Η ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΣΚΗΝΗ ΩΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΒΙΟΣ : Μήπως ο Σέξπιρ συνάντησε τον Επίκτητο και τον Παλλαδά;
1. Ο ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΟΣ ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΕΞΠΙΡ
Ένας από τους πιο εμβληματικούς μονολόγους στην ιστορία του θεάτρου. Ο «Ιάκωβος» (Jaques) στο έργο του Σέξπιρ Όπως σας αρέσει (As You Like It) παρουσιάζει τον ανθρώπινο βίο ως σκηνή θεάτρου, όπου μέσα από τους ρόλους ανδρών και γυναικών περιγράφονται οι επτά κατ΄αυτόν ηλικίες του ανθρώπου.
By William Shakespeare
(from As You Like It, spoken by Jaques)
All the world’s a stage,
And all the men and women merely players;
They have their exits and their entrances;
And one man in his time plays many parts,
His acts being seven ages. At first the infant,
Mewling and puking in the nurse’s arms;
And then the whining school-boy, with his satchel
And shining morning face, creeping like snail
Unwillingly to school. And then the lover,
Sighing like furnace, with a woeful ballad
Made to his mistress’ eyebrow. Then a soldier,
Full of strange oaths, and bearded like the pard,
Jealous in honour, sudden and quick in quarrel,
Seeking the bubble reputation
Even in the cannon’s mouth. And then the justice,
In fair round belly with good capon lin’d,
With eyes severe and beard of formal cut,
Full of wise saws and modern instances;
And so he plays his part. The sixth age shifts
Into the lean and slipper’d pantaloon,
With spectacles on nose and pouch on side;
His youthful hose, well sav’d, a world too wide
For his shrunk shank; and his big manly voice,
Turning again toward childish treble, pipes
And whistles in his sound. Last scene of all,
That ends this strange eventful history,
Is second childishness and mere oblivion;
Sans teeth, sans eyes, sans taste, sans everything.
___________________
Το απόσπασμα σε μετάφραση στα ελληνικά από τον Ερρίκο Μπελλιέ
«Σκηνή είναι όλος ο κόσμος
κι όλοι οι άνδρες κι οι γυναίκες απλοί ηθοποιοί.
Έχουν την είσοδο και την έξοδό τους,
και κάθε άνθρωπος στον καιρό του παίζει πολλούς ρόλους,
καθώς οι πράξεις του χωρίζονται σε εφτά ηλικίες. Πρώτα το βρέφος,
που κλαίει και ξερνάει στην αγκαλιά της νταντάς.
Μετά το γκρινιάρικο σχολιαρόπαιδο με τη σάκα του
και το λαμπερό πρωινό του πρόσωπο, που σέρνεται σαν σαλιγκάρι
απρόθυμα στο σχολειό. Μετά ο εραστής,
που αναστενάζει σαν καμίνι, με μια θλιβερή μπαλάντα
γραμμένη για τα φρύδια της αγαπημένης του. Μετά ο στρατιώτης,
γεμάτος παράξενους όρκους και γένια σαν του πάνθηρα,
ζηλότυπος για την τιμή του, οξύθυμος στον καβγά,
κυνηγώντας μια δόξα-πομφόλυγα,
ακόμα και μπροστά στο στόμα του κανονιού. Μετά ο δικαστής,
με την ωραία στρογγυλή κοιλιά, παραγεμισμένη με παχιά κοτόπουλα,
με βλέμμα αυστηρό και γένι περιποιημένο,
γεμάτος σοφά γνωμικά και σύγχρονα παραδείγματα·
έτσι παίζει το ρόλο του. Η έκτη ηλικία μεταμορφώνεται
στον ισχνό και πλαδαρό "Πανταλόνε",
με τα γυαλιά στη μύτη και το πουγκί στο πλάι,
με τις νεανικές του κάλτσες, που φύλαξε με τόση φροντίδα,
να πλέουν πια στα στεγνά του πόδια· και η βαριά αντρική φωνή του,
γυρίζοντας πάλι σε παιδικό τσιριχτό, σφυρίζει
καθώς μιλάει. Η τελευταία σκηνή απ’ όλες,
που κλείνει αυτή την παράξενη, γεμάτη γεγονότα ιστορία,
είναι η δεύτερη παιδική ηλικία και η απόλυτη λήθη,
χωρίς δόντια, χωρίς μάτια, χωρίς γεύση, χωρίς τίποτα.»**********************
2. Ο ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ
Η αντίληψη που θεωρεί τον ανθρώπινο βίο ως ένα είδος παράστασης σκηνοθετημένης από την Τύχη εμφανίζεται ήδη στα αποσπάσματα του Μενάνδρου και εξελίσσεται εφεξής σε δημοφιλή τόπο της λογοτεχνίας των ελληνιστικών χρόνων. Στον Επίκτητο όμως, αλλά και στη φιλοσοφία εν γένει της εποχής, εμφανίζεται μια ουσιαστική διαφοροποίηση ως προς το νόημα του συγκεκριμένου τόπου. Δεν δίδεται πλέον έμφαση στην αδυναμία των ανθρώπων να καθορίσουν οι ίδιοι την ζωή τους, αλλά αντίθετα στην φιλοσοφημένη αποδοχή των όποιων ρόλων τους επιφυλάσσει η τύχη. Στο συγκεκριμένο χωρίο δεν είναι σαφές, αν τον ρόλο του σκηνοθέτη έχει η Τύχη ή το Θείο.
ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ
201. – Ἐγχειρίδιον 7, 17, 22
(β)
[17] μέμνησο, ὅτι ὑποκριτὴς εἶ δράματος, οἵου ἂν θέλῃ ὁ διδάσκαλος· ἂν βραχύ, βραχέος· ἂν μακρόν, μακροῦ· ἂν πτωχὸν ὑποκρίνασθαί σε θέλῃ, ἵνα καὶ τοῦτον εὐφυῶς ὑποκρίνῃ· ἂν χωλόν, ἂν ἄρχοντα, ἂν ἰδιώτην. σὸν γὰρ τοῦτ᾽ ἔστι, τὸ δοθὲν ὑποκρίνασθαι πρόσωπον καλῶς· ἐκλέξασθαι δ᾽ αὐτὸ ἄλλου.
(β)
[17] Να μην ξεχνάς ότι είσαι ηθοποιός σ᾽ ένα δράμα- που ξετυλίγεται όπως θέλει ο ποιητής: Αν το θέλει σύντομο, σε σύντομο δράμα· αν το θέλει μεγάλο, σε μεγάλο. Αν ο ποιητής θέλει να υποκριθείς ένα ζητιάνο, εσύ κι αυτόν τον ρόλο πρέπει να τον παίξεις καλά· το ίδιο έναν ανάπηρο, έναν άρχοντα ή έναν απλό άνθρωπο. Γιατί η δική σου δουλειά είναι να παίξεις καλά τον ρόλο.
___________________________________
Παλλαδάς(4ος-5ος αι.)
Ο επιγραμματοποιός Παλλαδάς επίσης ,που έζησε στον τέταρτο αιώνα, έγραψε το εντυπωσιακό δίστιχο:Σκηνὴ πᾶς ὁ βίος καὶ παίγνιον· ἢ μάθε παίζειν
τὴν σπουδὴν μεταθεὶς, ἢ φέρε τὰς ὀδύνας.
Anthologia Graeca 10.72
___________________
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
(Gerontakos)
Θέατρο είναι όλη η ζωή μα και παιχνίδι. Μάθε να παίζεις
βάζοντας στη μπάντα τη σοβαρότητα, αλλιώς υπόμενε τα βάσανα.
Σκηνὴ πᾶς ὁ βίος καὶ παίγνιον . Ρωμαϊκό μωσαϊκό που απεικονίζει ηθοποιούς και έναν αυλητή (Οικία του Τραγικού Ποιητή, Πομπηία)
Το Θέατρο του Κόσμου (Theatrum Mundi)
Δεν έχουμε καμία άμεση απόδειξη ότι ο Σέξπιρ διάβασε τον Επίκτητο στο πρωτότυπο.Ο Σέξπιρ έλαβε την κλασική εκπαίδευση της εποχής του (grammar school), η οποία επικεντρωνόταν στη λατινική γλώσσα, αλλά είχε περιορισμένη εμβάθυνση στα αρχαία ελληνικά. Ο συνάδελφός του, Μπεν Τζόνσον, περιέγραψε το επίπεδό του με τη διάσημη φράση ότι ήξερε "λίγα Λατινικά και λιγότερα Ελληνικά" ("small Latine and less Greeke"). Αν όμως γνώριζε τον Επίκτητο και τον Παλλαδά , θα ήταν μέσω λατινικών μεταφράσεων ή μέσω του γενικότερου στωικού κλίματος της Αναγέννησης.Οι σημαντικότεροι σταθμοί στην κυκλοφορία των έργων του Επίκτητου στη Δύση είναι: 1497: Η πρώτη τυπωμένη έκδοση (editio princeps) του Εγχειριδίου σε λατινική μετάφραση (από τον Poliziano). 1528: Η πρώτη έκδοση του πρωτότυπου ελληνικού κειμένου (μαζί με το υπόμνημα του Σιμπλίκιου) κυκλοφόρησε στη Βενετία.Τα έργα του Επίκτητου είχαν κυκλοφορήσει στη Δύση σε λατινική μετάφραση ήδη από τον 16ο αιώνα (π.χ. από τον Πολωνό ουμανιστή Hieronymus Wolf).Οι στωικές ιδέες ήταν «της μόδας» στην ελισαβετιανή Αγγλία. Και στον Σέξπιρ βρίσκουμε έντονα στωικά μοτίβα .Σημειώνεται ότι μέχρι την ανακάλυψη του χειρογράφου της Χαϊδελβέργης το 1606, η Δύση γνώριζε μόνο την παλαιότερη, «λογοκριμένη χωρίς τα ερωτικά επιγράμματα » έκδοση του Μάξιμου Πλανούδη (1494), όπου περιείχοντο και επιγράμματα του Παλλαδά. Μια υπόθεση εργασίας είναι να γνώριζε ο Σέξπιρ μέσω της λατινικής γραμματείας έργα των στωικών φιλοσόφων , να επηρεάστηκε από αυτούς και να ενσωμάτωσε στοιχεία της φιλοσοφίας τους στο έργο τους. Τα συγκεκριμένα αποσπάσματα περιστρέφονται γύρο από μία βασική ιδέα και φαίνεται ότι συμφωνούν σε μεγάλο βαθμό.Η ανάλυση αυτών των τριών κειμένων αποκαλύπτει την εξέλιξη μιας πανίσχυρης ιδέας μέσα στους αιώνες: της ταύτισης της ανθρώπινης ζωής με το θέατρο
Και τα τρία κείμενα συγκλίνουν στην αντίληψη ότι η ζωή δεν είναι μια αυθόρμητη, ελεύθερη πορεία, αλλά μια προκαθορισμένη παράσταση. Ο άνθρωπος δεν είναι ο συγγραφέας του έργου της ζωής του, αλλά ένας ηθοποιός που καλείται να παίξει έναν ρόλο.
Στον Σαίξπηρ, αυτό δηλώνεται ρητά: «Σκηνή είναι όλος ο κόσμος / κι όλοι οι άνδρες κι οι γυναίκες απλοί ηθοποιοί».
Στον Επίκτητο, ο άνθρωπος είναι ηθοποιός σε ένα δράμα που γράφει ο ποιητής (η Τύχη ή η Θεία Πρόνοια).
Στον Παλλαδά, η ζωή είναι «θέατρο» και «παιχνίδι», όπου το ζητούμενο είναι να μάθεις να παίζεις σωστά.
Και στα τρία, η έννοια της «τύχης» ή μιας ανώτερης δύναμης (για τον Σαίξπηρ, απλά η «φύση» ή η «μοίρα» των ηλικιών) είναι αυτή που μοιράζει τους ρόλους. Η ζωή είναι μια ακολουθία ρόλων που εναλλάσσονται, είτε αυτοί είναι οι επτά ηλικίες του Σαίξπηρ, είτε οι διάφορες κοινωνικές θέσεις (ζητιάνος, άρχοντας) του Επίκτητου.
Ομοιότητες και Σημεία Τομής
Πέρα από την κοινή μεταφορά, τα κείμενα μοιράζονται και άλλα σημαντικά στοιχεία:
Η Παθητικότητα της Υπόστασης: Και οι τρεις στοχαστές αποδέχονται ότι ο άνθρωπος δεν επιλέγει τον ρόλο του. Ο Σαίξπηρ περιγράφει απλά την αναπόδραστη αλληλουχία των ηλικιών. Ο Επίκτητος είναι ξεκάθαρος: το δράμα ξετυλίγεται «όπως θέλει ο ποιητής». Ο Παλλαδάς υπονοεί το ίδιο: η ζωή είναι ένα παιχνίδι με προκαθορισμένους όρους.
Η Σημασία της «Υποκριτικής»: Η αξία του ανθρώπου δεν κρίνεται από τον ρόλο αυτόν καθαυτόν, αλλά από το πώς τον ερμηνεύει.
Ο Σέξπιρ (μέσω του Ιάκωβου) χρησιμοποιεί το θέατρο για να δείξει το πεπερασμένο της ανθρώπινης ζωής. Η περιγραφή των επτά ηλικιών είναι μελαγχολικά περιγραφική . Δεν δίνει οδηγίες για το πώς να ζήσουμε, αλλά περιγράφει το πώς βαδίζουμε προς την αναπόδραστη εξαφάνιση παίζοντας τους ηλικιακούς μας ρόλους. Είναι μια εξωτερική, περιγραφική ματιά.
Ο Επίκτητος δεν ενδιαφέρεται για τη φθορά, αλλά για την αξιοπρέπεια. Η ελευθερία του ανθρώπου (το εφ’ ημίν) δεν έγκειται στην επιλογή του ρόλου, αλλά στην ποιότητα της ερμηνείας. Για τον Στωικό, το να παίξεις καλά τον ρόλο του ζητιάνου είναι εξίσου σπουδαίο με το να παίξεις τον ρόλο του άρχοντα.Ο Επίκτητος το θέτει ως ηθική επιταγή: «εσύ κι αυτόν τον ρόλο πρέπει να τον παίξεις καλά». Η αρετή βρίσκεται στην τελειότητα της εκτέλεσης.
Ο Παλλαδάς κινείται ανάμεσα στον Στωικισμό και τον Επικουρισμό. Ενώ ο Επίκτητος ζητά σοβαρότητα στην εκτέλεση του καθήκοντος, ο Παλλαδάς συστήνει ως στάση ζωής «Βγάλε τη σοβαρότητα στην μπάντα. Αν πάρεις το θέατρο της ζωής πολύ στα σοβαρά, θα υποφέρεις. Η ζωή είναι παιχνίδι και πρέπει να μάθεις τους κανόνες του για να μην πονάς».
Gerontakos
Μετάφραση Νίκος Σκουτερόπουλος
GerontakosΠαλατινή Ανθολογία, βιβλίο 10, επ. 65
Η ζωή ταξίδι σφαλερό μέσα σε καταιγίδα
κι ο ναυαγός πολλές φορές στη θλίψη δεν μας φτάνει.
Στου βίου το σκάφος βάζουμε την Τύχη καπετάνιο
και πλέουμε στο πέλαγος γεμάτοι αμφιβολίες
κι αν έχουμε καλό καιρό κι αν όχι. Κι όμως, όλοι
στον ίδιο κόλπο φτάνουμε, βαθιά μέσα στο χώμα.
Πλοῦς σφαλερὸς τὸ ζῆν· χειμαζόμενοι γὰρ ἐν αὐτῷ
πολλάκι ναυηγῶν πταίομεν οἰκτρότερα·
τὴν δὲ Τύχην βιότοιο κυβερνήτειραν ἔχοντες,
ὡς ἐπὶ τοῦ πελάγους ἀμφίβολοι πλέομεν,
οἱ μὲν ἐπ’ εὐπλοΐην, οἱ δ’ ἔμπαλιν· ἀλλ’ ἅμα πάντες
εἰς ἕνα τὸν κατὰ γῆς ὅρμον ἀπερχόμεθα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου