Ο Guardian εξυμνεί το βιβλίο «Γκιακ» του Δημοσθένη Παπαμάρκου – Ιστορίες ενέδρας, βεντέτας κι έρωτα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο
Το «Γκιακ», μια συλλογή από εννέα αλληλένδετες ιστορίες για τη βία του ελληνοτουρκικού πολέμου της περιόδου 1919-22 και τους αγώνες των καταρρακωμένων στρατιωτών να επανενταχθούν στην πολιτική ζωή, έχει προκαλέσει αίσθηση.
«Γραμμένο αρχικά στα ελληνικά και στα Αρβανίτικα, μια διάλεκτο που ομιλείται από μια ελληνοαλβανική εθνότητα, και με πρωταγωνιστές χαρακτήρες από ένα ακαθόριστο αρβανίτικο χωριό, το βιβλίο γνώρισε μεγάλη επιτυχία στην Ελλάδα το 2014 και φτάνει τώρα στο Ηνωμένο Βασίλειο σε μια ευέλικτη μετάφραση της Ελληνοβρετανής μεταφράστριας Σιάν Βάλβη»
σχολιάζει ο Μάικλ Ντόνκορ στον Guardian.
«Στη συναρπαστική εισαγωγική της σημείωση, η Βάλβη γράφει για την προσπάθειά της να αποτυπώσει την «άγρια, καλπάζουσα δύναμη» της πρόζας του Δημοσθένη Παπαμάρκου. Και το καταφέρνει με συναρπαστικό ύφος – «Γιατί καθαρός δεν είν’ κανένας, μοναχά ο άπραγος».
Το «γκιακ» είναι «αίμα»
Αφηγούμενες με λαϊκή φωνή, αυτές είναι ακατέργαστες ιστορίες ενέδρας και βεντέας, αδελφών στα όπλα που είναι «πιο κοντά από συγγενείς» και επίμονης, πικρής λύπης. Μία από τις μεταφράσεις της ομώνυμης αρβανιτικής λέξης «γκιακ» είναι «αίμα» και, πράγματι, η γραφική αιματοχυσία είναι αναπόφευκτη. Οι αφηγητές δεν διστάζουν να περιγράψουν πώς «τα θραύσματα τους έκοψαν σαν φιλέτο – μάτια, δόντια, μισή γνάθο ξεριζωμένη».
«Το Γκιακ δεν είναι μόνο μία συλλογή διηγημάτων. Είναι μια ολοκληρωτική καταγραφή και ανάλυση της θυσίας του αίματος…» γράφει ο Αλέξανδρος Στεργιόπουλος, στο toperiodiko.gr ενώ ο Μάικλ Ντόνορ στον Guardian συνεχίζει:
«Ωστόσο, η ανάδειξη της φωνής, της προφορικότητας και της αφήγησης είναι εξίσου εντυπωσιακή και πάντα παρούσα. Κάθε αφήγηση διαμορφώνεται ως ένα είδος μονολόγου: ένας ομιλητής που μιλάει χωρίς ανάσα παραδίδει μια αδιάκοπη αναδρομή σε έναν φαινομενικά πρόθυμο, αν και αδιάφορο, ακροατή.
»Στο κεφάλαιο με τίτλο «Do t’a pres koçídhetë» (ή ‘Θα κόψω τις πλεξούδες σου’), ένας μνηστήρας αφηγείται στον πιθανό πεθερό του την εκδίκηση που επιδίωξε εναντίον ενός συντρόφου που αδίκησε την οικογένειά του».
Μήπως η αφήγηση επαναανθρωποποιεί αυτούς τους άνδρες που έπρεπε να «ξεμάθουν πώς να είναι άνθρωποι»; Οι απαντήσεις παραμένουν ερεθιστικά και προκλητικά αόριστες
«Άλλωστε»
Ένα ενδιαφέρον ερώτημα που κυριαρχεί σε αυτές τις σελίδες αφορά τη λειτουργία της αφήγησης για τους χαρακτήρες αυτούς. Αρκετοί από αυτούς αμφισβητούν ή αναρωτιούνται για την παρόρμησή τους να εκφράσουν φωνητικά τις εμπειρίες τους: «Το να σου μιλάω γι’ αυτό δεν βοηθά», δηλώνει ένας πρωταγωνιστής, «γιατί σου το λέω αυτό, άλλωστε;», αναρωτιέται ένας άλλος. Είναι η ομιλία, σε αυτές τις περιπτώσεις, μια προσπάθεια εξιλέωσης, κατανόησης ή μνήμης;
Μήπως η αφήγηση επαναανθρωποποιεί αυτούς τους άνδρες που έπρεπε να «ξεμάθουν πώς να είναι άνθρωποι»; Οι απαντήσεις παραμένουν ερεθιστικά και προκλητικά αόριστες.
«Knocker» (Ρόπτρο)
Αυτή η τάση για ομιλία αποκτά μια επιπλέον και ειρωνική διάσταση στο λαμπρό «Knocker» (Ρόπτρο), ίσως την πιο συναρπαστική από τις ιστορίες. Εδώ ο αφηγητής περιγράφει τη μετανάστευσή του από την Ελλάδα στην Αμερική, όπου ήλπιζε να βρει μια χαμένη εδώ και καιρό φιγούρα, τον Αργύρη, ο οποίος είχε φύγει για τις ΗΠΑ πολλά χρόνια πριν. Αφού τελικά εντοπίζει τον Αργύρη στο Σικάγο, τυλιγμένο σε καπνό τσιγάρου και πίνοντας κονιάκ, οι δύο αναπτύσσουν μια αινιγματική αλλά βαθιά φιλία. Ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό αυτού του δεσμού, που προβληματίζει τον αφηγητή, είναι η έλλειψη ισορροπίας. Ο ίδιος είναι πάντα πρόθυμος να μιλήσει στον Αργύρη για το πώς προσαρμόζεται στις ιδιαιτερότητες της αμερικανικής ζωής και για τη νοσταλγία του για την πατρίδα τους.
Ο Αργύρης, ωστόσο, παραμένει εντελώς σιωπηλός σχετικά με αυτά τα θέματα. Μέχρι που, μια μέρα, δεν είναι πια. Η δική του είναι μια ζοφερή αυτοβιογραφία, στην οποία η περιγραφή των φρικαλεοτήτων του πολέμου έχει απροσδόκητες συνέπειες.
Αποσιωπημένα εγκλήματα και τραύματα, καταστροφή και αφανισμός, βιασμοί και δολοφονίες, στοιχειά και δαίμονες, ηθικές δοκιμασίες – ιστορίες ανομολόγητων πράξεων, στην προφορική γλώσσα του ρουμελιώτικου ιδιώματος

Το οπισθόφυλλο του βιβλίου «Γκιακ»
«Ballad» (Μπαλάντα)
Απροσδόκητο επίσης – και απόδειξη της συναρπαστικής πολυμορφίας του Γκιάκ – είναι το «Ballad» (Μπαλάντα), που βρίσκεται στο κέντρο της συλλογής. Σπάζοντας τις συμβάσεις των άλλων διηγημάτων, όπως υποδηλώνει και το όνομά της, πρόκειται για ένα μακροσκελές αφηγηματικό ποίημα. Εδώ, μια «ατρόμητη κοπέλα», που θρηνεί την απώλεια του αγαπημένου της, εμπλέκεται σε θανάσιμη και ρητορική μάχη με τον πονηρό Θάνατο.
Ο Παπαμάρκος και η Βάλβη χρησιμοποιούν με δεξιοτεχνία την παραδοσιακή μορφή της μπαλάντας για να προσδώσουν στους θρήνους της κοπέλας τόλμη και ζωντάνια.
Αποσιωπημένα εγκλήματα και τραύματα, καταστροφή και αφανισμός, βιασμοί και δολοφονίες, στοιχειά και δαίμονες, ηθικές δοκιμασίες – ιστορίες ανομολόγητων πράξεων, στην προφορική γλώσσα του ρουμελιώτικου ιδιώματος, που εντέλει οδηγούν, έστω βίαια, τους ήρωες σε σύγκρουση με την κοινότητά τους και στην αναθεώρηση της ταυτότητάς τους.
«Αυτό πάει να πει να ’σαι σιβιλάιζντ. Να πατάς στα σκατά με αψηλό τακούνι».
Θορυβώδης ζωτικότητα
«Εγγράφοντας την ιστορία στη λογοτεχνία, το Γκιακ εγγράφεται με τη σειρά του στη μακραίωνη ιστορία του αίματος –ανθρωπολογική, θρησκευτική, κοινωνιολογικο-πολιτική, ψυχαναλυτική, δικαιική, εν προκειμένω λογοτεχνική–, για να αποτελέσει μια ισχυρή τομή στην ιστορία του νεοελληνικού διηγήματος εν γένει» γράφει ο Βαγγέλης Μπιτσώρης στα Σύγχρονα Θέματα ενώ ο Μάικλ Ντόνκορ στον Guardian καταλήγει:
«Για ένα έργο όπου η προσοχή εστιάζεται έντονα στον θάνατο και στην απειλή του θανάτου, υπάρχει παντού τόση θορυβώδης ζωτικότητα. Η αμεσότητα της ιδιωματικής διατύπωσης, η γενναιόδωρη χρήση βρισιών και προσβολών, οι αισθησιακοί και ομοερωτικοί εορτασμοί του σώματος ακόμη και εν μέσω σφαγής: όλη αυτή η ζωντάνια καθιστά το ‘Γκιάκ’ μια προκλητική δήλωση για μια κοινότητα που επιμένει στην επιβίωσή της».

*Ο Δημοσθένης Παπαμάρκος γεννήθηκε το 1983 στη Μαλεσσίνα Λοκρίδος. Έχει εκδώσει μυθιστορήματα, διηγήματα και comics. Η συλλογή διηγημάτων Γκιακ απέσπασε το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών – Ιδρύματος Πέτρου Χάρη και το Βραβείο Διηγήματος/Νουβέλας του περιοδικού Αναγνώστης. Κυκλοφορεί στα ρωσικά από τις εκδόσεις O.G.I. Επίσης, έχει γράψει για το θέατρο και τον κινηματογράφο.
*Με στοιχεία από theguardian.com
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Δείτε το πρόσφατο αφιέρωμα του Gerontakos.blogspot στο βιβλίο και τον συγγραφέα

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου