Λέξεις, λέξεις V (μια συνεργασία του Λαέρτη Τανακίδη)

ΝΙΚΟΣ ΣΑΡΑΝΤΑΚΟΣ,

Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

sarantakos.wordpress.com

στις 4 Νοεμβρίου, 2026

Ο φίλος του ιστολογίου Λαέρτης Τανακίδης μού έστειλε το άρθρο που θα διαβάσουμε σήμερα, το οποίο αποτελεί... το πέμπτο μέρος μιας τετραλογίας άρθρων που είχε δημοσιεύσει πέρυσι στο ιστολόγιο.

Πέμπτο μέρος τετραλογίας; Κάποιοι θα θυμηθούν τον Νίκο Βαμβακούλα με την τριμελή επιτροπή με πεντέξι άτομα, άλλοι, σε πιο σοφιστικέ αναφορές, την τριλογία του Ντάγκλας Άνταμς "Γυρίστε τον Γαλαξία με οτοστόπ", που απέκτησε τέταρτο και πέμπτο βιβλίο ("πέμπτο βιβλίο της ολοένα και πιο ανακριβώς αποκαλούμενης τριλογίας του...").

Εδώ η ανακολουθία εξηγείται από το ότι ο Λ.Τ. είχε χωρίσει σε δύο το τέταρτο άρθρο του, αφήνοντας έξω τις αλλαγές σημασίας για ιστορικούς λόγους. Εδώ θα δούμε ακριβώς αυτό το, κατά τη γνώμη μου πολύ ενδιαφέρον, θέμα.

Ο Λ.Τανακίδης είναι φιλόλογος. Έχουμε κι άλλες φορές δημοσιεύσει δικές του συνεργασίες στο ιστολόγιο, για φιλολογικά πάντοτε θέματα: Φέτος τον Μάρτιο είχαμε άρθρο του περί ετυμολογίας, πέρυσι τον Νοέμβριο είχαμε δημοσιεύσει άρθρο του «Η ΑΙ ή το ΑΙ;«, και τους προηγούμενους μήνες την τετραλογία άρθρων του Λέξεις, λέξεις (εδώ το τελευταίο άρθρο, που έχει λινκ προς τα προηγούμενα). Παλαιότερα έχουμε επίσης δημοσιεύσει ένα άρθρο για τους πληθυντικούς όπως δράσεις και πολιτικές, ένα άρθρο για το «ως» και το ομοιόπτωτο, και ακόμα πιο πριν για το λεξιλόγιο των ΜΜΕ και για τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών, ενώ επίσης ταχτικά στέλνει υλικό που μπαίνει στα σαββατιάτικα μεζεδάκια.

Το σημερινό άρθρο εξετάζει λέξεις που πήραν το όνομά τους από κύρια ονόματα, από τοπωνύμια, από εθνωνύμια, από ήρωες της μυθολογίας ή της λογοτεχνίας, αλλά και άλλες περιπτώσεις όπου μια λέξη άλλαξε σημασία εξαιτίας ιστορικών γεγονότων. Το υλικό της ενότητας αυτής μπορεί να ταξινομηθεί διαφορετικά -ας πούμε, έχουμε δημοσιεύσει άρθρα για λέξεις που προέρχονται από κύρια ονόματα, και στο καινούργιο μου βιβλίο έχω σχετικά κεφάλαια- αλλά και τούτη η παρουσίαση έχει ενδιαφέρον. Εξάλλου, πολλά λήμματα του άρθρου μπορούν να αναπτυχθούν ή και έχουν αναπτυχθεί σε άρθρα του ιστολογίου.

Παρουσιάζω λοιπόν το άρθρο του φίλου μας Λαέρτη Τανακίδη -με κάποια δικά μου σχόλια σε αγκύλες [ ]

• Αλλαγή για ιστορικούς λόγους

Ιδιαίτερη κατηγορία. Η αλλαγή στις λέξεις αυτής της κατηγορίας σχετίζεται με κάποιο γεγονός, μεγάλης ή μικρής ιστορικής σπουδαιότητας, όπως βέβαια συμβαίνει με όλες τις αλλαγές στη σημασία των λέξεων.

Όμως δεν παρουσιάζεται σε αυτές στένωση ή εύρυνση ή καλυτέρευση ή χειροτέρευση ή μετακίνηση.

Συνδέονται με γεγονότα, όπως:

Κάποιος λαός δείχνει σε ορισμένη περίοδο, μικρή ή μεγάλη, κάποια συμπεριφορά.

Μια συγκεκριμένη ενέργεια ή συμπεριφορά ενός ατόμου.

Ένας τόπος στον οποίο γίνεται κάτι για πρώτη φορά.

Η εμφάνιση ενός νέου προϊόντος

Η μελέτη ενός φαινομένου και η ανακάλυψη νέων στοιχείων για αυτό.

Η εφεύρεση από έναν επιστήμονα μιας συσκευής, ενός μηχανήματος.

Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας ενός λογοτεχνικού ήρωα, όπως εκδηλώνεται με τις κινήσεις του.

Και άλλα.

Π.χ. οι πρώτες δώδεκα λέξεις είναι εθνωνυμικά, αλλά απέκτησαν και άλλη σημασία εξαιτίας των χαρακτηριστικών και της συμπεριφοράς αυτών των ομάδων.

—- Σαρακηνός : υψηλόσωμος, άγριος στην όψη. Από το όνομα νομαδικού και ληστρικού αραβικού λαού.

—- Βάνδαλος: Γενικά καταστροφέας και ειδικότερα καταστροφέας πολύτιμων πραγμάτων. Από τον ομώνυμο γερμανικό λαό που εισέβαλε στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες.

—- Τούρκος : Ο άγριος, ο έξαλλος, π.χ. έγινα Τούρκος.

—- Σκύθης : Ο απολίτιστος.

—- Βλάχος: Από την απασχόληση των λατινόφωνων κατοίκων της Πίνδου με την κτηνοτροφία πήρε τη σημασία του τσομπάνη και ύστερα του απολίτιστου, του χοντροκομμένου, που δεν έχει καλούς τρόπους.

—- Εβραίος: Σκληρός έμπορος, τσιγκούνης. Γνωστή η έκφραση «εβραίικα παζάρια». Στην Αγ. Γραφή ο Αβραάμ διαπραγματεύεται πρόσωπο με πρόσωπο με τον ίδιο το θεό τον αριθμό των αμαρτωλών (Γένεση, κεφ.18, 28-32).

—- Λογγοβάρδος : Λαίμαργος. Από τον ομώνυμο γερμανικό λαό που μετανάστευσε στη Βόρειο Ιταλία (6ος – 7ος αιώνας).

—- Αλαμάνος : Ασεβής, άπιστος. Από τον ομώνυμο γερμανικό λαό, που συγκρούστηκε με τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες.

—- Κατελάνος : Άρπαγας. Όπως έγραψε και ο νοικοκύρης « Οι Κατελάνοι είναι οι Καταλανοί από την Ισπανία, οι οποίοι ήταν μισθοφόροι και επί Φραγκοκρατίας έκαναν πολλές αγριότητες στον ελλαδικό χώρο».

—- Σκλάβος : Από το Σλάβος. Κατά τη διάρκεια το Μεσαίωνα πολλοί Σλάβοι υποδουλώνονταν στους Γερμανούς και τους Βυζαντινούς. Στα αγγλικά slave.

—- Ατζέμης : Αρχικά ο Πέρσης. ‘Υστερα ο υφασματέμπορος λόγω της σχετικής απασχόλησης.

—- Βοιωτός : Εκτός από την εθνωνυμική πήρε και τη σημασία του αγροίκου, του απαίδευτου. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι τη δεύτερη σημασία τη χρησιμοποιούσαν κάποιοι «φιλικοί» γείτονες. [Ενδιαφέρον έχει ότι η χλευαστική άποψη των αρχαίων Αθηναίων για τους Βοιωτούς («βοιωτία ύς») ενώ δεν πέρασε στα νέα ελληνικά, μεταφέρθηκε στα γαλλικά, όπου béotien είναι ο ακαλλιέργητος ]

—- Θερσίτης : Από το γνωστό πρόσωπο στην Ιλιάδα η λέξη πήρε τη σημασία του θρασύδειλου.

—- Εφιάλτης : Από το ρόλο του φερώνυμου προσώπου στις Θερμοπύλες η λέξη απέκτησε τη σημασία του προδότη.

—- Αρχείο : Στην αρχαία Σπάρτη ήταν το οίκημα όπου έμεναν οι έφοροι, οι αρχές. Ύστερα το δημόσιο κατάστημα, όπου φυλάγονταν τα μητρώα και τα δημόσια έγγραφα.

—- Μητρώο (ιερό) : Στην αρχαία Αθήνα ήταν ο ναός της μητέρας των θεών Ρέας ή Κυβέλης. Εκεί φυλάσσονταν τα δημόσια έγγραφα και τα ληξιαρχικά βιβλία. Έτσι το μητρώο πήρε τη σημασία του δημοτολογίου.

—- Χαλκέας : Ο κατεργαστής του χαλκού, του αρχαιότερου μετάλλου. Αργότερα ο κατεργαστής όλων των μετάλλων. Πρόκειται για εύρυνση σημασίας , που συνδέεται με το ιστορικό γεγονός της κατεργασίας και άλλων μετάλλων.

—- Γαβριάς : Παιδικός ήρωας των Αθλίων του Ουγκό. ΄Υστερα σημαίνει έξυπνος και ζωηρός αλητάκος.

—- Γύφτος: Σιδεράς. Το παλιό τραγούδι έλεγε «Γύφτοι τα φτιάξαν τα καρφιά». Έπειτα τσιγκούνης.

—- Ταρτούφος : Ήρωας της ομώνυμης κωμωδίας του Μολιέρου. Τύπος υποκριτή, ηθικολόγου και μοχθηρού. Έκτοτε έτσι ονομάζεται όποιος έχει αυτά τα χαρακτηριστικά και το σχετικό φαινόμενο ταρτουφισμός.

—- Ιαβέρης : Σκληρός αστυνομικός επιθεωρητής, ήρωας των Αθλίων του Ουγκό. Ύστερα χρησιμοποιείται για όποιον έχει αυτά τα χαρακτηριστικά.

—- Αλγόριθμος : Σειρά διαδοχικών λογικών βημάτων που οδηγεί στην επίλυση κάποιου προβλήματος. Από το όνομα του μεγάλου Άραβα μαθηματικού al-Khowarizmi (9oς αι. μ.Χ.).

—- Σάιλοκ : Αδίστακτος Εβραίος τοκογλύφος, ήρωας του έργου του Σέξπιρ «Έμπορος της Βενετίας». Έκτοτε το όνομα Σάιλοκ αποδίδεται σε τοκογλύφους.

—- Μονέδα : Νόμισμα, χρήμα. Μονέτα ( Moneta) ήταν ο ναός της Ήρας Μνημοσύνης (Juno Moneta), όπου λειτούργησε το πρώτο ναμισματικοπείο της Ρώμης.

—- Δον Κιχώτης : Ο ονειροπόλος, ο φαντασιόπληκτος, αυτός που επιδιώκει εντελώς ανέφικτους στόχους. Από τον ήρωα του ομώνυμου έργου του Θερβάντες (16ος αι. μ.Χ.).

—- Μαικήνας : Πλούσιος χορηγός. Από το όνομα του Μαικήνα, πλούσιου Ρωμαίου φιλότεχνου (1ος αι.π.Χ.).

—- Λιάπης : Άρπαγας, κλέφτης ή λαίμαργος, άπληστος. Από το Λιάπης = εξισλαμισμένος Αλβανός.

—- Αβδηρίτης : Αυτός που χαρακτηρίζεται από ματαιοδοξία και ακρισία. Από τη θρακική πόλη Άβδηρα, οι κάτοικοι των οποίων θεωρούνταν ματαιόδοξοι και ανόητοι.

—- Θράσσα : Η τροφός των παιδιών, η παραμάνα από τη Θράκη. Η Φιλιππινέζα της εποχής.

—- Έλληνας : Για πολλούς αιώνες οι χριστιανοί έλεγαν Έλληνες τους ειδωλολάτρες.

[...........................................]