Διαβάστε τη δημοσίευση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας στη στήλη "Λεξιλογείον" της εφημερίδας Το Βήμα της Κυριακής
Αναδημοσίευση από το φύλλο της 1ης Μαρτίου 2026
χάος «χαόθηκα» (=έχω μπερδευτεί, είμαι σε πλήρη σύγχυση κ.τ.ό): ολόφρεσκο, νεανικό, ακατάγραφο στα λεξικά και με λαμπρή καταγωγή. Το Χάος τοποθετεί στην πρώτη αρχή του σύμπαντος ο Ησίοδος της «Θεογονίας» και, παρόλο που δεν έχει ιδέα για τη γενεσιουργό διακύμανση του κβαντικού κενού, βρίσκεται πιο κοντά στη σύγχρονη Φυσική από τους μυθολόγους της Αιγύπτου που αναγκεμένοι για νερό ονειρεύτηκαν μια αρχέγονη υδάτινη μάζα. Βλαστός από πανάρχαιη ινδοευρωπαϊκή ρίζα, η λέξη «χάος» αρχικά σημαίνει απλώς το κενό, είτε πρόκειται για τη λιόχαρη «νεφελοκοκκυγία» του Αριστοφάνη είτε για τη μυριστική και σκοτεινή «άβυσσο» του Ελύτη. ‘Ολα τα λεξιλογικά απότοκα της ρίζας αναφέρονται στην έννοια του «κενού» και του «ανοιχτού». Δεν είναι μόνο οι αγιάτρευτες πληγές που «χαίνουν», είναι και τα στόματα που μπορεί να «χάσκουν» από έκπληξη, λαχτάρα ή και πνευματική νωθρότητα. «χασκάζεις», δηλαδή χασκογελάς, ενώ δεν παίρνεις χαμπάρι που σε εξαπατούν, λέει ο Βδελυκλέων στους αριστοφανικούς «Σφήκες». Από την ίδια σοδειά είναι ο «χαύνος» που μπορεί να σημαίνει τον ελαφρόμυαλο, ενώ χρήσιμο θα ήταν να ξεσκονίσουμε ένα άλλο αριστοφανικό τιμαλφές: το «χαυνοπολίτης». Και δεν πέφτουν έξω τα ετυμολογικά κιτάπια που συσχετίζουν αρχαίους «χάσκοντες» και σημερινούς «χάν(ν)ους» με ευρεία κατανομή από τον Πόντο ως την Πελοπόννησο. Αφηρημένα εννοιολογήματα, μπλα μπλα και «χάος» είναι τα τρία βασικά μαθήματα στο «μεταμοντέρνο» και κουλτουριάρικο φροντιστήριο του Σωκράτη στις «Νεφέλες», και εδώ μπορούμε να διακρίνουμε καθαρά τη μεταφορική ανασημασιολόγηση του «χάους» που σήμερα ανακαλεί παραστάσεις σύγχυσης, ανακατωσούρας και καταστροφής. Με αυτή τη μεταφορική γόμωση η λέξη καλείται να διακονήσει τις δραματικότητες και τις υπερθετικότητες της συμπολιτεύουσας ή αντιπολιτεύουσας ρητορικής. Και καλό θα ήταν να αποφεύγεται η κατάχρησή της, επειδή η κατάχρηση είναι μήτηρ ανίας και επειδή το «χασμουρητό» από την ίδια ρίζα κατάγεται. ______________________________________________ Σε συνεργασία με την εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής», το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας δημοσιεύει δύο λέξεις την εβδομάδα στην στήλη «Λεξιλογείον», στο ένθετο των Νέων Εποχών του «Βήματος» (και στην ηλεκτρονική έκδοση). Οι σχετικές καταχωρίσεις θα αναδημοσιεύονται στα διαδικτυακά μέσα του ΚΕΓ και σε ειδική ενότητα της ιστοσελίδας του ΚΕΓ. Σχολιάζονται λέξεις που είτε παρουσιάζουν ενδιαφέρον από ιστορική άποψη (ετυμολογία, ταξίδι της λέξης μέσα στον χρόνο) είτε «πριμοδοτούνται» από τη σύγχρονη γλωσσική (και όχι μόνο) επικαιρότητα, μεταξύ άλλων. Ο σχολιασμός ̶ σύντομος, μακριά από κάθε διάθεση γλωσσικής διδασκαλίας ̶ θα κινητοποιεί, πιστεύουμε ευχάριστα, την ανάδυση ρητών και υπόρρητων σημασιών, διασυνδέοντας ακόμη και γνωστές σημασίες με σύγχρονα νοήματα. Δείτε όλες τις δημοσιεύσεις
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου