Το άπιαστο όνειρο της στέγης και η κοινωνία του «Εγώ»
του Τάση Παπαϊωάννου
(Αρχιτέκτων, ομότιμος καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ)
Το ζήτημα της πρόσβασης σε ασφαλή και προσιτή στέγη αποτελεί μια από τις σημαντικότερες συστημικές προκλήσεις των τελευταίων δεκαετιών, επηρεάζοντας τη δομή των κοινωνιών τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Τείνει να αποκτήσει παγκόσμιες διαστάσεις, καθώς αντίστοιχα προβλήματα παρουσιάζονται σε όλες τις κοινωνίες της Ανατολής και της Δύσης, στο σύνολο, δηλαδή, του αναπτυγμένου και αναπτυσσόμενου κόσμου. Το μέλλον φαντάζει κάθε μέρα ολοένα και περισσότερο επισφαλές, ενώ η καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων γίνεται δυσκολότερη, σπρώχνοντας με βία τεράστια τμήματα του πληθυσμού στα όρια της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού.
Το σπίτι δεν αποτελεί τη «γωνιά μας μέσα στον κόσμο», όπως έλεγε ο Gaston Bachelard, αλλά έχει μεταλλαχθεί σε ένα κοινό εμπόρευμα, ένα καταναλωτικό προϊόν σαν όλα τα άλλα, χάνοντας την «ιερή» – συμβολική σημασία που είχε για τους ανθρώπους στο παρελθόν. Η εισαγωγή της στέγης στους μηχανισμούς της διεθνούς κεφαλαιαγοράς ακυρώνει την προαιώνια κοινωνική της αποστολή ως «δοχείο ζωής», σύμφωνα με την αρχιτεκτονική θεώρηση του Άρη Κωνσταντινίδη. Αποτελεί το μακρινό άπιαστο όνειρο των περισσότερων ανθρώπων, οι οποίοι ζουν σε ομοιόμορφα ενοικιαζόμενα διαμερίσματα, σε κάποιον τυποποιημένο όροφο πολυκατοικίας — σε έναν ψυχρό και απρόσωπο αριθμό ανάμεσα σε άλλους.
Η ανεξέλεγκτη αύξηση του μαζικού υπερτουρισμού, σε συνδυασμό με τη βίαιη επέλαση του real estate και την εξάπλωση του Airbnb, έχουν δημιουργήσει πρωτόγνωρες συνθήκες εξευγενισμού που διαβρώνουν και αλλοιώνουν τον κοινωνικό ιστό των πόλεων. Ιστορικές γειτονιές μετατρέπονται σταδιακά σε νεκρά τουριστικά σκηνικά, καθώς οι οικογένειες εκτοπίζονται, τα σχολεία αδειάζουν και τα παραδοσιακά καταστήματα της γειτονιάς δίνουν τη θέση τους σε αλυσίδες εστίασης.
Οι μόνιμοι κάτοικοι των αστικών κέντρων έρχονται αντιμέτωποι με τη δραματική μείωση του αποθέματος διαθέσιμων κατοικιών και την κατακόρυφη αύξηση των ενοικίων. Στη χώρα μας, το φαινόμενο λαμβάνει πλέον εκρηκτικές διαστάσεις, με το κόστος στέγασης να απορροφά το μεγαλύτερο μέρος του μηνιαίου εισοδήματος στα μεγάλα αστικά κέντρα, ενώ στα νησιά ακόμα και οι δημόσιοι λειτουργοί αδυνατούν να βρουν αξιοπρεπή καταλύματα. Η κατοικία, από θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα, έχει μετατραπεί σε ένα απρόσιτο προνόμιο για λίγους, εξαρτώμενο αποκλειστικά από την αγοραστική δύναμη που διαθέτουν.
«Σπίτι σε φαβέλα της Βραζιλίας» (λαδοπαστέλ σε χαρτί)
Το αδιέξοδο της απεριόριστης ανάπτυξης
Το φαινόμενο αυτό συνηθίζουμε να το αποκαλούμε στεγαστική κρίση, εξετάζοντάς το παράλληλα -και ανεξάρτητα- από την κλιματική ή την οικονομική κρίση. Ωστόσο, (από αναλυτική σκοπιά), αναδύεται το ερώτημα μήπως πρόκειται για ένα ενιαίο, δομικό αδιέξοδο του καπιταλιστικού συστήματος, το οποίο παράγει τις εν λόγω κοινωνικές παθογένειες από μια κοινή γενεσιουργό αιτία. Πρόκειται για ένα μοντέλο που βασίζεται πάνω στη χίμαιρα της συνεχούς ανάπτυξης και της «προόδου», οδηγώντας την ανθρωπότητα με μαθηματική ακρίβεια σε πλήρη κατάρρευση. Γράφει χαρακτηριστικά ο Serge Latouche: «Είναι προφανές ότι η απεριόριστη οικονομική μεγέθυνση είναι ασύμβατη με έναν πεπερασμένο πλανήτη».
Το απάνθρωπο οικονομικό μοντέλο του νεοφιλελευθερισμού, της πιο ακραίας και επιθετικής μορφής του ύστερου καπιταλισμού, έχει επεκταθεί παντού, εντείνοντας τις ταξικές ανισότητες. Τα στοιχεία των διεθνών οργανισμών είναι συγκλονιστικά, επιβεβαιώνοντας την άμετρη μεγέθυνση της οικονομικής ψαλίδας: το 1% του πληθυσμού κατέχει το μισό σχεδόν του παγκόσμιου πλούτου. Η τάση αυτή διαρκώς επιταχύνεται, συσσωρεύοντας αμύθητα κέρδη σε περιορισμένες ελίτ και βυθίζοντας την πλειονότητα της κοινωνίας στην ανασφάλεια, την απόγνωση και την ανέχεια.
Παράλληλα, παρατηρείται υποχώρηση του κράτους πρόνοιας και θεμελιωδών δημοκρατικών θεσμών, όπως η δικαιοσύνη, η δημόσια παιδεία και υγεία. Κοινωνικά δικαιώματα που κερδήθηκαν με πολύχρονους αγώνες απορρυθμίζονται συστηματικά από συντηρητικές και αντιδραστικές κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο. Η ελευθερία και η κοινωνική ισότητα καθίστανται εκ νέου ζητούμενα, με τις πληττόμενες κοινωνικές τάξεις να συνειδητοποιούν, έστω και αργά, την ανάγκη για διαρκή συλλογική επαγρύπνηση και διεκδίκηση των κεκτημένων τους — την ανάγκη, δηλαδή, να παλεύουν διαρκώς για να διασφαλίζουν και να κατοχυρώνουν τα δικαιώματά τους.
Η παγίδα του ατομικισμού και η ελπίδα της αντίστασης
Κανένας εφησυχασμός, καμιά ολιγωρία δεν επιτρέπεται για τα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα, τα οποία είναι και τα πιο εκτεθειμένα στην ακρίβεια που μεγεθύνεται ανεξέλεγκτα. Γίνεται πια φανερό πως όσο η κοινωνία βυθίζεται στον ακραίο ατομικισμό και στην αποξένωση, τόσο θα επιβαρύνονται οι όροι διαβίωσης των πολλών. Η γενικευμένη υιοθέτηση του δόγματος της ατομικής ευθύνης και της προσωπικής ανέλιξης όχι μόνο δεν επιλύει την κρίση, αλλά τη συντηρεί και τη διαιωνίζει.
Στον αντίποδα, οι πρόσφατες μαζικές κινητοποιήσεις σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία αναδεικνύουν δυναμικές συλλογικής αντίστασης και αποτελούν ένα φως ελπίδας στη σκοτεινιά που έχει σκεπάσει τις ζωές μας. Πρόκειται για ένα αναδυόμενο και ζωντανό κοινωνικό κίνημα που εξαπλώνεται σταδιακά σε διεθνές επίπεδο, τροφοδοτούμενο κυρίως από τη νέα γενιά, η οποία αρνείται να παραιτηθεί και να αποδεχθεί την υποβάθμιση του μέλλοντός της, στο όνομα μιας προδιαγεγραμμένης αδικίας που τείνει να παγιωθεί μεταξύ των διαφορετικών γενεών. Μέσα από τον ζόφο της εσωστρέφειας και της απάθειας ξεφυτρώνουν ξανά η συλλογικότητα και η αλληλεγγύη.
Το στοίχημα της πολιτισμικής ανατροπής
Το κρίσιμο ερώτημα, βέβαια, παραμένει αν αυτές οι μαχητικές αντιδράσεις μπορούν να μετουσιωθούν σε δομικές μεταρρυθμίσεις στα υφιστάμενα οικονομικά και πολιτικά συστήματα. Η μεγαλύτερη, ωστόσο, πρόκληση έγκειται στην αποδόμηση των καταναλωτικών προτύπων και των συμπεριφορών που έχουν υποδορίως επιβληθεί και στη συνέχεια εσωτερικευθεί από τους πολίτες.
Η μετάβαση αυτή απαιτεί μια ριζική πολιτισμική μεταστροφή, η οποία προϋποθέτει μακροχρόνια αναδιαμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος και της κοινωνικής κουλτούρας. Είναι μια συνταρακτική, δύσκολη αλλά αναγκαία ανατροπή που πρέπει να συντελεστεί, με «κόπο και καιρό», αν θέλουμε να διεκδικήσουμε ξανά το αναφαίρετο δικαίωμά μας στη στέγη και στην πόλη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου