Η λογοτεχνία του Μεγάλου Πολέμου(Α΄Παγκόσμιου Πολέμου) — από τη μαρτυρία των χαρακωμάτων έως την κριτική των μετόπισθεν — αποτελεί πολύτιμο εργαλείο κατανόησης όχι μόνο του παρελθόντος αλλά και του παρόντος, καθώς μας προειδοποιεί για τους μηχανισμούς που οδηγούν στην καταστροφή των ανθρώπων και του πολιτισμού τους.
Αυτοί οι μηχανισμοί, στηριγμένοι στον εθνικισμό και τη ρατσιστική ιδεολογία, εργάζονται συστηματικά και στις μέρες μας , για να καταλύσουν τη Δημοκρατία και να ξαναρίξουν τους αφελείς πολεμοκάπηλους "πατριώτες" .
Το μιλιταριστικό πνεύμα που διαποτίζει τους νέους κυρίως ανθρώπους προοιωνίζεται τρομαχτικά δεινά για την ανθρωπότητα , μεγαλύτερα ασφαλώς από αυτά των δύο προηγούμενων Μεγάλων Πολέμων του 20ού αιώνα, αν κρίνουμε από τα ασύλληπτης ισχύος καταστροφικά όπλα που διαθέτουν τα μεγάλα κράτη.
Ο Μεγάλος Πόλεμος: Από τη λογοτεχνία των χαρακωμάτων στη λογοτεχνία των μετόπισθεν
της ΕΥΓΕΝΙΑΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΥ*
~.~
Λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών στα Βαλκάνια και της ολέθριας παράτασης των ελληνικών στρατιωτικών περιπετειών μέχρι το 1922, η υπογραφή της Ανακωχής στις 11 Νοεμβρίου του 1918 που σήμανε τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου δεν έχει κατοχυρωθεί στη δική μας συλλογική μνήμη ως το επίσημο τέλος του. Αφού λοιπόν δεν καθιερώθηκε ως ιστορική επέτειος, στερούμαστε κι εκείνη την ελάχιστη, τυποποιημένη πλην όμως περιοδική υπενθύμιση του ασύλληπτου –ιδίως για τα δεδομένα της εποχής– απολογισμού των κοντά 40 εκατομμυρίων πληγέντων: 9-10 εκατομμύρια νεκροί στρατιώτες (5,7 εκατομμύρια για την πλευρά της Αντάντ και 4 για τις Κεντρικές Δυνάμεις), 21 εκατομμύρια σοβαρά τραυματίες, 7-13 εκατομμύρια άμαχοι (αναλόγως αν συνυπολογίσουμε τους άμεσους ή έμμεσους θανάτους).
Στην παρούσα συγκυρία της νέας ευρωπαϊκής πολεμικής ρητορικής, γίνεται ακόμη πιο επιτακτικό να μην ξεχνάμε πώς πρωτοσύρθηκε στον καθολικό πόλεμο ο παγκόσμιος πληθυσμός στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Όταν ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ προειδοποιεί ότι «η Ευρώπη πρέπει να προετοιμαστεί για έναν πόλεμο σε κλίμακα που βίωσαν οι παππούδες και οι προπαππούδες μας» (Μαρκ Ρούττε, Βερολίνο, 11 Δεκεμβρίου 2025), το λιγότερο που έχουμε να κάνουμε είναι ν’ αναστοχαστούμε με τη διαύγεια που μας δίνει η χρονική απόσταση και η πληθώρα πηγών τι πέρασαν οι προπαππούδες μας και, κυρίως, προς τι.
Όσο κι αν είναι ετερόκλητο το πλούσιο corpus κειμένων που προέκυψε μέσα από τις στάχτες του Μεγάλου Πολέμου, θα λέγαμε πως στο σύνολό του αμφισβήτησε ευθέως τις δομές εξουσίας (θεσμικές, οικονομικές, ιδεολογικές και άτυπες) που έστησαν και καπηλεύτηκαν την παγκόσμια σύρραξη. Τοποθετείται δε στη διασταύρωση λογοτεχνίας και πολιτικής, ντοκουμέντου και μυθοπλασίας, ρεαλισμού και μοντερνισμού. Θα επιχειρήσω μια συνοπτική εισαγωγή στο εκρηκτικό λογοτεχνικό συγκείμενο της εποχής για να δείξω ότι η μελέτη της λογοτεχνίας, ειδικά όταν αποτυπώνει τέτοιας κλίμακας κοσμοϊστορικά γεγονότα, δεν είναι αφορά μόνο τις ανθρωπιστικές επιστήμες· μπορεί να ένα γίνει πολύτιμο αναλυτικό πρίσμα –ενίοτε και πηγή, αν διαβαστεί με τα κατάλληλα ερμηνευτικά εργαλεία– για τον κοινωνικό επιστήμονα.
Για να εξεικονίσω καλύτερα την τάξη μεγέθους των απωλειών: ο ρυθμός των νεκρών φαντάρων κυμαινόταν μεταξύ 5.000-6.000 ημερησίως, μαζί τους αφανίστηκαν πάνω από 10 εκατομμύρια υποζύγια, το 11% περίπου του προπολεμικού πληθυσμού της Γαλλίας και το 9% της Γερμανίας σκοτώθηκε ή τραυματίστηκε βαριά· τα ποσοστά ανεβαίνουν όσο κατεβαίνουν οι ηλικίες: το 17% των νεαρών στρατεύσιμων Γάλλων και το 13% των νεαρών στρατεύσιμων Γερμανών έπεσαν νεκροί στο πεδίο.
Ο πόλεμος ήταν παρωχημένος ως προς την τακτική και την ίδια στιγμή υπερσύγχρονος ως προς την ισχύ πυρός· απολύτως δικαιολογημένα καταγράφηκε στις συνειδήσεις ως το «μεγάλο σφαγείο». Πέρα από τις εκατόμβες, αυτή η καταστατική αντίφαση εδραίωνε τον παραλογισμό. Η ανδρεία εξακολουθούσε να είναι απαιτητή στο πεδίο ενώ ταυτόχρονα αποδεικνυόταν παντελώς ανώφελη, αφού οι βετεράνοι γλίτωναν μάλλον από τύχη. Οι φανφαρόνικες προπολεμικές κορώνες της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας περί «ιερού σκοπού», οι εκατέρωθεν διαβεβαιώσεις για μια γρήγορη νίκη που έστειλε αμέριμνους χιλιάδες εθελοντές στο μέτωπο το 1914 θάφτηκαν από νωρίς στη λάσπη των χαρακωμάτων.
Τίποτα απ’ αυτά δεν προοιώνιζε το σαρωτικό πανηγυρικό κλίμα στην κήρυξη του πολέμου:
Πολλοί περιγράφουν τον ενθουσιασμό με τον οποίο ο κόσμος υποδέχθηκε το ξέσπασμα του πολέμου σαν μια άνευ προηγουμένου κοινωνική και πνευματική εμπειρία […] Εγγράμματοι και εργάτες έσπευδαν να καταταγούν μαζικά. Σχολεία και εκκλησίες άδειασαν από μαθητές και ποίμνιο. Οι λέξεις, οι τυπωμένες στο χαρτί λογοτεχνικές λέξεις, έρρεαν όπως ποτέ άλλοτε, στα χαρακώματα, στο σπίτι, στα πέρατα των επτά θαλασσών. Ο Βερολινέζος κριτικός Julius Bab εκτίμησε ότι τον Αύγουστο του 1914 γράφονταν περί τις 50.000 γερμανικά ποιήματα ημερησίως. […] Πριν από τον ασύρματο, πριν την τηλεόραση, αυτός ήταν ο μεγάλος λογοτεχνικός πόλεμος. Όλοι έγραφαν για τον πόλεμο και χάρη στον πόλεμο.[1]
Η γενική επιστράτευση προϋπέθετε και αυτή των συνειδήσεων, κι όλοι γνώριζαν πως η νίκη θα κρινόταν εν πολλοίς από το ηθικό των στρατιωτών: «Η πιο ισχυρή προπαγάνδα δεν πήγαζε από τα κέντρα εξουσίας αλλά μέσα από τις ίδιες τις κοινωνίες –τα όρια μεταξύ ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας, ατομικής έκφρασης και πλύσης εγκεφάλου ήταν δυσδιάκριτα».[2] Κοντά στην εικονογραφία (μια επικερδής παράλληλη βιομηχανία που παρήγαγε σωρηδόν καρτ-ποστάλ, αφίσες, σουβενίρ, χρηστικά αντικείμενα, και συμπληρώθηκε λίγο αργότερα και από τα κινηματογραφικά επίκαιρα) που ανέλαβε να κανονικοποιήσει τον πόλεμο, ανθεί και η ποίηση. Kαταξιωμένοι συγγραφείς και ποιητές, όπως ο Κίπλινγκ, ο Τόμας Χάρντυ, ο επίσημος βάρδος του γαλλικού στρατού Μποτρέλ, ο υπερήφανος Ιταλός φασίστας Ντ’Αννούντσιο ταΐζουν τον λαό με πατριωτικό φρόνημα και κολακεύουν την αυταρέσκειά του. Ακόμη και οι Τσβάιχ και Ρίλκε παρασύρονται και περνούν μια (σύντομη ευτυχώς και μετέπειτα αποκηρυγμένη) φάση πολεμικής έξαρσης (οι υπόνοιες ότι το έκαναν ιδιοτελώς για να χαρακτηριστούν ακατάλληλοι για στράτευση ενισχύονται από το γεγονός ότι αμφότεροι τοποθετήθηκαν σε ασφαλείς θέσεις γραφείου)· ο δε Τόμας Μαν στις Σκέψεις για τον πόλεμο (Νοέμβριος 1914) τον υμνεί ως μια «καθαρτήρια και αναγκαία εμπειρία», υπεραμυνόμενος της «ανώτερης γερμανικής κουλτούρας απέναντι στον ρηχό δυτικό πολιτισμό». Και οι ίδιες κουλτούρες έχουν αντιπαραταχθεί σε θέση μάχης και εξαπολύουν πυρ ομαδόν.
Παράλληλα, επιπολάζει και η ερασιτεχνική ποίηση. Να στραφούν στην ποίηση (στη στιχοποιία, για να είμαστε ακριβείς) παροτρύνονται και οι απλοί στρατιώτες, από επίσημους φορείς που αναλαμβάνουν και να δημοσιεύουν τα πονήματά τους (σε εφημερίδες χαρακωμάτων, συλλογές που προωθούσαν τη στρατολόγηση, και συναφή ευκαιριακά έντυπα). Τα στιχάκια που εύκολα –αν μη τι άλλο, από τεχνικής σκοπιάς– μπορούσαν να σκαρώσουν σε ένα κομμάτι χαρτί οι μάχιμοι για να σκοτώσουν τον χρόνο τους (στα διαλείμματα από τις ώρες που αλληλοσφάζονταν), για να εμψυχώσουν και να εμψυχωθούν, θεωρήθηκαν από τα υψηλά κλιμάκια de facto ακίνδυνα και διέλαθαν των μηχανισμών λογοκρισίας.
Με τουλάχιστον 130.000 νεκρούς, όμως, μόνο τον πρώτο μήνα του πολέμου (75-85.000 Γάλλοι, 20.000 Γερμανοί, 10.000 Αυστροούγγροι, πάνω από 30.000 Ρώσοι), το ηθικό των στρατευμάτων και η πίστη τους στο νόημα της σύρραξης κλονίζεται πριν την ώρα του.
Μας τσακώνει παρθένους η Φρίκη, όπως κι η λαγνεία […] Ποιος μπορούσε να προβλέψει προτού μπει πραγματικά στον πόλεμο όλα όσα χωρούσε η ηρωική και ρέμπελη βρομοψυχή των ανθρώπων; Ήμουν παγιδευμένος σ’ αυτή τη μαζική φυγή προς τον ομαδικό φόνο, προς τη φωτιά… Από τη μέρα εκείνη, η τρομάρα μου έγινε πανικός. Με τέτοια υποκείμενα, αυτή η σατανική βλακεία μπορούσε να βαστήξει επ’ αόριστον… Ποτέ δεν μου φάνηκε πιο αδυσώπητη η ετυμηγορία των ανθρώπων και των πραγμάτων. Χαμένος ανάμεσα σε δυο εκατομμύρια παλαβούς, ηρωικούς και ξέφρενους κι αρματωμένους ίσαμε τα μαλλιά; Με κράνη, δίχως κράνη, δίχως άλογα, με μοτοσικλέτες, ουρλιάζοντας, μ’ αμάξια, σφυρίζοντας, ακροβολιστές, συνωμότες, πετούμενοι, γονατιστοί, σκάβοντας λάκκους, κόβοντας λάσπη, κουτρουβαλώντας στα μονοπάτια, κροτώντας, θαμμένοι στο χώμα σάμπως σε καλύβι, για ν’ αφανίσουν όλα, Γερμανία, Γαλλία και ηπείρους, ό τι ανασαίνει, να τ’ αφανίσουν όλα, πιο λυσσασμένοι κι από σκυλιά, λατρεύοντας τη λύσσα τους (κάτι που δεν κάνουν τα σκυλιά), εκατό, χίλιες φορές πιο λυσσασμένοι από χίλια σκυλιά και πόσο πιο ανώμαλοι! Μα την αλήθεια, το μυριζόμουνα, είχα μπλεχθεί σε σταυροφορία της Αποκάλυψης.[3]
Η απονομιμοποίηση του πολέμου ξεκίνησε προφανώς από τους ίδιους τους στρατευμένους και απλώθηκε προοδευτικά στα μετόπισθεν, σε μεγάλο βαθμό χάρη και στους επιζώντες που κατέφυγαν με πρωτοφανή μαζικότητα στη γραφή. Όχι όμως σε ακίνδυνες λυρικές ρίμες και φτηνούς παιάνες, αλλά σε μια γραφή που δημιουργούσε ολοένα και πιο βαθιά ρήγματα στα σωβινιστικά αφηγήματα, χειραφετούνταν από τους παραδοσιακούς κύκλους παραγωγής δημόσιου λόγου, διαφοροποιούνταν από την παραδοσιακή φόρμα των πολεμικών απομνημονευμάτων, αυτοσχεδίαζε, κραύγαζε, κατήγγειλε, χλεύαζε, με έναν λόγο: ριζοσπαστικοποιούνταν.
Ο συνταγματάρχης είχε κι αυτός πεθάνει […] είχε ξοκείλει στο χαράκωμα […] σφεντονισμένος μες στην αγκάλη του άνιππου ιππέα, του αγγελιοφόρου, που πάπαλα κι αυτός. Φιλιόντουσαν οι δυο τους, τώρα και για πάντα, μα ο ιππέας δεν είχε πια το κεφάλι του, μόνο μια τρύπα πάνω απ’ τον λαιμό […] η κοιλιά του συνταγματάρχη έχασκε ανοιχτή, τον έκανε να μορφάζει απαίσια […] Μάτωναν πολύ όλα αυτά τα κρέατα μαζί […] τον θυμόμουνα στην τελετή της προηγουμένης […] είχε απευθυνθεί με τη φωνάρα του στο σύνταγμα «Άνω τας καρδίας!» να λέει… «Άνω τας καρδίας! Και ζήτω η Γαλλία!» […] «Κάτω τας καρδίας!» σκεφτόμουν εγώ.[4]
«Πώς πάει η Χαλλία;» ρωτά δεξιά-αριστερά, κορδωμένος από σωβινισμό ο Μπαμπινό στο Μαύρο Αίμα του Γκυγιού. Ο στρατόκαυλος κυρ-δάσκαλος δεν μπορεί ούτε σωστά χαλλικά να μιλήσει: τσεβδίζει.
Ένα καινούργιο πραγματολογικό δεδομένο του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου ήταν ο εκδημοκρατισμός του θανάτου. Ο πρώτος ολοκληρωτικός πόλεμος με τη βιομηχανικής κλίμακας θανάτωση κατάργησε κατ’ αρχάς υλικά, σε σωματικό επίπεδο, τη στρατιωτική ιεραρχία και τα συνακόλουθα προνόμια αυτής: οι μισές σοροί στο πεδίο κατέληγαν διαμελισμένες σε βαθμό μη αναγνωρίσιμο, καθιστώντας την αναγνώριση των πεσόντων πολύ συχνά αδύνατη. Η ανωνυμία πολυάριθμων πεσόντων, το ανακάτεμα υψηλόβαθμων και χαμηλόβαθμων λειψάνων στον απόηχο των επιθέσεων οδήγησε σε μια στρατιωτική θεσμική μεταρρύθμιση με τεράστιο πολιτισμικό αντίκτυπο. Πρώτη η Γαλλία το 1915, κι ύστερα η Μεγάλη Βρετανία τον χειμώνα του 1917-18, με τη Γερμανία να ακολουθεί μεταπολεμικά, υιοθέτησαν πρακτικές ισότητας στη διαχείριση των νεκρών: η Ευρώπη (ακολουθώντας το πρότυπο του Αμερικάνικου Εμφυλίου) κατασκεύασε και ανέλαβε να συντηρεί στρατιωτικά κοιμητήρια. Οι επιτύμβιες πλάκες ήταν πανομοιότυπες και τα ονόματα όλων των πεσόντων αναγράφονταν με αλφαβητική κι όχι ιεραρχική σειρά, το αντίθετο της παραδοσιακής πρακτικής που έστελνε σωρηδόν τους απλούς στρατιώτες σε ομαδικούς τάφους και επεφύλασσε ταφή μόνο στους βαθμοφόρους. Από το 1920 και εξής, τα μνημεία στον άγνωστο στρατιώτη και οι αναθηματικές πλάκες έρχονται να συμπληρώσουν το κενό για τους αγνοούμενους. Πρόκειται για μια ριζοσπαστικά εξισωτική, για τα δεδομένα της εποχής, ανατροπή.[............................................]Συνεχίστε την ανάγνωση
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου