Ο τελευταίος των φιλοσόφων στην εσχατολογία ενός Zeitenwende*
Πώς μπορεί κανείς να αναφερθεί στον Γιούργκεν Χάμπερμας αποφεύγοντας τις συνήθεις εξιδανικεύσεις μιας νεκρολογίας, τα δύσκολα μονοπάτια μιας αμιγώς φιλοσοφικής κριτικής αποτίμησης, όπως ο ίδιος ίσως θα προτιμούσε, ή ακόμη τις επικαιρικές στιγμές μιας επιφυλλιδογραφίας;
Γιατί με τον θάνατό του επήλθε πλέον το τέλος ενός Zeitenwende, όχι με την έννοια που του αποδίδεται πρόσφατα στην πολιτική επικαιρότητα και ιδιαίτερα αυτή της Γερμανίας, αλλά ένα μείζον φιλοσοφικό συμβάν που ξεκίνησε ίσως από τη χαϊντεγκεριανή «Εισαγωγή στη Μεταφυσική» που ο νεαρός φοιτητής αποδόμησε μέσα από τις σελίδες της FAZ και ολοκληρώνεται με την τελευταία κριτική του ίδιου του Χάμπερμας στην ψηφιακή εποχή και την πολιτική της, όπως την όρισε ως «μια νέα δομική μεταβολή της δημοσιότητας και της διαβουλευτικής πολιτικής (Ein Neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit und Deliberative Politik). Ενός Zeitenwende που καθόρισε αποφασιστικά τη μετεξέλιξη όχι μόνο της μεταπολεμικής Γερμανίας, αλλά της Ευρώπης ως πολιτικού υποκειμένου στο σύνολό της.
Διατριβή
Ενδιάμεσοι σταθμοί αυτής της διαδρομής σκέψης είναι η επί υφηγεσία διατριβή του για τη «βασική δομική αλλαγή αυτής της δημόσιας σφαίρας» και βέβαια η ανατομία του επικοινωνιακού πράττειν ως ένα είδος μιας μετα-καντιανής κριτικής της ορθολογικότητας μέσα όμως από την επικοινωνία ως πολιτική πράξη και άρα όχι μόνο ως διαδικαστική πραγμάτωση της δημοκρατίας. «Αυτή η βασική ιδέα που διέπει το έργο του καταδεικνύει για άλλη μία φορά ότι, όπως κάποτε παρατήρησε ο Σοπενχάουερ, η μεγάλη φιλοσοφία είναι η ανάπτυξη μίας μόνο σκέψης. Αυτή η μοναδική σκέψη, τόσο απλή όσο και βαθιά, έχει ένα τεχνικό όνομα, «επικοινωνία», αλλά αναφέρεται στην καθημερινή διαδικασία της γλωσσικής κατανόησης» γράφει το περιοδικό Philosophie στη νεκρολογία του αυτές τις μέρες. Δεν μένει όμως μόνο μέρος του «γλωσσικού παίγνιου» ούτε μέρος μιας τυπικής διαδικασίας ανταλλαγής λογικών επιχειρημάτων, καθώς αναδεικνύεται στην ισχύουσα μορφή της δημοκρατικής νομιμοποίησης.
Η δημόσια σφαίρα καθίσταται σαφώς το πλαίσιο, ανοιχτό κατ’ αρχήν σε όλους, στο οποίο τα επιχειρήματα και οι εμπειρίες, η λογική και τα συναισθήματα αλληλοεπιδρούν και αναζητούν επανειλημμένα έκφραση στην τέχνη και όλες τις υπόλοιπες μορφές κοινωνικής συνείδησης, όμως η ανώτερη εξέλιξή της επισυμβαίνει στο πολιτικό πεδίο, όπου παράγει τη νομιμοποίηση των θεσμών. Ως τέτοια η δημόσια σφαίρα καθίσταται μια μορφή του νεωτερικού διαφωτιστικού προτάγματος, του οποίου η εκπλήρωση απασχόλησε τον Χάμπερμας μέσα από την κριτική της φιλοσοφίας της μετα-νεωτερικότητας και του γνωστικού-πολιτισμικού σχετικισμού που αυτή εισάγει.
Η έννοια του επικοινωνιακού πράττειν και η θεσμική της διάσταση ως κοινωνική διαδικασία μεταρρύθμισης ίσως αποτελεί τη βασική του διαφοροποίηση από την κληρονομιά της Σχολής της Φρανκφούρτης και την κριτική θεωρία, όντας ο τελευταίος εκπρόσωπός της, όμως αυτή θα πρέπει να ιδωθεί ως μια προσπάθεια ποιοτικής αναβάθμισης σε μια πιο ολιστική πρακτική ορθολογισμού, η οποία μέσα από την παραγωγή συναίνεσης φιλοδοξεί να οδηγήσει σε πιο ριζοσπαστικές κοινωνικές αλλαγές. Ως εκ τούτου η δημοκρατία και η δημόσια σφαίρα καθίστανται εγγενώς ουσιοκρατικά στοιχεία αυτής της διαδικασίας κοινωνικού μετασχηματισμού. Η στιγμή που το πραγματικό καθίσταται ισχύον, όπου συμφιλιώνει την εμπειρική πραγματικότητα του δικαίου με την κανονιστική του εγκυρότητα (Faktizität und Geltung -1992).
Αυτή του η επεξεργασία αντιπροσωπεύει μια μετατόπιση της εστίασής του από την καθαρά επικοινωνιακή ηθική στην κοινωνιολογία του δικαίου, υπερασπιζόμενος πάντα το ορθολογικό δυναμικό των σύγχρονων δημοκρατικών θεσμών. Δύο βασικές αρχές διέπουν αυτή τη διαδικασία:
Α. Η αρχή του διαλόγου: μόνο εκείνοι οι νομικοί κανόνες καθίστανται έγκυροι οι οποίοι πληρούν (ή μπορούν να πληρούν) την έγκριση όλων των εμπλεκόμενων ατόμων ως συμμετεχόντων σε έναν ορθολογικό διάλογο.
Β. Η δημοκρατική νομιμότητα: η νομιμότητα δεν προέρχεται από την παράδοση ή τη θρησκεία, αλλά από τη δημοκρατική διαδικασία όπου οι πολίτες συζητούν και αποφασίζουν για τους κανόνες που θα ακολουθήσουν. Αυτό εν τέλει συνδέει τη ριζοσπαστική δημοκρατία με το κράτος δικαίου και αυτή η διαπίστωση ίσως είναι η πιο σημαντική παρακαταθήκη που καταλείπει σε εμάς ο Χάμπερμας σήμερα.
Διεθνής νομιμότητα
Συνακόλουθα η έννοια της «συνταγματοποίησης των διεθνών σχέσεων» σε μια εποχή που το διεθνές δίκαιο δοκιμάζεται, θα αποτελέσει εκ νέου την ιδέα που η προοδευτική ανθρωπότητα θα ανακαλέσει από τη χαμπερμασιανή φιλοσοφία ως υπεράσπιση της διεθνούς νομιμότητας.
Από τη στάση του στην περίφημη «διαμάχη των ιστορικών» έως την τολμηρή συνηγορία του υπέρ της Ελλάδας στη διάρκεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης, που δεν ήταν απλώς μια έκφραση αλληλεγγύης αλλά η βαθύτερη υπεράσπιση της έννοιας της πολιτικής Ευρώπης, ο Χάμπερμας υπήρξε ο παρεμβατικός δημόσιος διανοούμενος που η τελευταία του προειδοποίηση αφορούσε τους κινδύνους ανάδυσης ενός νέου μιλιταρισμού και ενός αυταρχικού-τεχνοκρατικού καπιταλισμού.
Η πολιτική Ευρώπη σήμερα χάνει τη συνείδησή της, η παγκόσμια κριτική σκέψη τη φωνή της, όλοι οι πολίτες του κόσμου γινόμαστε φτωχότεροι.
ΥΓ.: Ο Γιούργκεν Χάμπερμας εξέφρασε με τη σκέψη του τη δημοκρατική μορφή ζωής στον δυτικό κόσμο και ταυτόχρονα μας «έφτιαξε» ένα σύστημα για να αποφύγουμε την ολοκληρωτική οικονομική διοίκηση του πλανήτη τύπου Τραμπ.
* Σημείο καμπής
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας,
** δρ Φιλοσοφίας
_______________________
ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου