Το NAZA αναγκάζει τους Ισραηλινούς να δουν τον εαυτό τους, αλλά οι Παλαιστίνοι δεν αποτελούν τον καθρέφτη τους
Το μαρτύριό μας δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως φόντο για τις εσωτερικές ηθικές αναζητήσεις των Ισραηλινών
"Ο Αμπραχάμ και η Σορ λένε ότι "χωρίς έναν ειλικρινή απολογισμό για όσα συνέβησαν στο σκοτάδι, κανένας μας δεν θα μπορέσει να δει το φως". Δεν έχω κανένα πρόβλημα με αυτό. Το πρόβλημά μου είναι ότι εγώ είμαι ο καθρέφτης. Η οικογένειά μου είναι ο καθρέφτης. Τα σπίτια μας, τα σχολεία μας, τα παιδιά μας είναι ο καθρέφτης".
Ayat Abou Shmeiss
+972 Magazine/Local Call - 23 Σεπτ. 2026
Η Ayat Abou Shmeiss είναι ποιήτρια, κάτοικος της Γιάφας
Θα ξεκινήσω με μια εξομολόγηση: όχι μόνο δεν έχω δει την ταινία Naza, αλλά δεν έχω και καμία πρόθεση να τη δω.
Ο πρώτος λόγος είναι ότι το να την παρακολουθήσω θα ήταν πολύ δύσκολο για μένα. Μέλη της οικογένειάς μου σκοτώθηκαν με το ίδιο πάτημα ενός κουμπιού που περιγράφει ένας από τους στρατιώτες στο διαφημιστικό σποτ της ταινίας, καθώς μιλάει για τους αριθμούς των "παράπλευρων απωλειών" που το Ισραήλ ενέκρινε ως επίσημη πολιτική και που είναι σχεδόν αδύνατο να συλλάβει κανείς.
Μία και μόνο αεροπορική επιδρομή στη Γάζα σκότωσε 35 ανθρώπους, το ένα τέταρτο των οποίων ήταν μέλη της οικογένειάς μου - από ένα νήπιο μέχρι έναν 23χρονο που είχε μόλις ολοκληρώσει τις σπουδές του στη λογιστική. Δεν επιθυμώ να καθίσω μπροστά σε μια οθόνη, παρακολουθώντας έναν στρατιώτη που μπορεί να ήταν εκείνος που πάτησε αυτό το κουμπί να περιγράφει πώς το έκανε.
Υπάρχει όμως και ένας άλλος λόγος: Σε μεγάλο βαθμό, δεν νομίζω ότι η ταινία απευθύνεται καν σε μένα, ως Παλαιστίνια.
Δεν συμμερίζομαι την κριτική κάποιων συμπατριωτών μου ότι η ταινία μού στερεί την παλαιστινιακή φωνή, ούτε πιστεύω ότι οι δημιουργοί της την έφτιαξαν για να κερδίσουν τη συμπάθεια ή βραβεία εις βάρος της παλαιστινιακής ιστορίας. Εμείς έχουμε πει την ιστορία μας και συνεχίζουμε να την λέμε.
Οι Παλαιστίνοι στη Γάζα την είπαν σε πραγματικό χρόνο, μερικές φορές με τίμημα την ίδια τους τη ζωή. Οι δημοσιογράφοι την είπαν. Οι γιατροί που πήγαν στη Γάζα την είπαν. Οι επιζώντες την είπαν. Οι ιστορίες βρίσκονται εκεί, σε ταινίες, στη λογοτεχνία, σε πίνακες ζωγραφικής, σε βίντεο και σε μαρτυρίες. Στον Παλαιστίνιο δεν έλειπε η φωνή μέχρι που ήρθε ο Ισραηλινός στρατιώτης και μίλησε.
Μου έρχονται στο μυαλό τα λόγια του Μαχμούντ Νταρουίς σε μια συνέντευξη του 1996 με την Ισραηλινή κριτικό λογοτεχνίας και ποιήτρια Χελίτ Γιεσουρούν σχετικά με την παράδοξη κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι Παλαιστίνοι: "Το ενδιαφέρον για το παλαιστινιακό πρόβλημα προκύπτει μέσω του ενδιαφέροντος για το εβραϊκό πρόβλημα… Επομένως, είμαστε άτυχοι που εχθρός μας είναι το Ισραήλ, το οποίο έχει τόσες πολλές συμπάθειες στον κόσμο, και είμαστε τυχεροί που το Ισραήλ είναι εχθρός μας, επειδή οι Εβραίοι είναι το κέντρο του κόσμου. Μας δώσατε την ήττα, την αδυναμία και τη δημοσιότητα".
Με άλλα λόγια, ο κόσμος μερικές φορές ενδιαφέρεται για εμάς, τους Παλαιστίνιους, επειδή ενδιαφέρεται για εκείνους, τους Εβραίους. Ίσως ένα μέρος αυτού του παράδοξου να λειτουργεί και γύρω από αυτή την ταινία. Όσο περισσότερο όμως το σκεφτόμουν, τόσο περισσότερο καταλάβαινα ότι δεν είναι αυτό που με ενοχλεί περισσότερο.
Ο παλαιστινιακός καθρέφτης
Γνωρίζω και σέβομαι το έργο του Γιουβάλ Αμπραχάμ εδώ και χρόνια. Κατά την άποψή μου, και μόνο η δημιουργία αυτής της ταινίας αποτελεί μια θαρραλέα πράξη μέσα στην ισραηλινή κοινωνία. Οι Ισραηλινοί στρατιώτες και το προσωπικό των υπηρεσιών πληροφοριών που εμφανίζονται σε αυτήν μιλούν με δικά τους λόγια για το πώς λειτουργούσε το σύστημα μέσα στο οποίο έδρασαν. Δεν περιγράφουν ένα μεμονωμένο έγκλημα ή ένα αδίκημα που διαπράχθηκε από έναν στρατιώτη ή μια χούφτα στρατιωτών.
Πρόκειται για φωνές στις οποίες εγώ, ως Παλαιστίνια, πιθανότατα δεν θα είχα καμία πρόσβαση.
Είναι αμφίβολο αν άλλοι δημοσιογράφοι θα είχαν καταφέρει να τους προσεγγίσουν επίσης. Υπό αυτή την έννοια, η ταινία είναι σημαντική. Εκθέτει ένα μέρος της ιστορίας που οι Παλαιστίνοι ίσως να μην είναι σε θέση να προσεγγίσουν μόνοι τους: όχι το τι μας έκαναν -αυτό το γνωρίζουμε- αλλά το πώς οι Ισραηλινοί στρατιώτες έπαιρναν τις αποφάσεις τους, με ποια τεχνολογία και σύμφωνα με ποιες διαταγές.
Πρόκειται για μια ταινία για τους Ισραηλινούς, φτιαγμένη από Ισραηλινούς και που απευθύνεται πρωτίστως στην ισραηλινή κοινωνία. Ο σκοπός της δεν είναι να δώσει φωνή στους Παλαιστίνιους, αλλά να αναγκάσει τους Ισραηλινούς να κοιταχτούν στον καθρέφτη. Δεν υπάρχει τίποτα κακό σε αυτό. Αντίθετα, είναι απαραίτητο για την ισραηλινή κοινωνία να αντιμετωπίσει τα εγκλήματα που διέπραξε και που διαπράχθηκαν στο όνομά της, και να αναρωτηθεί πώς ήταν δυνατόν να συμβούν όλα αυτά.
Ο Αμπραχάμ και η Σορ λένε ότι "χωρίς έναν ειλικρινή απολογισμό για όσα συνέβησαν στο σκοτάδι, κανένας μας δεν θα μπορέσει να δει το φως". Δεν έχω κανένα πρόβλημα με αυτό. Το πρόβλημά μου είναι ότι εγώ είμαι ο καθρέφτης. Η οικογένειά μου είναι ο καθρέφτης. Τα σπίτια μας, τα σχολεία μας, τα παιδιά μας είναι ο καθρέφτης.
Σε κάποιο βαθμό, είμαστε το σκηνικό -ή, για την ακρίβεια, η πρώτη ύλη- μέσω της οποίας οι Ισραηλινοί κοιτάζουν τον εαυτό τους. Μετά από τρία χρόνια μιας συνεχιζόμενης γενοκτονίας, η Γάζα γίνεται το όχημα μέσω του οποίου οι Ισραηλινοί αναρωτιούνται τι έκαναν, πώς το έκαναν και τι σημαίνει αυτό για τη δική τους ηθική υπόσταση.
Εξάλλου, το ταξίδι έξω από το σκοτάδι είναι πράγματι ένα ηθικό ταξίδι. Πρέπει όμως εγω η ο Παλαιστίνια, η οικογένειά μου και όλοι οι κάτοικοι της Γάζας- να γίνουμε το θύμα μέσω του οποίου ο θύτης οικοδομεί τη δική του διαδικασία αποκατάστασης;
Σε μια συζήτηση σχετικά με τον τρόπο που παρουσιάζονται οι υπόδουλοι Μαύροι άνθρωποι, η Σαϊντίγια Χάρτμαν θέτει ένα ερώτημα στο οποίο επανέρχομαι συνεχώς: "Μήπως ο πόνος του άλλου μάς παρέχει απλώς την ευκαιρία για αυτοστοχασμό;" Από τη στιγμή που οι Ισραηλινοί έχουν δει τι μας συνέβη, από τη στιγμή που έχουν αρχίσει να αναρωτιούνται "Τι κάναμε;", "Τι γίναμε;", "Πώς μπορέσαμε να το κάνουμε αυτό;" - τι ακολουθεί μετά;
Αν η διαδικασία τελειώνει εκεί, τότε κάτι ουσιώδες έχει χαθεί. Εμείς οι Παλαιστίνοι πληρώνουμε το τίμημα του εγκλήματος μία φορά. Στη συνέχεια, για δεύτερη φορά, το μαρτύριό μας μετατρέπεται σε μια ευκαιρία για τον θύτη να αντιμετωπίσει τη δική του συνείδηση.
Δεν φέρω αντίρρηση στο να κοιτάζουν οι Ισραηλινοί τον εαυτό τους μέσα από όσα μας έκαναν. Αυτό που δυσκολεύομαι να αποδεχτώ είναι η ιδέα ότι η επιστροφή τους στην ηθική πρέπει να είναι στρωμένη με τον δικό μας πόνο.
Και όμως, βρίσκομαι παγιδευμένη σε μια αντίφαση. Σε σχεδόν οποιαδήποτε διαδικασία αντιμετώπισης ενός εγκλήματος, ο θύτης πρέπει να κοιτάξει κατάματα αυτό που έκανε, και το θύμα αναπόφευκτα θα αποτελεί μέρος της εικόνας. Πώς μπορούμε να μιλήσουμε για όσα συνέβησαν στη Γάζα χωρίς την παρουσία των Παλαιστινίων; Πώς μπορούμε να ζητήσουμε να διορθωθεί το κακό, αν η κοινωνία που τους έβλαψε δεν παραδεχτεί πρώτα τι έκανε;
Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα να μην είναι αν ο Παλαιστίνιος εμφανίζεται στην εικόνα, αλλά τι συμβαίνει αφότου ο Ισραηλινός την κοιτάξει. Φτάνει μόνο ο αυτοστοχασμός για την επανόρθωση; Ή μήπως απαιτείται από τους Ισραηλινούς να αναλάβουν την ευθύνη και να επανορθώσουν την αδικία που προκάλεσαν στους Παλαιστίνιους;
Αποτρέποντας το επόμενο κακό.
Παράλληλα με τη συζήτηση γύρω από το Naza, ο Ισραηλινός κωμικός και τηλεοπτικός παρουσιαστής Λιόρ Σλάιαν δημοσίευσε ένα ιδιαίτερα ενοχλητικό βίντεο από μια συνομιλία με έναν μαθητή λυκείου (το οποίο έκτοτε αφαίρεσε μετά από αίτημα των γονέων του εφήβου). Το αγόρι δηλώνει ότι "κάθε Άραβας στον κόσμο πρέπει να πεθάνει" και ότι "δεν έχω πρόβλημα να σκοτώσω 50 Άραβες και να πεθάνω".
Το αγόρι πρόκειται να καταταγεί στον στρατό και θα του δοθεί ένα τουφέκι. Αν λέει τώρα, πριν φορέσει στολή και πριν του παραδοθεί ένα όπλο, ότι θα κατέσφαζε Άραβες αν του δινόταν η ευκαιρία, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι θα σκεφτούμε σε λίγα χρόνια αν τον δούμε να κάθεται στο σκοτάδι μπροστά σε μια κάμερα, περιγράφοντας λεπτομερώς τι έκανε. Το ερώτημα είναι τι κάνουμε τώρα για να το αποτρέψουμε.
Ίσως αυτή να είναι η διαφορά μεταξύ του αυτοστοχασμού και της επανόρθωσης. Μπορούμε να περιορίσουμε τον Παλαιστίνιο σε αντικείμενο στοχασμού και να αναρωτηθούμε τι του συνέβη και πώς έγινε. Όμως ο Παλαιστίνιος πρέπει να είναι και υποκείμενο: κάποιος του οποίου το μαρτύριο αναγκάζει την ισραηλινή κοινωνία να δράσει, του οποίου η φωνή προβάλλει αξιώσεις και ζητά λογοδοσία.
Το αγόρι στο βίντεο του Σλάιαν είναι εδώ τώρα. Τι κάνει το εκπαιδευτικό σύστημα γι' αυτό; Τι κάνει το σχολείο του; Τι κάνει η ισραηλινή κοινωνία; Τι κάνουν οι θεσμοί της; Πώς αντιμετωπίζουμε ένα κοινωνικό κλίμα μέσα στο οποίο ένας έφηβος μπορεί να σκέφτεται να κατασφάξει ανθρώπους απλώς και μόνο επειδή είναι Άραβες; Και τι κάνουμε για να εμποδίσουμε αυτόν και άλλους από το να μετατρέψουν αυτή την επιθυμία σε πράξη;
Εκεί, κατά την άποψή μου, βρίσκεται η επανόρθωση: στην εκπαίδευση, στον νόμο, στους θεσμούς, στην πολιτική· στην αποτροπή της βίας και στον περιορισμό της εξουσίας· στην ανάληψη της ευθύνης για το κακό που έχει ήδη γίνει και στην αποτροπή του επόμενου κακού. Αυτή είναι μια διαδικασία που πρέπει να προέλθει από τους Ισραηλινούς και να λάβει χώρα μέσα στην ισραηλινή κοινωνία.
Και ίσως εδώ να βρίσκεται επίσης η διάκριση που αναζητώ ανάμεσα στην πρόθεση των κινηματογραφιστών και στη λειτουργία που μπορεί να επιτελέσει η ταινία στην κοινωνία που την παρακολουθεί. Δεν απαιτώ από τους δημιουργούς της να τα λύσουν όλα αυτά. Έκαναν ό,τι μπορούσαν. Η ταινία μπορεί να κρατήσει τον καθρέφτη. Μπορεί να καταστήσει πιο δύσκολη την άρνηση όσων έγιναν, όπως λένε οι σκηνοθέτες. Όμως ο καθρέφτης δεν είναι η ίδια η επανόρθωση.
Αν η ταινία κάνει περισσότερους ανθρώπους να δουν, να κατανοήσουν, να εναντιωθούν, να απαιτήσουν λογοδοσία και να ασκήσουν πραγματική πίεση για να σταματήσουν οι θηριωδίες, αυτό είναι καλό. Αν όμως στο τέλος οι Ισραηλινοί κοιτάζονται απλώς στον καθρέφτη, τρομάζουν από την ίδια τους την εικόνα που αντανακλάται και αναρωτιούνται πώς έκαναν αυτά που έκαναν, ο Παλαιστίνιος θα παραμείνει η πρώτη ύλη για τους εσωτερικούς ηθικούς προβληματισμούς του ίδιου του Ισραήλ.
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
"NAZA": Εκθέτοντας τη φονική μηχανή του Ισραήλ στη Γάζα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου