Από την αρχαία πόλη στο κάστρο: Με ποιον τρόπο μεταμορφώθηκε ο αστικός κόσμος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Γιώργος Βενιέρης
Αν περπατούσε κανείς σε μια πόλη της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας κατά τους πρώτους βυζαντινούς αιώνες, δηλαδή ανάμεσα στον 4ο και τον 6ο αιώνα μ.Χ., θα έβλεπε μπροστά του έναν κόσμο που αποτελούνταν από πολλά στρώματα Ιστορίας.
Οι σημαντικότεροι οικισμοί περιβάλλονταν συνήθως από προγενέστερα τείχη που συνυπήρχαν με τις φθαρμένες λίθινες πλάκες των κεντρικών δρόμων οι οποίοι οδηγούσαν στις πύλες των οχυρώσεων, ενώ μαρμάρινα μέλη παλαιότερων μνημείων και δημοσίων κτιρίων που είχαν χτίσει Ελληνες και Ρωμαίοι ενσωματώνονταν τώρα σε νεότερες κατασκευές.
Την ίδια ώρα, αρχαίοι ναοί που είχαν αφιερωθεί π.χ. στην Αθηνά, στον Ηφαιστο ή σε άλλες θεότητες άλλαζαν χρήση και νέες εκκλησίες υψώνονταν πλέον μέσα στον αστικό ιστό. Η αρχαία πόλη δεν είχε εξαφανιστεί. Βρισκόταν ακόμη εκεί, απλώς άλλαζε πρόσωπο.
Από την αρχαία πόλη έως το βυζαντινό κάστρο, ο αστικός κόσμος δεν έσβησε, μεταμορφώθηκε. Η διαδρομή αυτή όπως θα δούμε, από την ανοιχτή πόλη της ύστερης αρχαιότητας έως τον οχυρωμένο οικισμό του Μεσαίωνα, δείχνει το πώς ο βυζαντινός κόσμος έμαθε να προσαρμόζει την κληρονομιά του στις ανάγκες κάθε εποχής.
Οι πολλές όψεις της βυζαντινής πόλης
Η μετάβαση αυτή δεν έγινε παντού με τον ίδιο τρόπο. Η Κωνσταντινούπολη, η «Νέα Ρώμη» του Μεγάλου Κωνσταντίνου, υπήρξε εξαρχής αυτοκρατορική πρωτεύουσα και κέντρο πολιτικής, διοίκησης, πίστης και εμπορίου. Η Αλεξάνδρεια και η Αντιόχεια διατήρησαν παράλληλα τον χαρακτήρα των μεγάλων πόλεων της Ανατολής, ενώ η Θεσσαλονίκη, χάρη στη θέση της πάνω στους μεγάλους δρόμους που συνέδεαν το Αιγαίο με τα Βαλκάνια και τη Δύση, παρέμενε ένας από τους σημαντικότερους αστικούς πυρήνες της αυτοκρατορίας.
Η Αθήνα, η Κόρινθος, η Εφεσος, η Νίκαια, οι Σάρδεις της Λυδίας, το Αμόριο της Φρυγίας (κοντά στο σημερινό Εμιρντάγ της κεντρικής Τουρκίας) και πολλές ακόμη πόλεις δεν είχαν ωστόσο την ίδια εξέλιξη. Αλλες συρρικνώθηκαν, άλλες άλλαξαν κέντρο βάρους, άλλες απέκτησαν στρατιωτική σημασία και άλλες επιβίωσαν κυρίως ως επισκοπικές ή εμπορικές έδρες.
Από την αγορά στην εκκλησία
Κατά την πρώιμη βυζαντινή εποχή, η πόλη εξακολουθούσε να έχει αναγνωρίσιμα ρωμαϊκά χαρακτηριστικά. Σε αρκετές περιπτώσεις επιβίωνε το σχήμα των δύο βασικών αξόνων, των δρόμων που τέμνονταν και οργάνωναν τη ζωή γύρω από την αγορά, το διοικητικό κέντρο και τους χώρους συνάθροισης.
Ομως η καθημερινότητα άλλαζε. Οι παλαιοί τοπικοί άρχοντες έχαναν σταδιακά μέρος της επιρροής τους ενώ μέσα στην πόλη πλήθαιναν οι βασιλικές, η παρουσία της τοπικής Εκκλησίας. Ο επικεφαλής της τοπικής εκκλησίας γινόταν πρόσωπο κύρους, διαμεσολαβητής με την κεντρική εξουσία, υπερασπιστής της πόλης σε περιόδους κινδύνου και συχνά εκπρόσωπος της κοινότητας.
Η μεταμόρφωση της πόλης γινόταν όμως πρώτα απ’ όλα ορατή στα ίδια τα κτίρια. Δεν είναι ακριβές ότι οι Βυζαντινοί κατεδάφισαν συστηματικά κάθε ίχνος που παρέπεμπε στην αρχαιότητα. Αυτό που γινόταν ως επί το πλείστον ήταν να χρησιμοποιούν ό,τι υπήρχε, να το προσαρμόζουν στις ανάγκες της εποχής και να του δίνουν νέο περιεχόμενο. Οικοδομικά υλικά μεταφέρθηκαν από παλαιότερα μνημεία σε νεότερες κατασκευές, ενώ χώροι θεάματος ή άθλησης εγκαταλείφθηκαν χάνοντας τον παλαιό τους χαρακτήρα.
Θα πρέπει να σημειωθεί επίσης πως η μεταμόρφωση αυτή είχε και πρακτικό χαρακτήρα, καθώς η συντήρηση των μεγάλων αρχαίων οικοδομημάτων απαιτούσε άτομα που θα απασχολούνταν με το συγκεκριμένο έργο και πόρους που πολλές πόλεις δεν διέθεταν πλέον.
Ο Παρθενώνας ως βυζαντινή εκκλησία
Η Αθήνα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλλαγής. Ο Παρθενώνας, το Ερέχθειο και ο ναός του Ηφαίστου στην περιοχή της Αρχαίας Αγοράς μετατράπηκαν σε εκκλησίες, εντασσόμενα σε έναν νέο θρησκευτικό κόσμο.[.......]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου