FacebookXEmailΑνταλλαγή

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν πλέον να περιγράφονται ως μια κανονική δημοκρατία. Αυτό δεν αποτελεί πολιτική εκτίμηση, αλλά συμπέρασμα που διατυπώνεται ξεκάθαρα από μία από τις πιο αξιόπιστες διεθνείς πηγές αξιολόγησης της δημοκρατικής ποιότητας.

Το Ινστιτούτο Varieties of Democracy (V-Dem), με έδρα το Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ, στην ετήσια έκθεσή του καταγράφει μια βαθιά ανησυχητική εξέλιξη: οι ΗΠΑ κινούνται με ταχείς ρυθμούς προς αυταρχικές μορφές διακυβέρνησης, ταχύτερα ακόμη και από περιπτώσεις όπως η Ουγγαρία και η Τουρκία.

«Τα δεδομένα μας για τις ΗΠΑ ξεκινούν από το 1789 και αυτό που καταγράφουμε σήμερα συνιστά τη μεγαλύτερη δημοκρατική οπισθοδρόμηση στην ιστορία της χώρας», σημειώνει ο ιδρυτής του Ινστιτούτου, Staffan Lindberg.

Το V-Dem θεωρείται το πιο εκτεταμένο και αξιόπιστο ερευνητικό πρόγραμμα παγκοσμίως για τη μέτρηση της δημοκρατίας, συγκεντρώνοντας πάνω από 30 εκατομμύρια δεδομένα από χιλιάδες ειδικούς.

Η ανάλυσή του προσφέρει μια εξαιρετικά λεπτομερή εικόνα για την κατάσταση των πολιτικών θεσμών σχεδόν σε κάθε χώρα.

Σύμφωνα με τα ευρήματα της φετινής έκθεσης, οι ΗΠΑ βιώνουν τη σοβαρότερη δημοκρατική υποχώρηση από την ίδρυσή τους.

 Η χώρα δεν κατατάσσεται πλέον στις φιλελεύθερες δημοκρατίες, καθώς καταγράφεται έντονη συγκέντρωση εξουσίας στην εκτελεστική αρχή και αποδυνάμωση των θεσμικών αντιβάρων.

Την ίδια στιγμή, το Ινστιτούτο προειδοποιεί για ευρύτερη υποχώρηση της δημοκρατίας και στην Ευρώπη, κατονομάζοντας και την Ελλάδα μεταξύ των χωρών που παρουσιάζουν τάσεις αυταρχικοποίησης.

Σε παγκόσμια κλίμακα, η δημοκρατία βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο των τελευταίων πέντε δεκαετιών.

Η φθορά δεν έρχεται απότομα. Όπως επισημαίνεται, οι κυβερνήσεις δεν καταργούν τους δημοκρατικούς θεσμούς μέσα σε μία νύχτα· αντίθετα, τους αποδυναμώνουν σταδιακά, καθιστώντας δυσκολότερη και καθυστερημένη την αντίδραση της κοινωνίας.

Αυταρχισμός σε γρήγορη ταχύτητα

Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η ταχύτητα με την οποία, σύμφωνα με την έκθεση, διαβρώθηκαν οι αμερικανικοί θεσμοί.

 Σε αντίθεση με περιπτώσεις όπως του Όρμπαν ή του Ερντογάν, όπου η αυταρχική μετάβαση χρειάστηκε χρόνια, η περίοδος διακυβέρνησης Τραμπ φαίνεται να επέφερε αντίστοιχες μεταβολές μέσα σε μόλις έναν χρόνο.

Η μελέτη βασίζεται σε 48 δείκτες και καταλήγει ότι το επίπεδο της δημοκρατίας στις ΗΠΑ έχει υποχωρήσει σε επίπεδα αντίστοιχα με εκείνα του 1965. Με άλλα λόγια, σημαντικές κατακτήσεις της εποχής των πολιτικών δικαιωμάτων φαίνεται να έχουν ουσιαστικά αποδυναμωθεί.

Κεντρικό στοιχείο της κρίσης είναι η ενίσχυση της προεδρικής εξουσίας.

 Το Κογκρέσο εμφανίζεται να έχει περιοριστεί σε δευτερεύοντα ρόλο: ενώ εκδόθηκαν 225 εκτελεστικά διατάγματα, το νομοθετικό σώμα ενέκρινε μόλις 49 νόμους, οι περισσότεροι διαδικαστικού χαρακτήρα.

Παράλληλα, το Ανώτατο Δικαστήριο παρουσιάζεται λιγότερο ενεργό ως θεσμικό αντίβαρο, ενώ καταγράφονται περιπτώσεις παράκαμψης δικαστικών αποφάσεων από την εκτελεστική εξουσία.

Η απομάκρυνση ανεξάρτητων ελεγκτικών αξιωματούχων και η αντικατάστασή τους από πολιτικά πιστούς παράγοντες περιγράφεται ως κλασικό μοτίβο αυταρχικής διολίσθησης.

Τι συμβαίνει στην Ευρώπη – Πως κρίνεται η Ελλάδα

Το ευρωπαϊκό τοπίο δεν μένει ανεπηρέαστο. Η ήπειρος που για χρόνια θεωρούνταν πυλώνας δημοκρατικής σταθερότητας παρουσιάζει σημάδια κόπωσης.

Επτά χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ουγγαρία, καταγράφονται ως περιπτώσεις αυταρχικής μετατόπισης.

 Οι πρακτικές που εντοπίζονται είναι παρόμοιες: έλεγχος της ενημέρωσης, περιορισμοί στην ελευθερία του λόγου και πιέσεις προς την κοινωνία των πολιτών.

Αίσθηση προκαλεί και η ένταξη του Ηνωμένου Βασιλείου στις χώρες με αυταρχικές τάσεις, λόγω νομοθετικών παρεμβάσεων που περιορίζουν την ψηφιακή έκφραση και τις διαδηλώσεις.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η εικόνα είναι εξίσου ανησυχητική.

Τα επίπεδα δημοκρατίας αντιστοιχούν πλέον στα μέσα της δεκαετίας του ’70, ενώ το 41% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε χώρες όπου οι ελευθερίες συρρικνώνονται. Μόλις 18 κράτη εμφανίζουν τάσεις εκδημοκρατισμού, αριθμός που αποτελεί ιστορικό χαμηλό, παρά τις εξαιρέσεις χωρών όπως η Δανία και η Νορβηγία.

Το 2026 χαρακτηρίζεται ως κομβικό έτος. Ο Lindberg προειδοποιεί ότι τυχόν αμφισβήτηση εκλογικών αποτελεσμάτων στις ΗΠΑ θα μπορούσε να επιταχύνει μια μη αναστρέψιμη κρίση.

Ωστόσο, η πτώση της δημοτικότητας του Τραμπ κάτω από το 40%, σε συνδυασμό με οικονομικές πιέσεις και διεθνείς εντάσεις, αφήνει ένα περιθώριο αισιοδοξίας, υποδηλώνοντας πιθανή αφύπνιση της κοινωνικής βάσης.

 

Η αναφορά στην Ελλάδα ως μία από τις επτά χώρες της ΕΕ σε τροχιά αυταρχικοποίησης αποτελεί από τα πιο ευαίσθητα σημεία της έκθεσης.

Η κατάταξη αυτή δεν προκύπτει τυχαία, αλλά βασίζεται σε συγκεκριμένες θεσμικές εξελίξεις.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ενδείξεις άμεσου ή έμμεσου ελέγχου της ενημέρωσης, μέσω κρατικών πόρων και μηχανισμών που ενισχύουν την αυτολογοκρισία.

Καταγράφονται επίσης πρωτοβουλίες που περιορίζουν τη δημόσια κριτική, συχνά με πρόσχημα την προστασία της δημόσιας τάξης ή την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, αλλά με πρακτικό αποτέλεσμα τη συρρίκνωση της ελευθερίας έκφρασης.

Παράλληλα, επισημαίνεται η πίεση προς ΜΚΟ και ανεξάρτητες αρχές που ασκούν έλεγχο στην εξουσία.

Σε αντίθεση με την ταχεία επιδείνωση που καταγράφεται στις ΗΠΑ, η ευρωπαϊκή εμπειρία περιγράφεται ως «βραδεία διολίσθηση».

 Οι θεσμοί δεν καταργούνται, αλλά αποδυναμώνονται σταδιακά, διατηρώντας την τυπική τους μορφή, ενώ η ουσιαστική τους λειτουργία φθίνει.

Η προσθήκη χωρών όπως η Πορτογαλία και η Βουλγαρία στη λίστα παρακολούθησης υποδηλώνει ότι η τάση αυτή δεν είναι στατική, αλλά επεκτείνεται, θέτοντας σε δοκιμασία τη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η «Στατική διάβρωση» της Ελλάδας

Για να ερμηνευτεί η κατάταξη της Ελλάδας, κρίσιμος είναι ο Δείκτης Φιλελεύθερης Δημοκρατίας, ο οποίος αξιολογεί την προστασία των μειονοτήτων, την αποτελεσματικότητα των θεσμικών ελέγχων, την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, τη συμμόρφωση της εκτελεστικής εξουσίας με τις δικαστικές αποφάσεις και τον ρόλο του κοινοβουλίου ως πραγματικού ελεγκτικού μηχανισμού.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στον δείκτη ελευθερίας έκφρασης και ΜΜΕ, όπου η Ελλάδα εμφανίζει διαχρονικά αδυναμίες.

Εξετάζονται μορφές άμεσης και έμμεσης λογοκρισίας, η πολυφωνία ή μη των μέσων ενημέρωσης, καθώς και περιστατικά πίεσης προς δημοσιογράφους, όπως παρακολουθήσεις ή καταχρηστικές αγωγές.

Εξίσου σημαντικός είναι ο βαθμός αυτονομίας των ΜΚΟ και των ανεξάρτητων αρχών. Γραφειοκρατικά εμπόδια ή νομικές πιέσεις σε οργανώσεις που δραστηριοποιούνται σε ευαίσθητα πεδία θεωρούνται σαφείς ενδείξεις αυταρχικής μετατόπισης.

Την ώρα που χώρες όπως η Δανία και η Νορβηγία διατηρούν υψηλές επιδόσεις, με δείκτες κοντά στο 0,9, τα κράτη που εμφανίζουν αυταρχικές τάσεις κινούνται προς το εύρος 0,4–0,5.

Η Ελλάδα, σύμφωνα με την έκθεση του 2026, εντάσσεται στην κατηγορία της «στατικής διάβρωσης»: οι θεσμοί παραμένουν τυπικά ενεργοί, αλλά η ουσιαστική τους αποτελεσματικότητα μειώνεται σταθερά.

Με πληροφορίες από: The Guardian