65 χρόνια, Βασική Βιβλιοθήκη Σύγχρονης Ελληνικής Πεζογραφιας

Spread the love

Χατζηβασιλείου, Βαγγέλης | bookpoint.gr

Χατζηβασιλείου, Βαγγέλης

Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ προσφέρει έναν κατάλογο μιας Βασικής Βιβλιοθήκης για τη σύγχρονη Ελληνική Πεζογραφια (1960-2025). Ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου που την συνέταξε διευκρινίζει:

Οι επιλογές που ακολουθούν βασίστηκαν σε τρία κριτήρια. Το πρώτο κριτήριο ήταν να επισημανθούν έργα που υπήρξαν αντιπροσωπευτικά της εποχής τους, αλλά παράλληλα αποδείχθηκε πως είχαν την ικανότητα να αντέξουν στον χρόνο. Το δεύτερο κριτήριο ήταν πως τα επιλεγμένα βιβλία δεν γινόταν να αγνοήσουν τις πρωτοποριακές αναζητήσεις του καιρού τους: αναζητήσεις τόσο στο επίπεδο της γλώσσας και των αφηγηματικών τεχνικών όσο και στο επίπεδο του λογοτεχνικού είδους στο οποίο εντάσσονται. Το τρίτο, τέλος, κριτήριο ήταν κάπως διαφορετικό, υπηρετώντας την ανάγκη να συμπεριληφθούν στο επιλεγμένο υλικό έργα που διαθέτουν ελκυστική δράση και μυθοπλασία χωρίς ταυτόχρονα να κάνουν εκπτώσεις στην καλλιτεχνική τους ποιότητα. Αναπόφευκτος περιορισμός: το γούστο και η υποκειμενική κρίση του συντάκτη του καταλόγου.

Το δικαίωμα της ελευθερίας. Διακηρύσσοντας με συμβολικό και αλληγορικό τρόπο τους στόχους της πεζογραφίας του, που θέλουν να υπερασπιστούν το δικαίωμα να σκεφτόμαστε την ελευθερία μας, ο Σπύρος Πλασκοβίτης θα αναδειχθεί με Το Φράγμα (1960) σε κατεξοχήν πολιτικό συγγραφέα. Εκφράζοντας την ηθική του αγωνία και εγρήγορση για τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αντιμετωπίσουν οι πολίτες την καταστολή της ατομικής και της πολιτικής τους ανεξαρτησίας, ο συγγραφέας θα βάλει τον ήρωά του αντιμέτωπο με ένα σύστημα εξουσίας το οποίο καταπατά οποιαδήποτε φωνή αντίστασης.

Αυθεντικός εαυτός. Οι ήρωες του Βασίλη Βασιλικού στη μυθιστορήματα τριλογία Το φύλλο, Το πηγάδι, Τ’ αγγέλιασμα (1961) αγωνίζονται να διαρρήξουν το κέλυφος μιας καθημερινότητας η οποία το μόνο που κάνει είναι να αναπαράγει μια κοινωνία νωθρή και απαξιωμένη σε όλα τα επίπεδα: από τις καταναλωτικές της προτιμήσεις μέχρι τη σεξουαλική της συμπεριφορά. Εκείνο το οποίο κυριαρχεί σε ένα τέτοιο, ασφυκτικά ναρκοθετημένο πεδίο είναι η επιτακτική ανάγκη για έξοδο, η αγωνιώδης αναζήτηση ενός εσώτερου, αυθεντικού εαυτού.

Οι τελευταίες ημέρες του πολέμου. Στη μυθιστορηματική τριλογία του Στρατή Τσίρκα Ακυβέρνητες πολιτείες (1961-1965) βλέπουμε να ανοίγεται το θέατρο των τελευταίων ημερών του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου στη Μέση Ανατολή: από τα Ιεροσόλυμα μέχρι το Κάιρο και την Αλεξάνδρεια. Με πρωταγωνιστή έναν αριστερό διανοούμενο, ο οποίος βρίσκεται σε μόνιμη αντίθεση με το Κόμμα, ο Στρατής Τσίρκας θα απλώσει τις περιπέτειες των ηρώων του σε τρία βιβλία: τη Λέσχη (1961), την Αριάγνη (1962) και τη Νυχτερίδα (1965). Και τα τρία θα μιλήσουν για την τιτάνια αναμέτρηση του φασισμού με τη δημοκρατία.

Παντοτινή φρεσκάδα. Το τρίτο στεφάνι (1962) του Κώστα Ταχτσή θα αναπαραστήσει με χυμώδη τρόπο την καθημερινότητα, διατηρώντας ανέπαφη τη φρεσκάδα της ως τις ημέρες μας, Ο συγγραφέας θα μιλήσει για την Ελλάδα πριν αλλά και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Μακεδονικός Αγώνας, οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, η Μικρά Ασία, ο ίδιος ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Κατοχή θα περάσουν μπροστά από τα μάτια μας χωρίς πολιτικές ή ιδεολογικές παραμορφώσεις, με ένα πνεύμα που ξέρει πώς να αποκαλύψει τις πολλαπλές πλευρές της αλήθειας, αλλά και πώς να προσαρμόσει την όποια συλλογική αλήθεια στις ανάγκες και τα κρυφά ή τα φανερά πάθη της ατομικής ζωής.

Εσωτερική εξορία. Με το Για ένα φιλότιμο (1964) ο Γιώργος Ιωάννου θα διατρανώσει την εγκατάλειψή του σε έναν τόπο ο οποίος το μόνο που δέχεται να του παραχωρήσει είναι κάποια προσωρινά (κάθε άλλο παρά λυτρωτικά) καταφύγια. Ένας εσωτερικός εξόριστος τον οποίο ουδείς είναι σε θέση να απαλλάξει από την εξορία του. Κομμάτι αναπόσπαστο της εξορίας είναι και η πανηγυρική απουσία του έρωτα. Όποτε ο έρωτας δεν αποκηρύσσεται ρητά (άλλοτε με σθένος και άλλοτε με σπαραγμό και οδύνη), μένει μια σκέτη σκιά: μια υπόσχεση χωρίς μέλλον και χωρίς ελπίδα,

Μέλλον που είναι ήδη παρόν. Στους Ανυπεράσπιστους (1965) ο Δημήτρης Χατζής θα αντιμετωπίσει το μέλλον σαν να είναι ήδη παρόν και ο βαρύς σκεπτικισμός του δεν θα ενθαρρύνει πολλές ελπίδες. Ο συγγραφέας δεν θα προσφέρει στους ήρωές του καμία διαφυγή και δεν θα αφήσει ελεύθερο κανέναν ορίζοντα, βλέποντας τα πάντα να καθιζάνουν στον πάτο μιας ανάπηρης, οργανικά αδύναμης κοινωνίας. Από την άλλη, όμως, μεριά, θα μας δώσει χαρακτήρες δουλεμένους με σπάνια μαστοριά και ιστορίες γραμμένες με βαθιά ανθρωπιά, που θα αγγίξουν με τους χαμηλόφωνους τόνους τους αμέσως τις χορδές μας.

Χωρίς ελπίδα. Πέτρος Αμπατζόγλου: Η γέννηση του Σούπερμαν (1972). Ένας άνθρωπος της καθημερινής ζωής, που ξέρει καλά πόσο ολοκληρωτικά αδύναμος είναι απέναντι στα μεγάλα στοιχήματα και τις υψηλές απαιτήσεις, θα αποκτήσει ξαφνικά υπερφυσικές δυνάμεις και θα αρχίσει να κάνει θαύματα τα οποία δυσκολεύεται να πιστέψει κι ο ίδιος. Το μόνο, βέβαια, το οποίο θέλει στην πραγματικότητα ο Σούπερμαν είναι να προσφέρει στον εαυτό του όλα εκείνα που είχε ονειρευτεί χωρίς την παραμικρή ελπίδα να τα αποκτήσει.

Στρατοπεδικός κόσμος. Τοπίο του Λοιμού (1972) του Αντρέα Φραγκιά είναι το εμφυλιακό στρατόπεδο των εγκλείστων της Μακρονήσου. Ο χώρος και ο χρόνος θα αποβάλουν τα ιστορικά χαρακτηριστικά τους, για να δημιουργήσουν έναν αλληγορικό εφιάλτη. Βασανιστές και βασανιζόμενοι θα παρουσιαστούν σαν ανώνυμες, ευθύς εξαρχής εκμηδενισμένες μονάδες, χωρίς υπόσταση και ταυτότητα. Στο ολοκληρωτικό καθεστώς του Λοιμού κανένας δεν θα γλιτώσει: οι βασανιζόμενοι θα δουν να σμπαραλιάζεται το κορμί και να σβήνεται η συνείδησή τους ενώ οι βασανιστές θα χάσουν την ψυχή τους.

Καφκική αλληγορία. Άρης Αλεξάνδρου: Το κιβώτιο (1975). Μια καφκικών διαστάσεων πολιτική αλληγορία: μια ομάδα ανταρτών αναλαμβάνει να μεταφέρει ένα κιβώτιο και τα μέλη της, που αγνοούν το περιεχόμενό του, θα αποδεκατιστούν μέχρις ενός. Παρά τις ρητές αναφορές του Αλεξάνδρου στον Εμφύλιο και στην εσωτερική ζωή του ΚΚΕ κατά τη διάρκειά του, το μυθιστόρημα δεν αποτελεί τοιχογραφία της εποχής. Το αιματηρό 1949, ο σύντροφος ανακριτής, στον οποίο απευθύνεται ακατάπαυστα ο κεντρικός ήρωας-αφηγητής, όπως και όλα τα ονόματα ή τα σύμβολα της Αριστεράς, που κυριαρχούν σε κάθε σελίδα του Κιβωτίου, δεν αποτελούν παρά ζωτικές προφάσεις (μια πολύ χειροπιαστή σκηνοθετική μαγιά), για να προχωρήσει ο συγγραφέας σε ό,τι τον ενδιαφέρει περισσότερο: στην εικονογράφηση ενός πολιτικού πεδίου το οποίο όσο περισσότερο ανοίγει τα όριά του τόσο λιγότερο επιτρέπει την ελευθερία της κίνησης στο εσωτερικό του.

Παιδικό βλέμμα. Το βλέμμα του αφηγητή στην Παρέλαση (1976) του Τόλη Καζαντζή δεν ανήκει σε έναν ενήλικο ο οποίος ανακαλεί το παιδικό παρελθόν του, αλλά σε ένα παιδί το οποίο αποδελτιώνει με ενθουσιώδη προσήλωση όσα συμβαίνουν τριγύρω του. Αν μιλάμε όντως για καθημερινότητα, αυτή δεν είναι άλλη από την καθημερινότητα της Κατοχής και του πολέμου, κι αν θέλουμε να καταλάβουμε τις ατομικές συγκρούσεις και τις προσωπικές βεντέτες, αυτές δεν είναι πάλι άλλες από τις δύσοσμες ιστορίες των δοσίλογων, τους αδιάκοπους αγώνες για ένα κομμάτι ψωμί και τα άγρια παιχνίδια των παιδιών σε μιαν ιστορική εποχή που έχει κλείσει με παταγώδη τρόπο την πόρτα απέναντι στην τρυφερή ηλικία.

Αναψηλάφηση τραυμάτων. Ο Θανάσης Βαλτινός θα αναψηλαφήσει με την Κάθοδο των εννιά (1978) τα ανοιχτά ακόμη τραύματα του Εμφυλίου μέσα από τον αδιακόσμητο και εντέχνως αποδραματοποιημένο λόγο ενός ανώνυμου στρατιώτη ο οποίος θα μιλήσει ως μάρτυρας των δραματικών γεγονότων που θα πλήξουν τη μονάδα του: Ο Εθνικός Στρατός, οι παραστρατιωτικές οργανώσεις και οι ντόπιοι κάτοικοι θα καταδιώξουν έως θανάτου ένα απομεινάρι του Δημοκρατικού Στρατού ενώ τόσο ο ανώνυμος στρατιώτης όσο και οι επίσης ανώνυμοι συναγωνιστές του θα εκφράσουν όχι μόνο την τραγική μοίρα της πολιτικής τους παράταξης, αλλά και το ασφυκτικό αδιέξοδο στο οποίο περιήλθε η Ελλάδα κατά τη διάρκεια της εμφύλιας σύρραξης.

Διχοτομημένος χαρακτήρας. Η κυρία Κούλα (1978) του Μένη Κουμανταρέα επινοεί έναν χαρακτήρα διχασμένο και διχοτομημένο, που πασχίζει να ανακαλύψει στις περιπέτειες του έρωτα ένα ζωτικό νόημα: ένα γερό αναλγητικό για την πλήξη και την κατήφεια των καθημερινών καταναγκασμών της. Η κυρία Κούλα χρειάζεται επειγόντως μια δυνατή αναπνοή – κάτι για να ξεφύγει από την αδήλωτη ασφυξία ενός κατά τα άλλα γερά εγκατεστημένου και τακτοποιημένου κόσμου, ο οποίος, ας σημειωθεί, δεν θα της κάνει ποτέ τη χάρη να την απαλλάξει από τα δεσμά της.[...................................................]