Άρης Γ. Μαυρομμάτης: «Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι ένα νέο τεχνολογικό εργαλείο, αλλά πολιτισμικό γεγονός»
«Για πρώτη φορά, ένα δημιούργημα της ανθρώπινης σκέψης θέτει ερωτήματα στην ίδια τη σκέψη που το γέννησε» λέει ο Άρης Γ. Μαυρομμάτης με αφορμή τα δοκίμιά του «Φιλοσοφία και τεχνητή νοημοσύνη» και «Τέχνη και τεχνητή νοημοσύνη» (εκδ. Καπόν).
Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου
Τη συνομιλία της Τεχνητής Νοημοσύνης με την Τέχνη και τη Φιλοσοφία παρακολουθεί και αναλύει ο Άρης Γ. Μαυρομμάτης στις δυο συλλογές δοκιμίων του Φιλοσοφία και Τεχνητή Νοημοσύνη και Τέχνη και Τεχνητή Νοημοσύνη.
Σε συνέντευξη που μας παραχώρησε, ο συγγραφέας, πανεπιστημιακός δάσκαλος και ερευνητής μάς μίλησε για τα δύο έργα του, τον τρόπο που η μηχανή πλέον επηρεάζει τη φιλοσοφική σκέψη αλλά και την καλλιτεχνική έκφραση, την πορεία του ανθρώπου μέσα στην Ιστορία ως το κομβικό σημείο της εμφάνισης της ΤΝ και το μετά.
Πρόσφατα δημοσιεύσατε δύο βιβλία για την Τεχνητή Νοημοσύνη (εκδ. Καπόν) και το πώς αυτή επηρεάζει το πεδίο της Φιλοσοφίας, καθώς και της Τέχνης. Τι ενώνει αυτά τα δύο δοκίμια μεταξύ τους; Ποια κοινή αντίληψη εκφράζουν;
Αν έπρεπε να απαντήσω με μία μόνο φράση, θα έλεγα ότι τα δύο βιβλία ενώνονται από μια κοινή αγωνία: τι σημαίνει να παραμένουμε άνθρωποι μέσα σε μια εποχή όπου η παραγωγή νοητικών λειτουργιών παύει να είναι αποκλειστικά ανθρώπινο πεδίο.
Τα βιβλία Φιλοσοφία και Τεχνητή Νοημοσύνη και Τέχνη και Τεχνητή Νοημοσύνη
δεν γράφτηκαν ως δύο ανεξάρτητα έργα. Στην πραγματικότητα αποτελούν δύο
διαφορετικές όψεις της ίδιας αναζήτησης. Το πρώτο στρέφεται προς τη
σκέψη, το δεύτερο προς τη δημιουργία. Το πρώτο διερευνά την αλήθεια, τη
γνώση, την κατανόηση, τη συνείδηση. Το δεύτερο τη μνήμη, τη φαντασία,
την αισθητική εμπειρία και τη δημιουργική πράξη. Και στα δύο όμως, το
πραγματικό αντικείμενο δεν είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη, είναι ο άνθρωπος.
Η ΤΝ λειτουργεί εδώ ως καθρέφτης. Δεν εμφανίζεται μόνο ως ένα νέο τεχνολογικό εργαλείο, αλλά ως ένα πολιτισμικό γεγονός που μας υποχρεώνει να επιστρέψουμε σε ερωτήματα τα οποία θεωρούσαμε σχεδόν λυμένα. Τι σημαίνει κατανόηση; Μπορεί να υπάρξει γνώση χωρίς εμπειρία; Δημιουργία χωρίς βίωμα; Τέχνη χωρίς θνητότητα; Μπορεί μια μηχανή να επεξεργάζεται πληροφορίες χωρίς να κατανοεί και εμείς να συνεχίζουμε να θεωρούμε την κατανόηση αυτονόητη;
Στο έργο Φιλοσοφία και Τεχνητή Νοημοσύνη επέλεξα τη μορφή του διαλόγου ανάμεσα σε φιλοσόφους και στην ίδια την ΤΝ. Η επιλογή αυτή δεν ήταν λογοτεχνικό εύρημα αλλά θέση. Θεωρώ ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο ως τεχνικό αντικείμενο. Είναι πολιτισμικό γεγονός, γιατί η εμφάνισή της δεν έγινε έξω από την ιστορία της ανθρώπινης σκέψης. Γεννήθηκε μέσα από αυτήν. Γεννήθηκε μέσα από τη λογική, τα μαθηματικά, τη γλώσσα, τη φιλοσοφία και την πορεία του ανθρώπου προς την αφαίρεση.
Στο έργο Τέχνη και Τεχνητή Νοημοσύνη η πορεία αντιστρέφεται. Εκεί δεν εξετάζω μόνο αν η μηχανή μπορεί να δημιουργήσει, αλλά τι συμβαίνει όταν η δημιουργία παύει να είναι αποκλειστικά ανθρώπινο προνόμιο. Η παραγωγική ΤΝ μεταφέρει ξανά τη γλώσσα στο κέντρο της δημιουργικής διαδικασίας. Για πρώτη φορά στην ιστορία, μια λεκτική περιγραφή μπορεί να μετασχηματιστεί σχεδόν άμεσα σε εικόνα, σε μουσική ή σε αφήγηση. Η λέξη παύει να είναι μόνο φορέας περιγραφής και αποκτά νέα δημιουργική ισχύ.
Κάτω όμως από αυτές τις δύο διαδρομές υπάρχει ένας βαθύτερος κοινός άξονας: η Ευθύνη. Όσο η τεχνολογία αυξάνει τη λειτουργική της ισχύ και ο άνθρωπος επεκτείνει τις δυνατότητες κατανόησης, παρέμβασης και μετασχηματισμού του κόσμου, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο «τι μπορεί να κάνει η μηχανή», αλλά «ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη αυτού που κάνει». Η σοφία όμως δεν ταυτίζεται με την ισχύ. Η σοφία είναι η ικανότητα να συνοδεύουμε την ισχύ με κρίση, μέτρο και Ευθύνη. Και γι’ αυτό επιστρέφουμε σήμερα ξανά στη Φιλοσοφία και στην Τέχνη. Επειδή αποτελούν τους δύο μεγάλους πολιτισμικούς άξονες μέσα από τους οποίους ο άνθρωπος επιχειρεί εδώ και χιλιάδες χρόνια να κατανοήσει τον εαυτό του και τον κόσμο.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μας οδηγεί μόνο σε μια τεχνολογική μετάβαση. Μας οδηγεί σε μια ανθρωπολογική μετάβαση. Και εκεί το ερώτημα παραμένει το ίδιο όπως πάντα: Ποιοι είμαστε και ποιοι θέλουμε να γίνουμε.
Θα ήθελα επίσης να αναφέρω ότι τα εξώφυλλα και των δύο βιβλίων αποτελούν αυθεντικά έργα της σπουδαίας εικαστικού Όπυς Ζούνη. Θεωρώ ότι η γεωμετρική και εννοιολογική δύναμη του έργου της συνομιλεί βαθιά με τα ίδια τα θέματα των βιβλίων: τη σχέση σκέψης, αφαίρεσης, χώρου και νοητικής αναπαράστασης. Παράλληλα, αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω τις εκδόσεις Καπόν για την εξαιρετικά προσεγμένη και υψηλής αισθητικής έκδοση των βιβλίων. Σε μια εποχή ταχύτητας και υπερπαραγωγής εικόνων και κειμένων, η ποιότητα της εκδοτικής φροντίδας παραμένει και αυτή μια μορφή πολιτισμικής Ευθύνης.
Στο βιβλίο για τη Φιλοσοφία εξετάζετε τις ιδέες διάφορων φιλοσόφων, ξεκινώντας με τους Προσωκρατικούς και καταλήγοντας στον Ζίγκμουντ Μπάουμαν, με τις οποίες στη συνέχεια αναμετριέται η Τεχνητή Νοημοσύνη. Θέτετε δηλαδή το ερώτημα αν η μηχανή μπορεί να διακρίνει τις Ιδέες από τις Σκιές (Πλάτωνας), αν μπορεί να κατανοήσει τη σημασία της σιωπής στον λόγο (Βιτγκενστάιν), αν μπορεί να κατανοήσει την ευθύνη της άγνοιας (Μπάουμαν). Με ποιον τρόπο οι έννοιες όπως Αλήθεια, Κατανόηση, Γνώση έχουν αποκτήσει διαφορετικό περιεχόμενο σήμερα;
Ένα από τα κεντρικά ερωτήματα του βιβλίου Φιλοσοφία και Τεχνητή Νοημοσύνη είναι αν η ΤΝ μπορεί να συμμετάσχει όχι απλώς στην επεξεργασία της πληροφορίας αλλά στον ανθρώπινο ορίζοντα νοήματος. Για τον λόγο αυτό επέλεξα να τη φέρω σε διάλογο με φιλοσόφους οι οποίοι διαμόρφωσαν διαφορετικές εποχές της σκέψης – από τους Προσωκρατικούς έως τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν.
Δεν με ενδιέφερε να εξετάσω τι «γνωρίζει» η μηχανή. Με ενδιέφερε να δω τι συμβαίνει όταν η μηχανή βρεθεί απέναντι σε έννοιες που συγκρότησαν τον ίδιο τον άνθρωπο. Η Αλήθεια, για παράδειγμα, στην κλασική φιλοσοφία δεν ήταν απλή πληροφορία. Ήταν αποκάλυψη. Ήταν η προσπάθεια μετάβασης από το φαινόμενο στο ουσιώδες. Στον Πλάτωνα, η αλληγορία του σπηλαίου αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη διαδρομή: από τις σκιές προς τις Ιδέες. Σήμερα όμως ζούμε σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία παράγεται, αναπαράγεται και κυκλοφορεί με πρωτοφανή ταχύτητα. Η αλήθεια τείνει πλέον να συγχέεται όχι με αυτό που είναι, αλλά με αυτό που κυκλοφορεί περισσότερο, επαναλαμβάνεται συχνότερα ή προβάλλεται εντονότερα. Το αληθές μετακινείται από την αναζήτηση προς την αξιολόγηση. Δεν αναζητούμε μόνο την αλήθεια. Καλούμαστε συνεχώς να την κρίνουμε.
Ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία να διαθέτουμε τόσο μεγάλη πληροφοριακή αφθονία και ταυτόχρονα να τίθεται τόσο έντονα το πρόβλημα της ερμηνείας.
Ανάλογος μετασχηματισμός παρατηρείται και στη Γνώση. Για αιώνες η γνώση συνδεόταν με τη διάρκεια, τη μελέτη, την πνευματική άσκηση. Σήμερα η πληροφορία είναι άμεσα διαθέσιμη. Όμως η πρόσβαση δεν ταυτίζεται με τη γνώση. Η αποθήκευση δεδομένων δεν παράγει αυτόματα νόημα. Ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία να διαθέτουμε τόσο μεγάλη πληροφοριακή αφθονία και ταυτόχρονα να τίθεται τόσο έντονα το πρόβλημα της ερμηνείας.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η μεταβολή της έννοιας της Κατανόησης. Η ΤΝ μπορεί να επεξεργάζεται γλώσσα, να απαντά, να συνθέτει κείμενα. Όμως κατανοεί; Εδώ ακριβώς εισέρχεται ο Βιτγκενστάιν. Η σιωπή στον λόγο, το ανείπωτο, τα όρια της γλώσσας υπενθυμίζουν ότι η κατανόηση δεν είναι μόνο λεκτική ή υπολογιστική λειτουργία. Είναι συμμετοχή, εμπειρία, βίωμα. Και από εκεί περνάμε στον Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Θεωρώ ότι ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν είναι ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές, μέσα από τις σκέψεις του οποίου μπορεί κάποιος να κατανοήσει τη σύγχρονη εποχή. Ο Μπάουμαν περιέγραψε τη μετάβαση από τις σταθερές κοινωνίες της νεωτερικότητας σε αυτό που ονόμασε «ρευστή νεωτερικότητα». Έναν κόσμο όπου οι βεβαιότητες εξασθενούν, οι ταυτότητες μεταβάλλονται και η πληροφορία κινείται ταχύτερα από τους θεσμούς που καλούνται να τη διαχειριστούν. Η σκέψη του γίνεται εξαιρετικά επίκαιρη στην εποχή της ΤΝ.
Ενδεχομένως, το σημαντικότερο συμπέρασμα των ιδεών του Μπάουμαν για την εποχή της ΤΝ να είναι ότι, όσο αυξάνεται η λειτουργική ισχύς των συστημάτων, τόσο πιο επιτακτική γίνεται η ανάγκη για Ευθύνη. Γιατί η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι η άγνοια. Είναι η αποδέσμευση της ισχύος από την Ευθύνη..[...........................................]ΣΥΝΕΧΙΣΤΕ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ
bookpress.gr/Άρης Μαυρομμάτης «Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι ένα νέο τεχνολογικό εργαλείο, αλλά πολιτισμικό γεγονός»
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου