«Αρχαιολογία και Κατοχή»: Τι έγινε στο συνέδριο που προκάλεσε σάλο με τη ναζιστική σημαία στην Ακρόπολη
Το συνέδριο «Αρχαιολογία και Κατοχή» προκάλεσε θύελλα πριν ξεκινήσει. Στις εργασίες του ήρθαν στο φως νέα στοιχεία για τον ναζιστή διευθυντή του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Βάλτερ Βρέντε και τις λεηλασίες αρχαιοτήτων στην Ελλάδα του 1941-1944.
Βάλτερ Βρέντε (1893-1990).
Το συνέδριο «Αρχαιολογία και Κατοχή» προκάλεσε θύελλα πριν ξεκινήσει. Στις εργασίες του ήρθαν στο φως νέα στοιχεία για τον ναζιστή διευθυντή του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Βάλτερ Βρέντε και τις λεηλασίες αρχαιοτήτων στην Ελλάδα του 1941-1944.
«Στις 27 Απριλίου 1941 οι Γερμανοί στρατιώτες ύψωσαν τη σβάστικα πάνω στην Ακρόπολη. Η εικόνα της είναι οδυνηρά ξεκάθαρη: Το Τρίτο Ράιχ πάνω στον Παρθενώνα. Η Γερμανία είχε καταλάβει ένα μνημείο που η Ευρώπη είχε επιλέξει ως το επίσημο πιστοποιητικό της γέννησής της. Οι κατακτητές αναζήτησαν αμέσως στήριγμα στο παρελθόν. Ο Χίτλερ είχε προετοιμάσει το γενεαλογικό δέντρο». Με αυτή την εισαγωγή άνοιξε τις εργασίες του 3ήμερου διεθνούς συνεδρίου «Αρχαιολογία και Κατοχή. Ελλάδα 1941–1944» ο διευθυντής της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής, Δρ. Εμανουέλε Πάπι.
Το συνέδριο -που ολοκληρώθηκε στις 17 Οκτωβρίου και οργανώθηκε από το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο (DAI) και την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή- προκάλεσε μεγάλο θόρυβο πριν ξεκινήσει και ηχηρές αντιδράσεις που έφτασαν μέχρι τη Βουλή. Αιτία του τεταμένου κλίματος ήταν η προκλητική αφίσα του συνεδρίου, που απεικόνιζε τη ναζιστική σημαία στην Ακρόπολη, σε συνδυασμό με τον προβοκατόρικο τίτλο της εισήγησης του Γαλλογερμανού ιστορικού Βαλεντίν Σνάιντερ: «Μακάρι να ήμουν εκεί όταν υψώθηκε η σημαία στην Ακρόπολη. Ορίζοντες της φαντασίας και πραγματικότητα της γερμανικής Κατοχής στην Ελλάδα».
Μετά το σάλο που προκλήθηκε και τις αντιδράσεις από το Εθνικό Συμβούλιο Διεκδίκησης Οφειλών της Γερμανίας στην Ελλάδα, το Σύλλογο Μνήμης και Δράσης Μανώλης Γλέζος, τα ΜΜΕ και τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, η ατυχής αφίσα του συνεδρίου αντικαταστάθηκε με παρέμβαση του ΥΠΠΟ και της υπουργού Λίνας Μενδώνη.
Σε επικοινωνία μας πριν από την έναρξη του συνεδρίου, με τη Δρα Κάτια Σπορν, διευθύντρια του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Αθήνα, τη ρωτήσαμε αν το Ινστιτούτο όφειλε να είχε προβλέψει τις αντιδράσεις, με δεδομένο ότι οι πληγές της Κατοχής είναι ακόμα νωπές. «Οι αρχαιολόγοι και οι ιστορικοί γνωρίζουν αυτές τις εικόνες διότι αποτελούν τεκμήρια. Έτσι τα βλέπουμε. Και ο τίτλος της εισήγησης ήταν επίσης τεκμήριο, πρόκειται για φράση από επιστολή Γερμανού στρατιώτη. Καταλαβαίνω όμως ότι ένα ευρύτερο κοινό που δεν βλέπει την επεξηγηματική υποσημείωση στην εικόνα ούτε τα εισαγωγικά στον τίτλο της εισήγησης, μπορεί να ενοχληθεί», απάντησε προσθέτοντας: «Το DAI είναι ερευνητικό ινστιτούτο και μελετάμε το παρελθόν μας με ειλικρίνεια και σαφήνεια. Δεν ήταν στις προθέσεις μας ούτε να ενοχλήσουμε ούτε να θίξουμε κανέναν».
 |
| [Credit: Λεωνίδας Παναγόπουλος] |
Τι είπε τελικά ο Βαλεντίν Σνάιντερ
Την επιστημονική στήριξή τους προς τον εισηγητή που ξεσήκωσε τη θύελλα παρείχαν τόσο ο Εμανουέλε Πάπι, όσο και ο Διευθυντής του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του ΕΙΕ καθηγητής Νικόλαος Παπαζαρκάδας, ο οποίος αναφέρθηκε σε «άδικες επιθέσεις εναντίον ενός μακρόχρονου συνεργάτη του ΕΙΕ», παρουσία του Γερμανού Πρέσβη Αντρέα Κιντλ. Απαντώντας στην αντιπαράθεση ο Ιταλός διευθυντής υπογράμμισε: «Η μελέτη ντοκουμέντων, φωτογραφιών και αρχείων δεν σημαίνει την υιοθέτησή τους. Η παράθεση αποσπάσματος δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με αυτό. Τα εισαγωγικά συχνά περνούν απαρατήρητα, αλλά για τους ιστορικούς είναι πολύ σημαντικά. Το περιεχόμενο δεν δικαιολογεί, εξηγεί».
Όταν ανέβηκε στο βήμα ο Βαλεντίν Σνάιντερ αναφέρθηκε στην επίμαχη φράση: «Γράφτηκε στις 27 Απριλίου 1941 σε επιστολή του Γερμανού υπολοχαγού Χέλμουτ Χένζελ, ο οποίος σημείωνε ενθουσιασμένος: “Μόλις έφτασαν τα νέα ότι τα πρώτα τανκς μπήκαν στην Αθήνα. Δεν είναι υπέροχο; Μακάρι να ήμουν εκεί όταν υψώθηκε η σημαία στην Ακρόπολη. Τι να έχουν δει αυτοί οι βράχοι μέσα στην ιστορία”».
Ο Σάιντερ υποστήριξε ότι «η έντονη ιδεολογικοποίηση στην αναδημιουργία του γερμανικού ιδεώδους για την Ελλάδα από το ναζιστικό καθεστώς αρχικά δημιούργησε πολύ υψηλές προσδοκίες ανάμεσα τους στρατιώτες» αλλά αργότερα, όπως εξήγησε, η πραγματικότητα του πολέμου «οδήγησε σε βαθιά διάψευση, την οποία με τη σειρά της διόγκωσε η γερμανική προπαγάνδα. Η απογοήτευση αυτή δημιούργησε το γόνιμο έδαφος για να νομιμοποιηθούν ακραία εγκλήματα».
Αξίζει να σημειωθεί ότι σε άλλο σημείο της συνεδρίασης έγινε αναφορά στη φράση του Χίτλερ «Όταν μας ρωτούν ποιοι είναι οι πρόγονοί μας, πρέπει πάντα να δείχνουμε τους Έλληνες», όπως την κατέγραψε τον Ιανουάριο του 1942 στενός συνεργάτης του.
Μεταξύ των πηγών που παρέθεσε ο Σνάιντερ ήταν ένα κυνικό απόσπασμα από επιστολή άλλου Γερμανού στρατιώτη και μέλους του ναζιστικού κόμματος, γραμμένη στις 9 Ιανουαρίου 1942, στην καρδιά του φονικού λιμού της Αθήνας, το οποίο αποδεικνύει πόσο γρήγορα η ρατσιστική ναζιστική ιδεοληψία με τους αρχαίους Έλληνες αντικαταστάθηκε από την απόλυτη περιφρόνηση απέναντι στον κατεχόμενο πληθυσμό: «Στους δρόμους κυκλοφορούν άνθρωποι που μπορείς να καταλάβεις ότι οι ώρες τους είναι μετρημένες. Αν περπατήσεις 200 μέτρα πιο κάτω στο δρόμο, θα βρεις σίγουρα έναν άνθρωπο στα τελευταία του. Δεν υπάρχει οίκτος εκεί, το ήθελαν έτσι. Αυτόν τον πληθυσμό μπορείς να τον κρατήσεις σε απόσταση μόνο μέσω της βίας». Οι Έλληνες, έφταιγαν, σύμφωνα με τον Γερμανό κατακτητή, για την εξαθλίωση στην οποία τους οδήγησε η πείνα, το δριμύ χειμωνιάτικο ψύχος και η ναζιστική βαρβαρότητα στην κατεχόμενη χώρα μας.
 |
| [Credit: Λεωνίδας Παναγόπουλος] |
Η δράση του διαβόητου διευθυντή του DAI Βάλτερ Βρέντε
Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου ήρθαν στο φως νέα στοιχεία για τη δράση του διαβόητου διευθυντή του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Αθήνα, Βάλτερ Βρέντε, φανατικού υποστηρικτή του εθνικοσοσιαλισμού και επικεφαλής του ναζιστικού κόμματος στην Ελλάδα, ο οποίος τοποθετήθηκε στο τιμόνι του DAI από το 1937 ως το 1944, με παρέμβαση του ίδιου του Χίτλερ. Για την «εργαλειοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς από το ναζισμό» και την «ένοχη σιωπή του Βέρντε μεταπολεμικά, όπως και άλλων Γερμανών αρχαιολόγων, σαν να μη συνέβη τίποτα στην κατεχόμενη χώρα και χωρίς ίχνος αυτοκριτικής», έκανε λόγο ο αρχαιολόγος του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Γιώργος Καββαδίας.
Ο εκπρόσωπος του μουσείου αναφέρθηκε στο ερευνητικό πρόγραμμα μεταξύ του ΕΑΜ και του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, το οποίο οδήγησε στην έκθεση «Διαιρεμένο παρελθόν. Ελληνογερμανικές σχέσεις σε σκοτεινούς καιρούς» που εγκαινιάστηκε στις 12 Οκτωβρίου από κοινού στους χώρους των δύο ιδρυμάτων. Στην εισήγησή του έγινε εκτενής αναφορά στην κατάσχεση του ελληνικού κράτους στο κτίριο του DAI στην Αθήνα και στο σπίτι του Βάλτερ Βρέντε στη Φιλοθέη καθώς και στη δύσκολη σχέση των Ελλήνων και Γερμανών αρχαιολόγων στη σκοτεινή περίοδο του πολέμου αλλά και μετά. Αλλά και στο πώς αποκαταστάθηκε η παρουσία του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Αθήνα το 1951 μετά από αφόρητες πολιτικές πιέσεις προς την ελληνική κυβέρνηση, σε εποχές ακόμα ταραγμένες.
Η διευθύντρια του DAI Κάτια Σπορν στη δική της εισήγηση ανέφερε ότι νέα αρχεία προσθέτουν περισσότερες για τη δράση του Βρέντε, αναφέροντας τα ημερολόγιά του. Ανέλυσε επίσης τη δραστηριότητα του ιδρύματος την περίοδο 1941-1944, τη σχέση του με το χιτλερικό Βερολίνο και με παράνομες ανασκαφές στην Κρήτη, αλλά και τη δράση Γερμανών αρχαιολόγων στην Ελλάδα. Στο τέλος της εισήγησής της τόνισε: «Αυτή η περίοδος αντιπροσωπεύει το πιο σκοτεινό και προβληματικό κεφάλαιο στην ιστορία του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Ελλάδα. Η συνεργασία με Έλληνες και ξένους αρχαιολόγους ήταν επίπονη, η παρακμή ραγδαία και το επιστημονικό έργο ισχνό. Ο διττός ρόλος του Βρέντε στη διεύθυνση και στο ναζιστικό κόμμα προκάλεσε τεράστια ζημιά».
Οι κλοπές και οι καταστροφές που οι στρατιώτες της Βέρμαχτ και των SS προκάλεσαν σε μουσεία και μνημεία, οι παράνομες ανασκαφές και η φυγάδευση των ευρημάτων εκτός Ελλάδας, ήταν μερικές από τις πιο μαύρες σελίδες της κατοχικής περιόδου. Στο συνέδριο αναφέρθηκαν οι προσπάθειες του Υπουργείου Πολιτισμού να επαναπατρίσει τους λεηλατημένους θησαυρούς μας. Χαρακτηριστική είναι η επιστροφή ενός τεράστιου μέρους πάνω από 10.000 αρχαίων αντικειμένων, οστράκων και λίθινων εργαλείων από παράνομες ναζιστικές ανασκαφές στη Θεσσαλία, που ολοκληρώθηκαν το 2014.
Στο αρχαιολογικό συνέδριο πήραν μέρος 35 ξένοι και Έλληνες ομιλητές, διήρκεσε 22 ώρες και οδήγησε σε 20 ανακοινώσεις συγκεντρώνοντας το ενδιαφέρον επιστημόνων που το παρακολούθησαν από κοντά ή διαδικτυακά. Η Κάτια Σπορν μας είπε μετά το πέρας των εργασιών ότι οδήγησε σε νέα στοιχεία για την περίοδο της Κατοχής στην Ελλάδα. «Σήμερα έχουμε πιο ακριβή στοιχεία και μια πιο συνολική εικόνα μέσα από την πρόσβαση σε πολλαπλά αρχεία, ελληνικά, γερμανικά, ιταλικά, βουλγαρικά, γαλλικά αγγλικά, αυστριακά, σουηδικά και αμερικανικά. Ήταν πολύ σημαντικό ότι είχαμε την ευκαιρία να τα δούμε μαζί, σε επικοινωνία μεταξύ τους», κατέληξε.
*********************
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Βάλτερ Βρέντε (Walter Wrede, 1893-1990) – Ο «Πρεσβευτής» της Εθνοσοσιαλιστικής Αρχαιολογίας στην ΕλλάδΑ (ΠΗΓΗ:Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας & Πολιτισμού)
Βάλτερ Βρέντε (Walter Wrede, 1893-1990) – Ο «Πρεσβευτής» της Εθνοσοσιαλιστικής Αρχαιολογίας στην ΕλλάδΑ (ΠΗΓΗ:Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας & Πολιτισμού)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου