χάρτης, 60 -Μηνιαίο ηλεκτρονικό περιοδικό Λόγου & Τέχνης ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2023/Aφιέρωμα στο Δημοτικό Τραγούδι

 χάρτης, 60

Μηνιαίο ηλεκτρονικό περιοδικό Λόγου & Τέχνης ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2023

Μεγάλο αφιέρωμα του Χάρτη:

Μιλώντας σήμερα για το δημοτικό τραγούδι
(Επιμέλεια: Παντελής Μπουκάλας)

Τα δημοτικά τραγούδια παραμένουν πολύτιμα και για τον σημερινό αναγνώστη-ακροατή τους. Και μακάρι να είναι και αναγνώστης και ακροατής τους. Επίσης μακάρι να προσπαθεί ο ενδιαφερόμενος να φτάσει έως τον πλούσιο κόσμο τους από πολλές διαδρομές, χωρίς να προσκυνάει τοτέμ και να δεσμεύεται από ταμπού. Αν ακολουθήσει μονάχα τις «ασφαλείς» οδούς, όσες υποτίθεται ότι χάραξαν οι ελάχιστες συλλογές που θεωρούνται καθιερωμένες, παρότι τα προβλήματά τους εντοπίστηκαν νωρίς, θα αποκομίσει μιαν εικόνα φτωχή, μερική και σκιασμένη από τον φόβο της νόθευσης ή του «εμπλουτισμού». 
Από το «μακάρι» στο «κρίμα»: Κρίμα που δεν έχει απαρτιστεί ακόμα το κόρπους των δημοτικών τραγουδιών, που θα διευκόλυνε σε πολλά τη μελέτη τους· ας πούμε, θα μας επέτρεπε να καταλήξουμε σε κάποιο συμπέρασμα για τον πραγματικό αριθμό των τραγουδιών. Ώστε να πάψουμε να αριθμούμε  σαν ξεχωριστά τραγούδια όλες μα όλες τις παραλλαγές, για ν’ αβγατίσουμε εθνικώς υπερήφανοι τον ήδη μεγάλο αριθμό τους. Η αρχαιοελληνοκαπηλία σπρώχνει προς τα πίσω, κατά αιώνες ή και χιλιετίες, την ιστορία της ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού πολιτισμού γενικώς. Η νεοελληνοκαπηλία πειράζει και τους αριθμούς και τα γράμματα, τα κείμενα δηλαδή, για να εξαναγκάσει τα πράγματα να ταυτιστούν με τις φαντασιώσεις της.
Κρίμα δεύτερο που κάμποσες παλαιές συλλογές επανεκδίδονται χωρίς σύγχρονο σχολιασμό, αναπαράγοντας τα ποικίλα λάθη τους και αδιαφορώντας για την κριτική που τους ασκήθηκε έγκαιρα. Στην ουσία, η αγοραία ευκολία διαγράφει την ιστορία της φιλολογίας και της λαογραφία. Έτσι, τραγούδια καταφανώς νόθα εξακολουθούν να αναδημοσιεύονται (και να διδάσκονται) σαν γνήσια. Κυρίως επειδή λένε όσα ηρωικά και «καθαρά», εθνοπρεπή, θα θέλαμε να λένε. 
Μολαταύτα, τα δημοτικά τραγούδια, όσα έχουν εξακριβωμένη τη γνησιότητά τους, είναι μάρτυρες. Και μάλιστα μάρτυρες που δεν σχεδίασαν να μαρτυρήσουν, δεν πλάστηκαν με τον σκοπό να μιλήσουν και στους κατοπινούς. Εν αντιθέσει με την προσωπική ποίηση, που απευθύνεται εξίσου στο συγκαιρινό της κοινό και στο μελλοντικό, η δημοτική δημιουργείται για το εκάστοτε παρόν της, όπως το ορίζει η ιστορία αλλά και η γεωγραφία. 
Συνιστούν, λοιπόν, τα δημοτικά τραγούδια μαρτυρίες για τη γλώσσα των προπάππων και των προγιαγιάδων μας· για την ποίησή τους, ο όγκος και η ποιότητα της οποίας εξέπλητταν τους Ευρωπαίους περιηγητές των περασμένων αιώνων· για την καθαυτό Ιστορία, τη μεγάλη, και για τα μικρά ή μεγάλα συμβάντα που τη συναποτέλεσαν· για το θρησκευτικό φρόνημα των παλαιότερων, για το πώς βίωναν τη σχέση τους με τα θεία, και για τα στοιχεία «παγανισμού» που άντεξαν στο καθεστώς του ηγεμονικού χριστιανισμού. Μαρτυρούν τέλος για τις αντιλήψεις των Ελλήνων της Τουρκοκρατίας για τους περίοικους και σύνοικους λαούς, για τα εμπόδια στις ερωτικές σχέσεις μεταξύ αλλοεθνών και αλλοθρήσκων, και για τη λύση που έδινε κάθε περιοχή ή εποχή στο επαναλαμβανόμενο δράμα: τα τραγούδια και εδώ, ιστορούν ό,τι συνέβη, όχι ό,τι θα θέλαμε και «θα έπρεπε» να είχε συμβεί.
Στόχος του αφιερώματος ήταν να συνομιλήσουν οι διάφορες γενιές όσων ασχολούνται με το δημοτικό τραγούδι. Αλλά να συνομιλήσουν και όσοι/όσες φτάνουν έως αυτό κυρίως διά της οράσεως, διαβάζοντάς το και μελετώντας το τυπωμένο στις υπάρχουσες συλλογές ή αποθησαυρισμένο σε αρχεία, με όσες/όσους ακολουθούν συστηματικά και την οδό της ακοής, υπηρετώντας το δημοτικό ως ερμηνευτές ή οργανοπαίκτες.
Το σύνολο των συνεργασιών ας εννοηθεί σαν ένα στεφάνι λέξεων στη μνήμη δύο ανθρώπων που μας πλούτισαν με τα γραπτά τους για το δημοτικό τραγούδι και μας φτώχυναν με τον θάνατό τους τη χρονιά που λήγει: του Γρηγόρη Σηφάκη (1935-2023) και του Μάρκου Δραγούμη (1934-2023).

________

Το αφιέρωμα συνοδεύεται από πλούσιο ηχητικό και εικονογραφικό υλικό από το φωτογραφικό αρχείο του ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ, του Αλέξιου Μάινα και τις συλλογές του Γ.Μ. Μονεμβασίτη, της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, των εκδ. Ολκός, Εξάντας κ.ά.

 

Στο αφιέρωμα χαρτογραφούν:   Ευάγγελος Αυδίκος «Εγώ χωράφι σού ’δωσα να σπείρεις να θερίσεις» Μάνος Αχαλινωτόπουλος Η μία και «σωστή» εκδοχή Μανόλης Γ. Βαρβούνης Τα ελληνικά δημοτικά τραγούδια και η παραδοσιακή θρησκευτικότητα του λαού Ευσταθία Δήμου Τα σατιρικά δημοτικά τραγούδια Εθνο Γράφος Πώς τα βγάζει κανείς πέρα με τα τραγούδια; Εθνογραφία και δημοτικό τραγούδι Πολυφωνικό σχήμα «Ισοκράτισσες» Το ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι σαν μονοπάτι στη μνήμη και στο παρόν Γιώργος Ζεβελάκης Ο δεκαπεντασύλλαβος στα δημοτικά τραγούδια Γιώργος Κοκκώνης Η μουσική και οι μουσικοί του δημοτικού τραγουδιού Δημήτρης Κοσμόπουλος Τετράχορδο Ναταλία Λαμπαδάκη Το δημοτικό τραγούδι χθες και σήμερα και η λειτουργία της ομάδας Άννα Λυδάκη Ψυχή τε και σώματι… Μάρθα Μαυροειδή Στον ίσκιο της Ροδιάς: σκέψεις για το δημοτικό τραγούδι Γιώργος Β. Μονεμβασίτης Προσωπικές δημιουργίες ως τμήμα της μουσικής παράδοσης Τζόσουα Μπάρλεϋ Η μετάφραση των δημοτικών τραγουδιών και η «υποθετική παραλλαγή» Παντελής Μπουκάλας Νύχτες των Κιμμερίων, νύχτες του Γενάρη Δημήτρης Μυστακίδης Ας υποθέσουμε ότι πηγαίνετε σε πανηγύρι στο Ζαγόρι Μαρία Παν. Παναγιωτοπούλου Άμπλας ορεινός, ν-ηχός γυναικείος, του χθες και του σήμερα Γιάννης Παπαγεωργίου Ο περιπέτειες της Έλλης στη ζωή και στη δισκογραφία Θανάσης Παπακωνσταντίνου Lee Van Cleef Ζαχαρίας Παπαντωνίου Το '21 πηγή εμπνεύσεως Αλέξης Πολίτης Το τραγούδι του Τζελεπή Πετράκη Βάλτερ Πούχνερ Iστορικότητα και αρχετυπικοί μύθοι στο βαλκανικό δημοτικό τραγούδι Πάου Σαμπατέ Το ελληνικό δημοτικό από μια άλλη γωνιά της Μεσογείου Γιάννης Σιδηροκαστρίτης Η ανώνυμη προφορική λογοτεχνία των ελληνόφωνων της Κάτω Ιταλίας Σωκράτης Σινόπουλος Το «Έχε γεια Παναγιά» και η παραδοσιακή μουσική στη σύγχρονη εποχή Παναγιώτης Σκορδάς Ένα βιβλίο αναφοράς για τη δημοτική ποίηση στη Λέσβο Χρύσα Σπυροπούλου Ένα μοιρολόι και μια ρομαντική μπαλάντα: «Γιατί είναι μαύρα τα βουνά» και «Το Εξωτικό» του Γιόχαν Βόλφγκανγκ Γκαίτε Μιράντα Τερζοπούλου Οι δυναμιτισμένοι δρόμοι και οι αντάρτικοι παράδρομοι των τραγουδιών Γιώργος Χατζηδάκης Ο πλούτος της γλώσσας και των ρυθμών

Δείτε το αφιέρωμα