάσει- στο πιο εμφανές σημείο των γραφείων τους και φροντίζουν να δημοσιεύονται φωτογραφίες με τους τίτλους να διακρίνονται καθαρά». Όμως ο «Χακάν Φιντάν είναι ένας διαφορετικός πολιτικός», σημειώνει· εξ ου και η «λεπτομέρεια» ότι τα βιβλία ήταν τοποθετημένα ανάποδα.
Πολλοί εδώ στην Ελλάδα πήραν την αφήγηση του Τούρκου δημοσιογράφου τοις μετρητοίς· ορισμένοι μάλιστα το είδαν στραβά: «Πιάστηκε στα πράσα να διαβάζει βιβλία για την αρχαία Ελλάδα σε πτήση», γράφει το Πενταπόσταγμα. Για «κρυφό θαυμασμό του Τούρκου ΥΠΕΞ» προς την αρχαία Ελλάδα, κάνει λόγο το NewsBreak. Λιγότερο ευγενικό το EuroPost, μιλά για το «κόμπλεξ της Τουρκικής ηγεσίας απέναντι στην Αιώνια Ελλάδα». Προσωπικά, δεν είμαι καθόλου πεισμένος ότι η προβολή των δύο αναγνωσμάτων ήταν αποτέλεσμα απλά και μόνο της περιέργειας του δημοσιογράφου, και ότι δεν ήταν ο ίδιος ο Χακάν Φιντάν που την προκάλεσε με τον έναν ή τον άλλο τρόπο.
Δεν είναι άλλωστε η πρώτη φορά που τα τουρκικά μέσα προβάλλουν με θαυμασμό το ενδιαφέρον του υπουργού τους για τη βαθειά ιστορία, τους αρχαίους πολιτισμούς και τη φιλοσοφία. Για παράδειγμα, σε μια προηγούμενη αποστολή τον περασμένο Σεπτέμβριο στη Ρώμη, ο Χακάν Φιντάν είχε στο αεροπλάνο της επιστροφής μια ανάλογη συζήτηση με τον διευθυντή σύνταξης της Χουριέτ. Προέκυψε έτσι ένα άρθρο στο οποίο ο δημοσιογράφος και ο Υπουργός συζητούν για λογοτεχνία, κινηματογράφο κλπ. Και μέσα σε όλα αναφέρονται σε δύο πρόσφατα αναγνώσματα του υπουργού: ένα βιβλίο για τον αρχαίο Ανίβα (Patrick N. Hunt, Hannibal, 2017) και ένα για τη Γαλλική Επανάσταση (John Hardman, The French Revolution: A Political History, 2025). Μάλιστα αν προσέξει κανείς τον χρόνο έκδοσης του δεύτερου (Σεπτέμβριος 2025), συμπίπτει με τις ημερομηνίες του ταξιδιού στη Ρώμη, πράγμα που δείχνει ότι ο Χακάν Φιντάν είναι ένας πολύ ενημερωμένος αναγνώστης· το ίδιο δηλαδή που προκύπτει και από τις δύο εκδόσεις για την αρχαία Ελλάδα (κυκλοφόρησαν Ιανουάριο 2026, όπως είπαμε).
Άλλο παράδειγμα της καλλιέργειας και της λογιοσύνης του Τούρκου υπουργού είναι η αγάπη του για το Ι Τσινγκ, το Βιβλίο των Αλλαγών, που εκδόθηκε στα τουρκικά μόλις το 2024, και μάλιστα με δικό του πρόλογο. Είναι «το βιβλίο που δεν αποχωρίζεται ο Χακάν Φιντάν», λέει ο τίτλος ενός άρθρου που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο 2025. Υπάρχουν στο διαδίκτυο πολλά άρθρα και βίντεο που ο ίδιος μιλά για το βιβλίο και τη σημασία του (βλ. π.χ. εδώ).
Στον πρόλογο που έγραψε για την τουρκική έκδοση του Ι Τσινγκ ο Χακάν Φιντάν εξηγεί πως το πανάρχαιο αυτό κινέζικο βιβλίο δεν αποτελεί απλώς ένα εγχειρίδιο μαντικής τέχνης, αλλά ένα φιλοσοφικό έργο που διερευνά την κρυφή αρμονία ανάμεσα στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου και στο σύμπαν. Μιλά για τη διαχρονική αξία της κινέζικης σοφίας· λέει πόσο είχαν εκτιμήσει το Ι Τσινγκ ο Κομφούκιος και ο Λάο Τσε· πώς ο Καρλ Γιουνγκ εμπνεύστηκε απ’ αυτό την έννοια της συγχρονικότητας· και πώς η κβαντική φυσική συγκλίνει με την αντι-αιτιοκρατική (μη-ντετερμινιστική) προσέγγισή του. Και στο σημείο αυτό βλέπει συγγένειες με την αντίληψη της «δημιουργίας χωρίς αιτία» των μεγάλων μουσουλμάνων θεολόγων, του Πέρση Αλ Γκαζάλι και του Άραβα Ιμπν Αραμπί, καταλήγοντας πως το πιο σημαντικό σε αυτό το κείμενο, είναι ότι εξακολουθεί μετά από 3000 χρόνια να θέτει με την ίδια πειστικότητα το ίδιο ερώτημα: Μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει, πού πρέπει να αναζητήσουμε το αμετάβλητο νόημα;
Δεν έχει λοιπόν καμία σημασία, ή εν πάση περιπτώσει είναι πολύ δευτερεύον, αν τα άρθρα αυτά προκύπτουν απρογραμμάτιστα ή είναι μέρος συστηματικής φροντίδας του ίδιου του Χακάν Φιντάν για τη δημόσια εικόνα του. Διότι είτε έτσι, είτε αλλιώς, είναι σαφές ότι η εικόνα δεν είναι μακρυά από την πραγματικότητα. Ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών είναι όντως λόγιος· δεν προσπαθεί να τον παραστήσει. Και από την άποψη αυτή είναι θλιβερή η σύγκριση με τους δικούς μας πολιτικούς – και δεν εννοώ μόνο τους Έλληνες (βλ. π.χ. εδώ).
Πολιτισμικός αναθεωρητισμός
Το ερώτημα βέβαια που εύλογα προκύπτει από τη συγκεκριμένη ιστορία με τα βιβλία για την αρχαία Ελλάδα είναι τι ακριβώς ενδιαφέρον μπορεί να τρέφει ο Τούρκος ΥΠΕΞ για την ελληνική ή ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα· τόσο ώστε να φροντίσει να τα έχει μαζί του σε αυτή την κρίσιμη διπλωματική αποστολή.
Τα περισσότερα ελληνικά δημοσιεύματα «διάβασαν» την ιστορία μέσα από το παραδοσιακό πρίσμα της ελληνικής ανωτερότητας -πηγής του σύγχρονου (δυτικού) πολιτισμού:
- «Η Αρχαία Ελλάδα ως κοινό σημείο αναφοράς», γράφει ο Διάλογος Κύπρου.
- «Αναζητώντας ρίζες;» αναρωτιέται το Geopolitiko.
- «Πρόκειται για τη συνέχεια -πνευματική, ιστορική και πολιτισμική», «σημάδι πνευματικής σοβαρότητας», «εργαλείο για την κατανόηση των θεμελίων του δυτικού πολιτισμού», υπερθεματίζει το Helleniscope, που «διαβάζει» την υπόθεση -ας το σημειώσουμε και αυτό- σαν κρυφή αναγνώριση της ιστορικής συνέχειας της σημερινής τουρκικής ελίτ με τον Ελληνισμό και το Βυζάντιο μέσω Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Φοβάμαι όμως ότι πιο κοντά στην πραγματικότητα είναι το άρθρο της Βάνας Στέλλου στο Slpress (24.03.2026), που εστιάζει στη σύνδεση της αρχαίας Ελλάδας με τη σύγχρονη ακροδεξιά, όπως αυτή προκύπτει από το δεύτερο βιβλίο, The White Pedestal του Curtis Dozier.
Το είχε επισημάνει άλλωστε εξ αρχής ο διευθυντής σύνταξης της Μιλλιέτ· πως στην πραγματικότητα το πιο ουσιαστικό για να καταλάβουμε τα ενδιαφέροντα του Χακάν Φιντάν ήταν το βιβλίο του Dozier. Γράφει:
Το βιβλίο αυτό εξηγεί πώς η λευκή εθνικιστική ιδεολογία -όπως τη βλέπουμε στις ΗΠΑ και την Ευρώπη- χρησιμοποιεί την Αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη για να θεμελιώσει τις βίαιες και καταπιεστικές πολιτικές όσων υποστηρίζουν την ιδέα του “λευκού-χριστιανού άνδρα”.
Ο πόλεμος που εξελίσσεται στο Ιράν θα επιταχύνει την πορεία της άκρας δεξιάς προς την εξουσία στην Ευρώπη και, όπως φαίνεται, ο Υπουργός Εξωτερικών Φιντάν προετοιμάζει το μυαλό του για εκείνες τις ημέρες…
Ο δημοσιογράφος μιλά με όρους πολιτικής επικαιρότητας, και γι’ αυτό εστιάζει στην ακροδεξιά και στην ιδεολογία της. Απ’ αυτά τα λίγα όμως που είδαμε παραπάνω, πρέπει να είμαστε βέβαιοι πως ο Χακάν Φιντάν βλέπει το ζήτημα πιο συνολικά. Και ενώ εμείς εδώ επαναπαυόμαστε στις δάφνες μας σαν απόγονοι αυτών που θεμελίωσαν τον Δυτικό Πολιτισμό, περιμένοντας μάλιστα από τη Δύση να μας το πιστώσει αναλόγως, η τουρκική πολιτική ηγεσία βρίσκεται ήδη στην επόμενη ιστορική πίστα. Σκέφτεται με όρους που ξεπερνούν τη δυτική πολιτισμική ηγεμονία, και υπό την έννοια αυτή μπορεί να μας γυρίσει μπούμερανγκ όλα όσα οι Νεοέλληνες θεωρούσαμε σαν μεγάλα μας ιστορικά ατού.
Υπ’ αυτό το πρίσμα η προσέγγιση του Dozier μπορεί να δώσει σε κάποιον τη δυνατότητα να δει τον φονταμενταλιστικό εθνικισμό και τον λευκό ρατσισμό ως συμπτώματα ενός πολιτισμικού-πνευματικού καρκινώματος που υπήρχε εξ αρχής εκεί, αλλά που οι δυτικοί δεν το είχαν αντιληφθεί εξ αιτίας του Φιλελληνισμού τους. Και δεν αποκλείεται, λοιπόν, να ακούσουμε σε λίγο ότι εμείς οι Έλληνες είμαστε η πηγή -ή έστω μία από τις πηγές- της ακροδεξιάς βαρβαρότητας, και δεν ξέρω ποιων ακόμα από τα προβλήματα και τα αδιέξοδα του σύγχρονου δυτικού κόσμου, που με τη σειρά του τα φορτώνει σε όλη την ανθρωπότητα.
Αναρωτιέμαι, τι είναι πιο ωφέλιμο; Να αντιμετωπίσουμε την πρόκληση αμυντικά, υπερασπιζόμενοι τη «δυτική υπεροχή», σαν βασικοί θεμελιωτές και πρωτεργάτες της; Ή να τη δούμε θετικά, σαν μια ευκαιρία να πάψουμε επιτέλους να παριστάνουμε τους θεματοφύλακες του δυτικού Υπερεγώ -πολλώ δε μάλλον όταν πλέον κανείς στη Δύση δεν μας αναγνωρίζει έναν τέτοιο ρόλο;
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου