ΠAΛΑΤΙΝΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ
7.182
Μελέαγρος (1ος αι. π.Χ.)*
οὐ γάμον, ἀλλ᾽ Ἀίδαν ἐπινυμφίδιον Κλεαρίστα
δέξατο, μόλις ἅμματα λυομένα.
ἄρτι γὰρ ἑσπέριοι νύμφας ἐπὶ δικλίσιν ἄχευν
λωτοί, καὶ θαλάμων ἐπλαταγεῦντο θύραι:
ἠῷοι δ᾽ ὀλολυγμὸν ἀνέκραγον, ἐκ δ᾽ Ὑμέναιος
σιγαθεὶς γοερὸν φθέγμα μεθαρμόσατο:
αἱ δ᾽ αὐταὶ καὶ φέγγος ἐδᾳδούχουν παρὰ παστῷ
πεῦκαι, καὶ φθιμένᾳ νέρθεν ἔφαινον ὁδόν.
Viktor Vasnetsov. Σειρήνα και Άλκονοστ , τα πουλιά της Χαράς και της Λύπης. 1896. Oil on canvas. Wikimedia Commons.
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
[Gerontakos]
Όχι τον γάμο αλλά τον Άδη η νύφη Κλεαρίστη δέχτηκε,
μόλις έλυσε την παρθενική της ζώνη.
Μέχρι πριν από λίγο οι εσπερινοί αυλοί ηχούσαν
μπρος από τις δίφυλλες θύρες της νυφικής κάμαρας
κι άνοιγαν με πάταγο οι πόρτες των θαλάμων.
Μα το πρωί οι αυλητές το γύρισαν σε ολολυγμούς,
το νυφικό τραγούδι σταμάτησε ξαφνικά κι ύστερα έγινε θρήνος.
Κι οι δάδες που φώτιζαν τη νυφική κρεβατοκάμαρα
τώρα στον Κάτω Κόσμο το δρόμο έδειχναν στην πεθαμένη.
Μελέαγρος Γαδαρεύς(1oς αι. π.Χ.)
Χαρά -Λύπη εξ αδιαιρέτου στο Χρόνο: τα τραγικά παιχνίδια της Τύχης
Το μοτίβο της ξαφνικής μεταστροφής της τύχης , από το καλό στο κακό , στη ζωή του ανθρώπου αφθονεί στα αρχαία ελληνικά επιτύμβια.
Στο επίγραμμα που αναρτούμε η Κλεαρίστη πεθαίνει ξαφνικά (αιτία θανάτου : απροσδιόριστη) μια νύχτα πάνω στο άνθος της νιότης της. Δεν είναι όμως μια τυχαία βραδιά αυτή , αλλά η νύχτα της ... παντρειάς της! Ο θάνατος δεν κόβει το νήμα της ζωής της πριν από τον γάμο, αλλά συμπίπτει ακριβώς μ’ αυτόν.
Το ανατριχιαστικά αυτό στοιχείο του χρονικού πλαισίου καθιστά ιδιαίτερα σκληρό το χαμό της κόρης. Η αντιστροφή της τύχης της είναι καταλυτική και , πάνω απ΄όλα, άδικη. Αντί το κορμί της να πάλλεται από τη θέρμη του Έρωτα στη νυφική κλίνη, ετοιμάζεται για να μεταφερθεί παγωμένο με νεκροκρέβατο στον κάτω κόσμο .
Συγκλονιστική η αλλαγή στο εορταστικό σκηνικό της γαμήλιας τελετής: τα μουσικά όργανα που παίζουν, οι τραγουδιστές που άδουν τον Υμέναιο , οι δάδες που διαχέουν το εορταστικό φως τους , αλλάζουν μοτίβο και μετατρέπονται σε όργανα νεκρώσιμης ακολουθίας.
Ο Μελέαγρος , έχοντας ήδη υπόψη το μοτίβο της δραματικής ατυχίας που χρησιμοποιούν κατ΄επανάληψη άλλοι επιγραμματοποιοί για ατυχείς πριν να παντρευτούν, το παρουσιάζει σε μια ευρηματική παραλλαγή της , βάζοντας γάμο και θάνατο να συμβαίνουν το ίδιο βράδυ.Το φαινόμενο αυτό ονομαζόταν στη γραμματολογία του επιγράμματος ως imitatio cum variatione (μίμηση μετά παραλλαγής).
Ιδού δύο χαρακτηριστικά επιγράμματα , πάνω στην παράδοση των οποίων "χτίζει"
ο Μελέαγρος το δικό του επίγραμμα , με τη βασική όμως διαφοροποίηση
της ταύτισης δύο γεγονότων εκ διά μέτρου αντίθετων σε μία χρονική περίοδο:
1. Αντίπατρος ο Σιδώνιος
(Παλατινή Ανθολογία 7.711)
Ήδη ο κροκόχρωμος γαμήλιος θάλαμος ήταν έτοιμος
για τη νυφούλα από την Πιτάνη, την Κλειναρέτη,
μες στα χρυσά δωμάτια·
κι οι γονείς της , η Δημώ και ο Νίκιππος,
προσδοκούσαν να ανάψουν την παντοτινή
φλόγα του πεύκινου δαυλού,
κρατώντας τον και με τα δυο τους χέρια.
Όμως η αρρώστια άρπαξε την παρθένα
και την οδήγησε στο πέλαγος της Λήθης.
Θρηνολογούσαν οι συνομίληκες πικρά —
γρονθοκοπώντας ς όχι τις γαμήλιες θύρες ,
αλλά τα στήθη τους σαν γαμήλια τελετή του Άδη.
*****************************************
(Παλατινή Ανθολογία 7.712)
Ο Τάφος είμαι της νυφούλας της Βαυκίδας .
Διαβάτη καθώς προσπερνάς το πολύκλαυτο μνήμα
πες στον Άδη «Ζηλιάρης είσαι, Χάρε».
Σε σένα η όμορφη επιγραφή που βλέπεις πάνω στην πέτρα
θα σου πει την πιο σκληρή μοίρα του Βαυκίδας,
πώς ο πατέρας της νυφούλας άναψε την πυρά
με τις ίδιες δάδες που έκαιγαν ,
ενώ της τραγουδούσαν τον ύμνο του γάμου.
Και εσύ, Υμέναιε, άλλαξε το μελωδικό τραγούδι του γάμου
με τη θλιβερή φωνή του θρήνου.
Purvasha Roy (Ινδία), H Xαρά και η Λύπη στη Ζωή.
***************************************
Σενάρια ατυχίας : Όταν το Σήμερα συναντά το ΧΤΕΣ
1.Μεθυσμένη οδηγός σκότωσε νύφη λίγες ώρες μετά τον γάμο της...
2. Τραγωδία σε γάμο: Νεκρός ο γαμπρός - Κατέρρευσε ενώ χόρευε με τη νύφη...
ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΜΑΣ
Κοινή η τύχη και το μέλλον αόρατον (Ισοκράτης)
Η σύζευξη χαράς και λύπης δεν είναι απλώς ένα φιλοσοφικό σχήμα· είναι εμπειρία διαχρονική, σχεδόν ειρωνική. Από τα αρχαία κείμενα έως την εποχή μας τα τραγικά συμβάντα που οφείλονται σε αιφνίδια μεταστροφή της τύχης είναι άφθονα και φτιάχνουν συγκλονιστικά σενάρια ατυχίας.
Στο επιγράμματα που αναρτούμε ο γάμος –κατεξοχήν σύμβολο ζωής, συνέχειας και ελπίδας– μεταστρέφεται αστραπιαία σε τελετουργία θανάτου. Ειδικότερα στο πρώτο επίγραμμα , οι αυλοί που συνόδευαν τη νύφη στη χαρά, ηχούν τώρα ως όργανα θρήνου· οι δάδες που φώτιζαν τον έρωτα, δείχνουν τον δρόμο προς τον Άδη. Η μετάβαση είναι απότομη, βίαιη, χωρίς καμία προειδοποίηση. Ο Μελέαγρος δεν ωραιοποιεί τίποτα: η Τύχη δεν σέβεται ούτε ιερές τελετουργίες ούτε προσδοκίες.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται και στη σύγχρονη εποχή, με πιο ωμό τρόπο. Ο τίτλος «Τραγωδία σε γάμο» σοκάρει ακριβώς επειδή ενώνει δύο έννοιες ασύμβατες. Ο χορός –έκφραση χαράς και σωματικής ζωτικότητας– γίνεται η στιγμή της κατάρρευσης. Η εικόνα αλλάζει, η ουσία όχι: ο θάνατος εισβάλλει απρόσκλητος στη γιορτή.
Έτσι, το γνωστό λαϊκό γνωμικό για τη χαρά και τη λύπη ως έννοιες σιαμαίες στον Χρόνο επιβεβαιώνεται στις περιπτώσεις που παραθέσαμε . Η ανθρώπινη ζωή δεν εξελίσσεται γραμμικά ούτε με ηθική δικαιοσύνη. Η Τύχη παίζει σκληρά παιχνίδια, κόβοντας το νήμα της ζωής ακριβώς τη στιγμή που πάλλεται από ευτυχία. Και το γέλιο μετατρέπεται, από μία στιγμή στην άλλη, σε θρήνο.
Τελικό συμπέρασμα: η χαρά δεν εγγυάται ασφάλεια και ο πόνος δεν προαναγγέλλεται. Γι’ αυτό και η ανθρώπινη εμπειρία του αδόκητου πόνου , από την αρχαιότητα έως σήμερα, παραμένει τραγική απ΄όποια πλευρά κι αν τη δούμε.
Gerontakos, Θεσσαλονίκη , 20/01/2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου