Ο ΔΑΝΕΙΣΜΟΣ ΩΣ ΔΥΣΤΥΧΙΑ ΑΤΟΜΩΝ ΚΑΙ ΛΑΩΝ

 

ΣΤΕΡΝΗ ΜΑΣ ΓΝΩΣΗ , ΠΟΥ ΔΕΝ ΤΗΝ ΕΙΧΑΜΕ ΠΡΩΤΑ... 

Στα τέλη  του 2011 μεταφράσαμε και αναρτήσαμε σε διαδοχικές συνέχειες

το κείμενο του Πλούταρχου Περί του μη δειν δανείζεσθαι, το οποίο θεωρούσαμε

εξαιρετικά επίκαιρο και ευκαιρία βαθύτερου στοχασμού  για τα αίτια που οδήγησαν

στη συλλογική μας χρεοκοπία  και στις πρωτόγνωρες καταστάσεις που αρχίζαμε να ζούμε με ιδιαίτερα οδυνηρό τρόπο από τις συνέπειές της.

Ενάμιση χρόνο μετά, το εξαιρετικό σε επιχειρήματα δοκίμιο απέκτησε   ακόμα μεγαλύτερη  αξία για τον Ελληνισμό, όχι μόνο επειδή βιώναμε  το δικό μας δράμα της χρεοκοπίας , αλλά και επειδή  με κομμένη την ανάσα παρακολουθήσαμε να εξελίσσεται δίπλα μας  το δράμα των Κύπριων αδελφών μας ,  που μέσα σε δύο βδομάδες είδαν  να σωριάζεται σε ερείπια το οικοδόμημα της ευημερίας που  με μαεστρία και πολύ κόπο έχτισαν ύστερα από την Τουρκική Εισβολή και κατοχή .

 Αναρτούμε ξανά ολόκληρο το θαυμάσιο κείμενο του σπουδαίου στοχαστή, προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα να το διαβάσουν και όσοι/ες δεν μπόρεσαν

να το δουν αναρτημένο ή δεν τους είναι εύκολο να το αναζητήσουν τμηματικά.

Gerontakos

ΕΙΣΑΓΩΓΗ  

Το κείμενο Περί του μη δειν δανείζεσθαι (λατ. De vitando aere alieno) αποτελεί την κλασική φιλοσοφική κατάθεση για το θέμα του δανεισμού, όπου ο Πλούταρχος αναλύει το χρέος ως ηθικό ζήτημα που οδηγεί στην απώλεια της ελευθερίας του ατόμου.

Η αξία του κειμένου έγκειται στο γεγονός ότι, αν και γράφτηκε πριν από σχεδόν δύο χιλιετίες, εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έντονης ακαδημαϊκής μελέτης, αποδεικνύοντας ότι τα ηθικά διλήμματα που πραγματεύεται παραμένουν διαχρονικά.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο συλλογικός τόμος Virtues for the People: Aspects of Plutarchan Ethics(Jstor) (2011), ο οποίος περιλαμβάνει ειδική μελέτη του H.G. Ingenkamp  με τίτλο "Plutarchs Schrift gegen das Borgen [Περί του μη δειν δανείζεσθαι]: Adressaten, Lehrziele und Genos". Αυτή η μελέτη εξετάζει θεμελιώδη ερωτήματα που δείχνουν γιατί το κείμενο είναι επίκαιρο:Η εργασία εξετάζει πώς ο Πλούταρχος, μέσω αυτής της πραγματείας, προσεγγίζει πρακτικά ζητήματα καθημερινής ζωής (όπως ο δανεισμός και το χρέος) μέσα από το πρίσμα της «λαϊκής φιλοσοφίας» (popular philosophy) και αναδεικνύει τον Πλούταρχο όχι ως «φιλόσοφο του γραφείου», αλλά ως διανοητή που ενδιαφερόταν για την ηθική βελτίωση των συμπολιτών του.

Η διαρκής επικαιρότητα του κειμένου οφείλεται στο ότι ο Πλούταρχος δεν γράφει απλώς μια οικονομική πραγματεία, αλλά εντάσσει το ζήτημα του δανεισμού σε ένα ευρύτερο ηθικό πλαίσιο. Οι αγωνίες που καταγράφει είναι οικουμενικές:

• Η προειδοποίηση για την απώλεια της προσωπικής ελευθερίας και ανεξαρτησίας λόγω των χρεών.

• Η κριτική στην υπερβολική κατανάλωση και τη ζωή πέρα από τις δυνατότητες κάποιου.

• Η έμφαση στην αυτάρκεια και τη σωφροσύνη ως ύψιστες αρετές.

Αυτές οι ηθικές προεκτάσεις επιτρέπουν στο κείμενο να υπερβαίνει την εποχή του και να προσφέρει τροφή για σκέψη και στον σύγχρονο αναγνώστη, ο οποίος βρίσκεται αντιμέτωπος με αντίστοιχα διλήμματα σε μια εποχή όπου το ατομικό και δημόσιο χρέος αποτελούν κεντρικά κοινωνικά ζητήματα.

Το κείμενο του Πλουτάρχου Περί του μη δειν δανείζεσθαι δεν είναι ένα στεγνό οικονομικό εγχειρίδιο για την αποφυγή  της ατομικής χρεοκοπίας, αλλά , ενταγμένο μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο,αποτελεί  ένα ηθικό και φιλοσοφικό δοκίμιο που πραγματεύεται τις ρίζες της υποτέλειας σε άτομα και λαούς. Υπό αυτό το πρίσμα, μπορούμε να το συσχετίσουμε , για παράδειγμα, με τρεις πρόσφατες κρίσεις χρεοκοπίας , της Ελλάδας (2010), της Κύπρου (2013) και της Αργεντινής (2001) όχι ως μεμονωμένες εξαιρέσεις .

Η συσχέτιση μπορεί να αναλυθεί σε τρεις άξονες: την εθιστική φύση της κατανάλωσης, την απώλεια ελευθερίας έναντι των δανειστών και την πολιτική ηθική.

Στην περίπτωση της Ελλάδας και της Αργεντινής, η διεθνής βιβλιογραφία (π.χ. οι αναλύσεις των Michael Lewis, Paul Blustein) δείχνει ότι η υπερβολική συσσώρευση χρέους τις δεκαετίες πριν την κρίση συνδέθηκε με ένα μοντέλο ανάπτυξης που στηριζόταν στον δανεισμό για τη χρηματοδότηση ενός κρατικού μηχανισμού παρασίτων και ενός επιπέδου κατανάλωσης που δεν αντιστοιχούσε στην παραγωγική βάση της οικονομίας.

Ο Πλούταρχος σήμερα  θα έβλεπε το ελληνικό δημόσιο χρέος πριν το 2010 ως το συλλογικό αντίστοιχο του ασώτου πολίτη: μια κοινωνία που δανείστηκε για να ζήσει πέρα από τις παραγωγικές της δυνατότητες, παραβιάζοντας την αρχή της αυτάρκειας. Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη ένταση στη συσχέτιση. Ο Πλούταρχος γράφει για το άτομο. Στις σύγχρονες κρατικές χρεοκοπίες, ο "δανειζόμενος" (το κράτος) εκπροσωπεί τους πολίτες, αλλά οι πολίτες συχνά  δίνουν  τη συναίνεσή τους  για τον δανεισμό είτε γιατί δεν γνωρίζουν  οικονομικά είτε  γιατί κανείς δεν τους ενημερώνει  για τις δυσμενείς επιπτώσεις από  φανερές ή κρυφές δανειακές συμβάσεις που συνάπτουν οι κυβερνήσεις. 

Στην Ελλάδα, η πλειοψηφία των πολιτών αργά κατάλαβε το λάθος της να εμπιστευθεί κυβερνήσεις αναξιόπιστες και διεφθαρμένες που  σκόρπιζαν δανεικό  χρήμα  σε ημέτερους και κολλητούς , προκειμένου να διαιωνίζονται στην εξουσία.

Όταν η χώρα μας μετατράπηκε σε δουλοπαροικία χρέους ήταν πλέον αργά.Σήμερα, δεκαέξι χρόνια μετά τη χρεοκοπία, η χώρα μας βρίσκεται σχεδόν  στο χαμηλότερο σκαλί της Ευρώπης ως προς τους οικονομικούς δείκτες και το επίπεδο ζωής των πολιτών της.

    Το παράδοξο είναι ότι οι δανειστές που "έσωσαν" την Ελλάδα  , στην ουσία εξακολουθούν να κυβερνούν τη χώρα έχουν ως τοποτηρητή τους την παράταξη η οποία υπερδανείστηκε κολοσσιαία  ποσά για να μας  ...χρεοκοπήσει.Η οποία τύποις εκλέγεται με την ψήφο μας .Φυσικά, ελεύθερα και δημοκρατικά..... 

Gerontakos/ Θεσσαλονίκη, 29 Μαρτίου 2026 

 

 

 ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ (46-120) 

 ΗΘΙΚΑ

ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΜΗ ΔΕΙΝ ΔΑΝΕΙΖΕΣΘΑΙ

 [ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΔΑΝΕΙΖΟΜΑΣΤΕ]

 

Ένα αρχαίο  κείμενο εξαιρετικής σημασίας

για τους ανθρώπους της εποχής μας, που από

τη λαχτάρα του πλουτισμού και της ευζωίας

υποθηκεύουν τη ζωή τους στους "νόμιμους"

και τους "παράνομους"  λήσταρχους, που

τρομοκρατούν και διαφεντεύουν τους λαούς

του κόσμου στο όνομα της "ελευθερίας των 

χρηματοπιστωτικών συναλλαγών".
Η χώρα μας ζει σήμερα ένα μεγάλο υπαρξιακό δράμα
λόγω της αδυναμίας μας να τιθασεύσουμε το αδηφάγο
τέρας της απληστίας, το οποίο εξέθρεψαν  με απαράμιλλη
μαεστρία οι μεγάλοι "μάγοι" της σκλαβιάς μας , δηλαδή
οι τοκογλυφικές τράπεζες και τα τσιράκια τους οι πολιτικοί.

Gabriel Metsu, " Ο τοκογλύφος και η γυναίκα που κλαίει", 1654.

*

1. Ο Πλάτωνας στο έργο του " Νόμοι" απαγορεύει  να παίρνουν οι πολίτες νερό από τους γείτονές τους, αν πρώτα δεν έχουν   προσπαθήσει  να βρούνε νερό στη δική τους γη χωρίς επιτυχία , σκάβοντας δηλαδή ως το σημείο που θα συναντήσουν τη λεγόμενη κεραμίτιδα άργιλο, η οποία είναι από τη φύση της λιπαρή  και πυκνή , με αποτέλεσμα να κατακρατεί το νερό και να το  εμποδίζει να τη διαπερνά. Ο Πλάτωνας όμως  γράφει ότι όσοι άνθρωποι δεν έχουν τη δυνατότητα  για δικό τους νερό , επιτρέπεται να παίρνουν από το νερό  των γειτόνων τους, διότι ο Νόμος πρέπει να προσφέρει βοήθεια σε καταστάσεις αδυναμίας.

Δε θα έπρεπε, επομένως, να υπάρχει και ένας Νόμος για τα  χρήματα, που να μην επιτρέπει στους ανθρώπους να δανείζονται από τους άλλους και να καταφεύγουν σε ξένες πηγές, αν δεν  ελέγξουν  διεξοδικά πρώτα  τη δική τους περιουσία και τις δικές τους  δυνατότητες, και δε μαζέψουν σταγόνα σταγόνα καθετί που τους είναι χρήσιμο και αναγκαίο;

Οι άνθρωποι της εποχής μας, αν και έχουν αρκετά, δε χρησιμοποιούν  αυτά που διαθέτουν,  εξαιτίας του τρυφηλού  τρόπου ζωής  ,  της μαλθακότητας και  της πολυτέλειας. Η πιο μεγάλη απόδειξη αυτού (που λέω) είναι το γεγονός ότι  (οι δανειστές) δε δανείζουν (χρήματα) στους άπορους ανθρώπους , αλλά  σ΄εκείνους που θέλουν να γίνουν πιο εύποροι. Φέρνουν μάλιστα μάρτυρες και δίνουν εγγυήσεις για το αξιόχρεό τους, ενώ κανονικά θα 'πρεπε γι΄αυτόν ακριβώς το  λόγο να μην συνάπτουν δάνεια.

******************

Nicolae Grigorescu , " Ο τοκογλύφος".

*

2. Γιατί "γλείφεις" τον τραπεζίτη ή τον μεσολαβητή; Δανείσου από το δικό σου τραπέζι. Διαθέτεις και  ποτήρια και πιάτα  και πιατέλες.Η όμορφη Αυλίδα ή η Τένεδος θα κοσμήσουν το τραπέζι σου με κεραμικά σκεύη καθαρότερα  απ΄τα ασημένια.

Τα σκεύη αυτά δε βρομούν από υπέρογκους κι ασήκωτους τόκους, που σαν τη σκουριά ροκανίζουν, μέρα με τη μέρα, τη δική σου πολυτέλεια ούτε θα σου θυμίζουν την πρώτη του μήνα και τη νέα σελήνη, που, ενώ είναι η πιο ιερή ανάμεσα στις μέρες του μήνα, οι δανειστές την κάνουν να φαντάζει αποφράδα και μισητή. Όσους προτιμούν να βάζουν υποθήκη την περιουσία τους, αντί να  πουλούν τα υπάρχοντά τους, ούτε ο( προστάτης της περιουσίας) Θεός Κτήσιος δεν μπορεί να τους γλιτώσει, γιατί ντρέπονται να παίρνουν λεφτά  , αλλά δεν ντρέπονται να πληρώνουν τόκο για όσα τους ανήκουν.

Ο ίδιος ο Περικλής παράγγειλε και έφτιαξαν τον καλλωπισμό  του αγάλματος της θεάς (Αθηνάς)- αποτελούμενο από σαράντα τάλαντα (=περ. 40 τόνους) καθαρό χρυσάφι-, με τρόπο που να 

καθίσταται εφικτή η αφαίρεσή του, σε περίπτωση που , όπως είπε, χρειάζονταν το χρυσάφι για να κάνουν πόλεμο, και να μπορούν έπειτα να επιστρέψουν (στη Θεά)τόσα  όσα ακριβώς πήρανε.

Γι' αυτό λοιπόν κι εμείς, όταν  η δύσκολη ώρα σφίγγει τον κλοιό της γύρω μας,ας μη δεχτούμε ως προστάτη μας τον δανειστή, δηλαδή τον εχθρό μας. Αφαιρώντας καθετί περιττό  από το τραπέζι,το κρεβάτι , τα οχήματα , γενικότερα, τον τρόπο ζωής μας, ας προστατεύσουμε την προσωπική μας ελευθερία , για να το ξανααποκτήσουμε , όταν θα έρθουν  καλύτερες μέρες.  

***************

Jusepe de Ribera: "Ο γερο- τοκογλύφος"
 *

3. Οι γυναίκες των Ρωμαίων πρόσφεραν τα χρυσαφικά τους στον Πύθιο Απόλλωνα΄τέτοια προέλευση έχει ο χρυσός κρατήρας που στάλθηκε στους Δελφούς. Οι γυναίκες των Καρχηδονίων κούρεψαν για χάρη της πατρίδας τα μαλλιά τους, ώστε με τις τρίχες τους να ενισχύσουν τους καταπέλτες. Εμείς όμως ντρεπόμαστε να είμαστε αυτάρκεις και μετατρεπόμαστε σε δούλους βάζοντας υποθήκες και υπογράφοντας συμβόλαια, ενώ κανονικά θα ΄πρεπε να περιοριζόμαστε στα απαραίτητα, ώστε  από τα χρήσιμα και τα περιττά-  απ΄όσα βγάλαμε απ΄τη ζωή μας ή πουλήσαμε- να ανεγείρουμε ένα ναό της Ελευθερίας για εμάς προσωπικά , τα παιδιά και τις γυναίκες μας.Η Εφεσία Άρτεμις προσφέρει άσυλο στους  οφειλέτες που καταφεύγουν στο ιερό της και προστασία από τα δάνεια, όμως το άσυλο και το άβατο της λιτής ζωής ακολουθούν παντού τους σώφρονες ανθρώπους, παρέχοντας άνεση χώρου χωρίς σκοτούρες και με αρχοντιά. Όπως η Πυθία είπε στους Αθηναίους ότι ο θεός τούς έδωσε ξύλινο τείχος κι εκείνοι ,παρατώντας τη γη, την πόλη, το βιος και τα σπίτια τους, κατέφυγαν στα πλοία για την ελευθερία τους, έτσι και  ο θεός προσφέρει σε μας ξύλινο τραπέζι , πιάτο πήλινο και τραχύ πανωφόρι,αν θέλουμε να ζούμε ελεύθεροι. 

Μην περιμένεις να να σου επιτεθεί το ιππικό...

 [ΣΣ: φράση από το χρησμό της Πυθίας στους Αθηναίους]

...ούτε άμαξες στολισμένες με κέρατα και ασήμι,
που τις προφτάνουν και τις ξεπερνούν οι φτερωτοί τόκοι. Πάρε όποιο γάιδαρο βρεις μπροστά σου ή καβάλησε ένα κοινό άλογο και σκάσε το μακριά από τον εχθρό και τύραννό σου, το δανειστή, που δε ζητά γην και ύδωρ , όπως (παλιά) ο Μήδος, αλλά απλώνει το χέρι στην ελευθερία σου και προσημειώνει την αυτοτέλειά σου. Ο δανειστής σε ενοχλεί, όταν δεν του δίνεις, αλλά όταν έχεις, δεν παίρνει. Όταν πουλάς, ρίχνει την τιμή, κι αν δεν πουλήσεις , σε εξαναγκάζει να το κάνεις. Αν τον πας στα δικαστήρια, επηρεάζει τους δικαστές, τους δε όρκους σου τούς ακούει βερεσέ. Πας στο σπίτι του; Τρως πόρτα.Μένεις στο σπίτι σου; Την αράζει στο κατώφλι σου και βροντοχτυπά ασταμάτητα την πόρτα. 

******************* 

Thomas Reynolds Lamont : "Στον ενεχυροδανειστή", 1861.

4. Ποια ήταν η προσφορά του Σόλωνα στους Αθηναίους που τους απάλλαξε από τη σωματική τους υποδούλωση (= σεισάχθεια); Όσοι χρωστούν δεν είναι αυτεξούσιοι αλλά είναι δούλοι των δανειστών τους.Για την ακρίβεια δεν ανήκουν σ΄ όλους αυτούς - κάτι που δε θα ήταν τόσο φοβερό-, αλλά είναι δούλοι δούλων αλαζόνων, βάρβαρων και αγρίων, σαν τους φλογερούς τιμωρούς και δημίους , που "περιποιούνται" τους ασεβείς στον Άδη, όπως λέει ο Πλάτωνας (α).
Οι δανειστές μεταβάλλουν την αγορά σε τόπο βασανιστηρίων για τους κακόμοιρους οφειλέτες, σαν τους γύπες τους ξεσχίζουν και τους τρώνε "χώνοντας το ράμφος τους στα σωθικά τους" (β), και μετατρέποντάς τους σε Ταντάλους (γ) τούς εμποδίζουν από το να γεύονται τους δικούς τους τρύγους και θερισμούς. Όπως ο Δαρείος έστειλε  τον Δάτι και τον Αρταφέρνη εναντίον της Αθήνας έχοντας στα χέρια τους αλυσίδες και σχοινιά για όσους θα αιχμαλώτιζαν, έτσι και αυτοί ( =οι δανειστές ) κρατώντας συνεχώς σάκους τίγκα στα συμφωνητικά και στα συμβόλαια, λεπου μοιάζουν με τις χειροπέδες της Ελλάδας, πηγαινοέρχονται οργώνοντας τις πόλεις και σπέρνουν όχι ωφέλιμο καρπό, σαν τον Τριπτόλεμο(δ), αλλά χρέη. Τα χρέη αυτά έχουν ρίζες που προκαλούν πολλές ταλαιπωρίες  και μεγάλους τόκους, δεν ξεριζώνονται εύκολα, οι δε βλαστοί τους τυλίγουν τις πόλεις, τις αποδυναμώνουν και τις πνίγουν.Λένε ότι τη στιγμή που οι λαγοί γεννούν, ταυτοχρόνως βυζαίνουν τα νεογνά τους από την προηγούμενη γέννα, ενώ παράλληλα κυοφορούν την προσεχή.
Τα χρέη όμως αυτών των τιποτένιων , αυτών των βαρβάρων, γεννούν προτού ακόμα συλλάβουν, αφού αρχίζουν τις απαιτήσεις τους απ΄τη στιγμή του δανείου, κι ενώ βάζουν την ίδια στιγμή παίρνουν ή δανείζουν τα ποσά που παίρνουν για τα χρήματα που έχουν δανείσει.  

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
α. "Πολιτεία", 615 ε.
β. "Οδύσσεια", ια 579.
γ. Τάνταλος: Καταδικασμένος από τους θεούς στα μαρτύρια της  αιώνιας πείνας και δίψας.
δ. Τριπτόλεμος: Δίδαξε , κατά την ελληνική  μυθολογία, τη γεωργία στους ανθρώπους.

 

 *************************

.

*********************

5.Γνωστή είναι η φράση των Μεσσηνίων:

Μια Πύλος βρίσκεται πριν από την Πύλο 

και μία ακόμα Πύλος ακολουθεί(α).

  

Για  τους δανειστές μπορεί να ειπωθεί:

Υπάρχει τόκος πριν από τον τόκο,

αλλά υπάρχει κι άλλος τόκος.

Κι ύστερα (οι δανειστές) κοροϊδεύουν τους φιλοσόφους, που λένε πως τίποτα δε γεννιέται από το τίποτα, ενώ αυτοί καταφέρνουν να γεννιέται ο τόκος από κάτι που ούτε υφίσταται αλλά και ούτε υπήρξε. Επιπλέον θεωρούν τη συλλογή φόρων επαίσχυντο έργο, αν και είναι νόμιμο, οι ίδιοι όμως με το να δανείζουν εισπράττουν παράνομους φόρους ή , για να πούμε την καθαρή αλήθεια, κλέβουν διά του δανεισμού, αφού εξαπατάται όποιος παίρνει πιο λίγα χρήματα από αυτά που γράφει το συμφωνητικό (που υπογράφει). Οι Πέρσες στην ιεραρχία των αμαρτημάτων  βάζουν στη δεύτερη θέση  το ψέμα , ενώ δίνουν την πρωτιά στο χρέος, επειδή όσοι οφείλουν χρήματα λένε συχνά ψέματα. Όμως οι δανειστές είναι εκείνοι που ψεύδονται και "μαγειρεύουν" τα κιτάπια τους, όταν γράφουν ότι δίνουν σε κάποιον ένα ποσό, αλλά (στην πράξη) του δίνουν λιγότερα. Η πλεονεξία είναι η αιτία των ψεμάτων τους κι όχι η ανάγκη ή η ανέχεια. Αυτή όμως , σε τελική ανάλυση, είναι ολέθρια για τους αδικούμενους , ενώ  δεν  προσφέρουν ούτε απόλαυση ούτε όφελος στους ίδιους.Για παράδειγμα, ούτε καλλιεργούν τα χωράφια που κατάσχουν από τους οφειλέτες ούτε εγκαθίστανται στα σπίτια αυτών που πετάνε στο δρόμο ούτε γευματίζουν στα τραπέζια τους και φορούνε τα ρούχα τους. Οι δανειστές όμως πρώτα καταστρέφουν κάποιον και αμέσως μετά αρχίζουν το κυνήγι του δεύτερου, ρίχνοντάς του σαν δόλωμα τον πρώτο. Αυτή η άγρια μέθοδος μοιάζει με πυρκαγιά που την μεταδίδει ο ένας στον άλλο και εξαπλώνεται  κατατρώγοντας όσους βρεθούν μπροστά της.Ο δανειστής σκαλίζει και συντηρεί συνεχώς τη φωτιά  αφανίζοντας πολλούς ανθρώπους, αλλά δεν του μένει τίποτε άλλο από το να διαβάζει κάπου κάπου στα λογιστικά του βιβλία πόσους πούλησε ως σκλάβους, πόσους πέταξε από τα σπίτια τους και  να κοιτάει την πηγή της προέλευσης των χρημάτων που έχει μαζέψει στο πουγγί του.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ
α. Ο συγγραφέας αναφέρεται στις τρεις πελοποννησιακές πόλεις με το όνομα "Πύλος":
την Τριφυλλιακή , τη Μεσσηνιακή και της Ήλιδας.

6.Μη νομίζετε ότι όσα υποστηρίζω οφείλονται σε πόλεμο που έχω κηρύξει εναντίον των δανειστών΄

Ποτέ δεν κλέψανε τα βόδια μου ούτε και

τ΄άλογά μου. (α)

Πρόθεσή μου  είναι να δείξω σ΄όσους δανείζονται με περισσή ευκολία πόση ντροπή προκαλεί μια τέτοια απόφαση και πόση ανελευθερία, καθώς επίσης ότι το να δανείζεται κανείς είναι η έσχατη ανοησία και αδυναμία χαρακτήρα.Έχεις χρήματα; Μη δανείζεσαι, αφού δεν τα στερείσαι. Δεν έχεις χρήματα; Μη ζητάς δανεικά, γιατί δε θα αποπληρώσεις το χρέος σου. Ελάτε να δούμε αυτά τα δύο ξεχωριστά το καθένα. Ο Κάτωνας (β) είπε (κάποτε)σ΄έναν πονηρό γέρο: " Γιατί , άνθρωπέ μου, προσθέτεις στα δεινά των  γηρατειών και την ντροπή της πονηρίας;".
Έτσι κι εσύ ας μην προσθέτεις στη φτώχεια, που σέρνει μαζί της πολλά κακά, και τις ταλαιπωρίες του δανεισμού και των οφειλών, μήτε όμως να της στερείς την αμεριμνησία, τη μόνη ιδιότητα στην οποία είναι ανώτερη από τον πλούτο. Γιατί ( αν στη φτώχεια προσθέσεις και το δανεισμό,) τότε συμβαίνει η εξής γελοία κατάσταση που λέει η παροιμία:

 Δεν μπορώ να κουβαλήσω την κατσίκα,

αλλά φορτώστε μου το βόδι.

 Έτσι κι εσύ, ενώ δεν είσαι σε θέση να  αντέξεις τη δική σου φτώχεια, βάζεις από πάνω και το δανειστή, φορτίο δηλαδή δυσβάσταχτο ακόμα και για έναν παραλή. Γιατί ρωτάς: ' Μα πώς θα τα βγάλω πέρα;΄, μολονότι έχεις τα χέρια και τα πόδια σου, έχεις φωνή, είσαι (φυσιολογικός) άνθρωπος, επομένως ικανός να αγαπάς και ν΄αγαπιέσαι, να προσφέρεις και να ευχαριστείς γι΄αυτά που σου προσφέρουν; Ασχολήσου με το δασκαλίκι, γίνε παιδαγωγός ή θυρωρός ή ναυτικός΄ καμιά δουλειά δεν είναι αισχρότερη και πιο δυσάρεστη από το να ακούς  τη λέξη'Πλήρωνε!΄.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
  α. Στίχος από την Ιλιάδα του  Ομήρου  , Α 154.
β.  Μάρκος Πόρκιος Κάτων ο Υτικαίος(94–46 π.Χ.): επιφανής Ρωμαίος πολιτικός και φιλόσοφος του 1ου αιώνα π.Χ., βαθύτατα  δημοκρατικός και αντίπαλος του Καίσαρα. Αυτοκτόνησε επιδεικνύοντας  απαράμιλλο σθένος.

******************************* 

.

Marinus van Reymerswaele, "Ο αργυραμοιβός και η γυναίκα του",1539.

7."Ο ρωμαίος Ρουτίλιος (α)πήγε (κάποτε) στον Μουσώνιο (β) και του είπε: ΄Μουσώνιε, ο  Δίας ο Σωτήρας, ο θεός που εσύ μιμείσαι και τον έχεις κάνει εικόνισμα, δεν δανείζεται΄. Χαμογέλασε τότε ο Μουσώνιος και του απάντησε: ΄Ούτε όμως και δανείζει...΄.Ο Ρουτίλιος, λοιπόν, αν και δανειστής ο ίδιος, ειρωνευόταν τον άλλο επειδή ζητούσε δανεικά.Τι στωική έπαρση κι αυτή! Γιατί (άνθρωπέ μου)βάζεις στο στόμα σου τον Δία το Σωτήρα, όταν μπορείς να κάνεις λόγο για πράματα  που τα βλέπεις καθημερινά μπροστά σου; Τα χελιδόνια π.χ. δε ζητούνε  δανεικά  ούτε επίσης δανείζονται  τα μυρμήγκια, που η φύση δεν τους έδωσε ούτε χέρια ούτε λογική ούτε τέχνη. Οι άνθρωποι όμως , επειδή είναι μυαλωμένοι, εκτρέφουν εξαιτίας των ξεχωριστών ικανοτήτων τους σκυλιά, πέρδικες, λαγούς, καλιακούδες. Πιστεύεις δηλαδή εσύ προσωπικά  ότι είσαι κατώτερος από την  καλιακούδα, πιο κακόφωνος από την πέρδικα και ασημαντότερος στην καταγωγή από το σκύλο, ώστε να μην μπορείς  να δεχθείς  την ωφέλιμη ανταμοιβή κανενός ανθρώπου, αν τον φροντίζεις ή τον ψυχαγωγείς ή τον προστατεύεις ή πολεμάς γι΄αυτόν; Δε βλέπεις τις πάμπολλες ευκαιρίες ζωής που απλώνουν μπροστά σου η στεριά και η θάλασσα;  

Είδα λοιπόν τον Μίκκυλο (γ)

 Λέει ο Κράτης (δ):

 ΄λανάριζε μαλλί αυτός και η γυναίκα του,

για να γλιτώσουν σ΄ένα αγώνα 

μέχρι θανάτου από την πείνα΄.

Ο βασιλιάς Αντίγονος (ε) ρώτησε κάποτε τον Κλεάνθη (στ), όταν τον είδε πάλι στην Αθήνα: ΄Ακόμα αλέθεις, Κλεάνθη;'. ΄Αλέθω, βασιλιά...΄απάντησε εκείνος ΄...για να μην παρατήσω τη φιλοσοφία΄. Τέτοιο ήταν το (ανώτερο) πνεύμα  εκείνου του ανθρώπου, ώστε με το χέρι που άλεθε στο μύλο καιζύμωνε στη σκάφη για να ψήσει το ψωμί, με το ίδιο χέρι έγραφε για τους θεούς, τη σελήνη, τα άστρα και τον ήλιο.Εμείς όμως πιστεύουμε πως αυτές οι εργασίες  αρμόζουνε μόνο σε δούλους και, ενώ ζούμε με δανεικά ,για να διατηρήσουμε την ελευθερία μας κολακεύουμε χαλασοσπίτηδες, γινόμαστε μπράβοι τους , τούς τραπεζώνουμε, τους γεμίζουμε δώρα και τους πληρώνουμε χαράτσια. Όλα αυτά τα κάνουμε όχι από φτώχεια (ποιος δανείζει ένα φτωχό;), αλλά επειδή θέλουμε να ζούμε μες στην πολυτέλεια.
Εάν όμως περιοριζόμασταν στα (απολύτως) αναγκαία, δε θα υπήρχε η φάρα των δανειστών, όπως δεν υπάρχουν ούτε Κένταυροι ούτε Γοργόνες. Η τρυφηλή ζωή  δημιούργησε τους δανειστές, όπως επίσης τους χρυσοχόους , τους αργυροχόους, τους αρωματοποιούς και βαφεις υφασμάτων. Δεν παίρνουμε δανεικά για να πληρώσουμε  το ψωμί και το κρασί μας, αλλά για συντηρούμε εξοχικά σπίτια, δούλους , μουλάρια, ανάκλιντρα και τσιμπούσια ή να γινόμαστε απερίσκεπτα χορηγοί για  θεάματα στις πόλεις, προβάλλοντας ένα πνεύμα ανταγωνιστικό, στείρο και δυσάρεστο. Αυτός που θα εμπλακεί μια φορά (σε μια τέτοια κατάσταση), μένει για πάντα χρεωμένος, σαν το άλογο που του έχουν περάσει χαλινάρι και κουβαλάει στη ράχη του τους αναβάτες , τον ένα μετά τον άλλο. Πού να βρεθεί χρόνος για καταφυγή στα βοσκοτόπια και τα λιβάδια...Τώρα πια βολοδέρνουν εδώ κι εκεί  σαν τους δαίμονες που πέταξαν οι θεοί απ΄τα ουράνια, όπως λέει ο Εμπεδοκλής:

Λυσσομανώντας ο άνεμος στη θάλασσα τούς ρίχνει,

όμως η θάλασσα τους ξερνάει στη στεριά κι η γη

τους αφήνει να ψήνονται στον ήλιο
ή (να τουρτουρίζουν)  στο μανιασμένο αγέρι.

 ΄Ο ένας΄ τοκογλύφος ή μεσίτης ΄διαδέχεται τον άλλο΄, άλλοτε από την Κόρινθο, άλλοτε από την Πάτρα ή την Αθήνα, έως ότου ο οφειλέτης διαλυθεί στα εξ ων συνετέθη από τα πολλά χτυπήματα που δέχεται απ΄όλους.

Αν κάποιος πέσει μέσα στη λάσπη , πρέπει ή να να σταθεί στα πόδια του ή να μείνει ακίνητος, γιατί αν συστρέφεται και κυλιέται με μουσκεμένο το κορμί του, κολλάει πάνω του περισσότερη λάσπη. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει  με τους οφειλέτες που δανείζονται από τον ένα για να πληρώσουν το χρέος τους στον άλλο, με αποτέλεσμα να μετακυλίουν τα χρέη τους, να αβγαταίνουν οι τόκοι, επιβαρύνοντας όλο και περισσότερο την κατάστασή τους.

Οι οφειλέτες είναι σαν τους αρρώστους από χολέρα, των οποίων  η θεραπεία  είναι πολύ δύσκολη μια και η αρρώστια  προκαλεί συνέχεια εμετούς, που  τους κάνουν να αποβάλλουν τα γιατρικά που  τους δίνει ο γιατρός, με συνέπεια να χειροτερεύει η κατάστασή τους.

Το ίδιο συμβαίνει και με τους οφειλέτες: δε θέλουν να ΄καθαρίσουν' μια κι έξω από τα χρέη τους, έτσι  κάποια στιγμή έρχεται η ώρα να πληρώσουν με οδύνη και σπαραγμό ψυχής τον τόκο, ο οποίος  ακολουθείται αμέσως μετά από άλλο τόκο, γεγονός που φέρνει νέους εμετούς και πονοκεφάλους, αντί να είναι απαλλαγμένοι από οφειλές και να ζουν ξενοιαστοι  και ελεύθεροι.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
  α. Gaius Rutilius Gallicus : Ρωμαίος συγκλητικός του 1ου αιώνα.
β.  Gaius Musonius Rufus : Ρωμαίος στωικός φιλόσοφος, δάσκαλος του Επίκουρου.

γ. Άγνωστο πρόσωπο. Αδύνατη η ταυτοποίησή του.
δ. Κράτης: Κυνικός φιλόσοφος από τη Θήβα. Έζησε ανάμεσα στον 4ο και τον 3ο αι. π.Χ.
ε. Αντίγονος (Γονατάς) [319-239 π.Χ.]: Βασιλιάς της Μακεδονίας.
στ.Κλεάνθης: Στωικός φιλόσοφος. Έζησε ανάμεσα στον 3ο και το 2ο αι. π.Χ.

****************************** 

 

William Michael Harnett: "Το τραπέζι του τραπεζίτη", 1877.

8. Απευθύνομαι τώρα αποκλειστικά στους ευπορότερους ανθρώπους και στους πιο εκλεπτυσμένους, σ΄εκείνους που λένε ΄Μα πώς γίνεται να ζήσω χωρίς δούλους, χωρίς σπίτι, χωρίς στέγη;΄. Την ίδια  απορία προβάλλει και ένας άρρωστος, πρησμένος από την αρρώστεια, στο γιατρό του:΄ Μα θα γίνω πετσί και κόκαλο;΄ Τι σε πειράζει , αν έχεις την υγειά σου; Ας ζήσεις δίχως δούλους, για να μην καταντήσεις ο ίδιος δούλος, ας μην έχεις περιουσία, για να μη γίνεις περιουσιακό στοιχείο κάποιου άλλου. 
Άκου και την ιστορία με τους γύπες:Παραπονιόταν ένας γύπας που έκανε εμετό  ότι βγάζει τα σωθικά του.Του απάντησε κάποιος άλλος γύπας  που έτυχε να είναι παρών:΄Τι το κακό βρίσκεις σ΄αυτό,αφού δε βγάζεις τα σπλάχνα σου, παρά μόνο ό,τι σαβούρωσες από το πτώμα που μόλις κατασπαράξαμε;΄. 
Το ίδιο (φίλε μου) κάνουν και οι οφειλέτες: Δεν πουλάει καθένας απ΄αυτούς τα χωράφια του και τα δικά του σπίτια, αλλά του δανειστή, που με νόμο τον όρισε ως κύριό του. ΄Μα το Δία!΄, λέει, ΄Το χωράφι αυτό μού το άφησε ο πατέρας μου!΄. Μα (άνθρωπέ μου) ο πατέρας σου σού άφησε επίσης  την ελευθερία και τα πλήρη πολιτικά σου δικαιώματα, μια κληρονομιά που πρέπει να είναι για σένα πιο σημαντική. Και το πόδι και το χέρι από τον γεννήτορά σου προέρχονται, αλλά,  όταν πάθουν γάγγραινα , πληρώνεις το χειρουργό για να στα κόψουν. Η Καλυψώ  τον Οδυσσέα ΄έντυσε με ρούχα μυρωδάτα΄ (α), που απέπνεαν θεϊκή πνοή, ως δώρα και ενθύμια της αγάπης της για κείνο.Όταν όμως ανατράπηκε το πλεούμενό του κι άρχισε η πάλη του με τα κύματα , για να μη βυθιστεί απ΄τα βρεγμένα και βαριά του ρούχα, τα πέταξε από πάνω του

(μόνο ένα μαντήλι έζωσε όλογυρα στο στήθος του)και

κολύμβησε μακριά απ΄την ακτή, 

έχοντας στραμμένο το βλέμμα του προς τη στεριά(β). 

Σώθηκε λοιπόν ο Οδυσσέας κι ύστερα δεν του ΄λειψε τίποτα από τροφή και ρούχα. Το ίδιο δε γίνεται και με τη φουρτούνα που αντιμετωπίζουν οι οφειλέτες, όταν κάθε λίγο και λιγάκι έρχεται ο δανειστής και τους λέει ΄Να μου επιστρέψεις  τα δανεικά!΄;  

Αυτά είπε και μάζεψε τα σύννεφα

και τάραξε τη θάλασσα΄

Κι όρμησαν αντάμα ο γαρμπής και ο νοτιάς

κι από κοντά φυσούσε μανιασμένος ο πουνέντες (γ).

Το ίδιο συμβαίνει με τους τόκους, που προστίθενται  ο ένας πάνω στον άλλο :  ο οφειλέτης κατακλύζεται από τα χρέη και αγωνίζεται να μείνει στην επιφάνεια, αλλά δεν τα καταφέρνει να κολυμπήσει μακριά, γιατί τα χρέη τον σπρώχνουν στο βυθό.Στο τέλος αφανίζεται μαζί με όσους είχαν τριτεγγυηθεί τα δάνειά του.

Ο Θηβαίος Κράτης, αν και δεν είχε στο κεφάλι του κανένα δανειστή ούτε χρωστούσε σε κανένα,επειδή  δεν τα έβγαζε πέρα με τη φροντίδα του σπιτιού του, τις σκοτούρες και τη σύγχυση, παράτησε μια περιουσία οκτώ ταλάντων, φόρεσε ένα τριμμένο πανωφόρι, πήρε ένα δερμάτινο ταγάρι στο χέρι και αναζήτησε το καταφύγιό του στη φιλοσοφία και τη φτώχεια. Ο Αναξαγόρας(δ), εξάλλου,  αφησε τη γη του να γίνει βοσκοτόπι.

Όμως ποιος ο λόγος να μιλάμε για αυτούς; Όταν ο λυρικός ποιητής Φιλόξενος(ε), που είχε στην κατοχή του κλήρο σε αποικία Σικελική, άφθονα αγαθά και μεγάλη άνεση, είδε να κυριαρχούν στα μέρη του η τρυφηλή ζωή, η ηδυπάθεια και η αμουσία, είπε την εξής φράση: ΄Μα τους θεούς, δε θα με καταστρέψουν αυτά τα αγαθά, αλλά εγώ αυτά΄. Άφησε λοιπόν σε άλλους τον κλήρο του , πήρε το πλοίο και έφυγε μακριά. Αλλά οι οφειλέτες ανέχονται να τους πιέζουν οι δανειστές, να τους φορολογούν, να τους μετατρέπουν  σε δούλους και να τους εξαπατούν. Οι οφειλέτες , όπως  λέει ο Φινέας (στ), ανέχονται να τους ξεπουπουλιάζουν  φτερωτές Άρπυιες, που τους βουτάνε την τροφή πριν την ώρα της. Οι δανειστές αγοράζουν το σιτάρι πριν από το θερισμό του και το λάδι πριν να πέσουν οι ελιές, λέγοντας: ΄Για το κρασί δίνω αυτό το ποσό!΄και γράφουν μια τιμή στο τεφτέρι τους, τη στιγμή που το σταφύλι κρέμεται ακόμα στο κλήμα, προσμένοντας την εποχή του Αρκτούρου (ζ).

[ΤΕΛΟΣ]

[Μετάφραση: Gerontakos]

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
  α. Φράση από την Ομήρου Οδύσσεια,ε 264.
β.  Ομήρου Οδύσσεια, ε 439.

γ. Ομήρου Οδύσσεια, ε 295.

δ. Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος: Προσωκρατικός Φιλόσοφος (499-428 π.Χ), που έζησε πολλά χρόνια στην Αθήνα και είχε ως μαθητές μεγάλες προσωπικότητες, όπως ο Περικλής και ο Ευριπίδης.

ε. Φιλόξενος : Λυρικός ποιητής (436-380 π.Χ.).

στ.Μυθικός ήρωας, που κατά διαταγήν του Δία βασάνιζαν οι Άρπυιες στερώντας του την τροφή

ζ. Εποχή του Αρκτούρου: Γύρω στα μέσα Σεπτεμβρίου , όπου  γίνεται ορατό το άστρο του Αρκτούρου. Αυτήν την εποχή μαζεύονται τα κρασοστάφυλα.