Ερωτικό πορτρέτο

 

 

ΦΙΛΟΔΗΜΟΣ

εις Ξανθίππην

ω ποδός, ω κνήμης, ω των ( απόλωλα δικαίως)
μηρών, ω γλουτών, ω κτενός, ω λαγόνων,
ώμοιν, ω ματών, ω του ραδινοίο τραχήλου,
ω χειρών, ω των (μαίνομαι) ομματίων,
ω κατατεχνοτάτου κινήματος, ω περιάλλων
γλωττισμών , ω των ( θύ' εμέ) φωναρίων,
ει δ' Οπική και Φλώρα και ουκ άδουσα τα Σαπφούς,
και Περσεύς Ινδής ηράσατ' Ανδρομέδης

Παλατινή Ανθολογία, 131.

***

στην Ξανθίππη

Αμάν , τι πόδι είναι αυτό, τι γάμπα, τι μηροί

 ( δίκαια πεθαίνω!),
Αχ οι γλουτοί, ω το εφήβαιο και  τα  λαγόνια της,
οι ώμοι, οι μαστοί  , ο ραφινάτος της  λαιμός,
τα χέρια και τα μάτια της  ( που με τρελαίνουν),
η φινετσάτη κίνηση, τα υπέροχα φιλιά, 

και οι φωνούλες ( που  με σφάζουν ) καθώς  μιλά!

Κι ας είναι από την Ιταλία, κι ας τηνε  λένε Φλώρα
κι ας μην ξέρει να τραγουδάει τραγούδια  Σαπφικά.

 Μα κι ο Περσέας κάποτε αγάπησε την Ανδρομέδα απ' την Ινδία.

Μετάφραση: Gerontakos

Ὀπῐκοί, οἱ, I. οι Opici, αρχαίος λαός της Νότιας Ιταλίας, σε Αριστ.· επίσης Ὄπικες, σε Θουκ.· Ὀπικία, ἡ, η χώρα τους, στον ίδ. II.Ὀπικός, -ή, -όν, βαρβαρικός, σε Ανθ.Το συγκεκριμένο επίγραμμα του Φιλοδήμου του Γαδαρηνού (1ος αιώνας π.Χ.) από την Παλατινή Ανθολογία (V, 132 - εκ παραδρομής αναφέρεται ως 131) αποτελεί ένα από τα πιο ζωντανά, αισθησιακά και μοντέρνα δείγματα της αρχαίας ελληνικής ερωτικής ποίησης.

LIDDELL & SCOTT
Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας

Φιλόδημος ο Επικούρειος

Ερωτικό πορτρέτο

Το επίγραμμα του Φιλοδήμου του Γαδαρηνού (1ος αι. π.Χ.) αποτελεί ένα από τα πιο ζωντανά και εκφραστικά δείγματα της αρχαίας ελληνικής ερωτικής ποίησης — ένα κείμενο που, παρά την απόσταση είκοσι αιώνων, διατηρεί μια εκπληκτική αμεσότητα.


Ο ποιητής χτίζει το ποίημά του με την τεχνική του ανατομικού επαίνου , «χαρτογραφώντας» το σώμα της αγαπημένης του. Η πορεία είναι ανοδική: ξεκινά από το πόδι και τη γάμπα, ανεβαίνει στους μηρούς, τους γλουτούς, το εφήβαιο (κτείς), τα λαγόνια, τους ώμους, τα στήθη, για να καταλήξει στον «ραφινάτο» λαιμό. Στη συνέχεια, η περιγραφή μετατοπίζεται από τη στατική ομορφιά στη ζωντανή και άκρως γοητευτική κίνηση και έκφρασή της : τα χέρια, τα μάτια, το «κατατεχνότατο» λίκνισμα, τα παθιασμένα φιλιά (γλωττισμοί) και η αισθησιακή φωνή.

   
Οι αναφωνητικές  παρενθέσεις («ἀπόλωλα δικαίως», «μαίνομαι», «θύ' ἐμέ») λειτουργούν ως αυθόρμητα επιφωνήματα. Σπάνε την απλή  απαρίθμηση των θελκτικών  περιοχών της γυναίκας και αποκαλύπτουν ότι ο ποιητής βρίσκεται σε κατάσταση υπερχειλίζουσας  ερωτικής έξαψης που φτάνει στα όρια της έκστασης .   

    Η Ξανθίππη ταυτίζεται με μια γυναίκα ονόματι Φλώρα, που είναι «Ὀπική» (Oscan) — δηλαδή Ιταλίδα, επαρχιώτισσα κατά την  οπτική των Ελλήνων, που δεν είναι μορφωμένη, αφού δεν ξέρει να τραγουδά τα ποιήματα της Σαπφούς. Στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, οι μορφωμένες εταίρες που μπορούσαν να συζητήσουν ποίηση είχαν υψηλή αξία. Η Φλώρα στερείται αυτών των «προσόντων». Όμως ο Φιλόδημος, ως επικούρειος φιλόσοφος, αμφισβητεί τον πολιτισμικό ελιτισμό της εποχής του. Δεν τον ενδιαφέρει αν η γυναίκα που ποθεί μπορεί να απαγγείλει Σαπφώ — τον ενδιαφέρει η ίδια η ζωική , η άμεση, η αισθητηριακή έλξη που εκπέμπει αυτή  και τον κάνει να παραληρεί εκστατικά στη θέα της  και την αφή του σώματός της.


Για να δικαιολογήσει το πάθος του για μια «βάρβαρη» , μια ανελλήνιστη ως προς την παιδεία της γυναίκα, ο ποιητής επικαλείται ένα μυθολογικό παράδειγμα: ο Περσέας, ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες ήρωες, ερωτεύτηκε την Ανδρομέδα, που ήταν από την Αιθιοπία/Ινδία — ξένη, «έγχρωμη» για τα δεδομένα των αρχαίων.

    Η λογική είναι ατράνταχτη: αν ο ημίθεος Περσέας ξεπέρασε τα φυλετικά ταμπού για χάρη της ομορφιάς, τότε και ο ποιητής δικαιούται να λατρεύει τη Ρωμαία Φλώρα. Ο έρωτας δεν γνωρίζει σύνορα — ούτε γεωγραφικά ούτε πολιτισμικά., αφού στηρίζεται σ


Ο Φιλόδημος, ως Επικούρειος, αποθεώνει την άμεση αισθητηριακή απόλαυση που του προσφέρει με το σώμα και τα νάζια της η ερωμένη του. Το επίγραμμα είναι ένας θρίαμβος της σαρκικής έλξης απέναντι στον κοινωνικό και πολιτισμικό ελιτισμό, που εμποδίζει τις ερωτικές σχέσει των ανθρώπων να ανθίσουν ελεύθερα , με μόνο κριτήριο την πλήρωση των απαιτήσεων της σάρκας  .

    Η διαχρονικότητά του έγκειται ακριβώς σε αυτό: στην άρνηση να υποταχθεί ο έρωτας σε ιδεολογικά , φυλετικά ή ταξικά κριτήρια. Ο Φιλόδημος  δε βάζει προϋποθέσεις στον ερωτικό δεσμό. Τον θέλει ειλικρινή και απροσποίητο.  Κυρίως να στηρίζεται στην αποδοχή του Άλλου ως πλήρη οντότητα και στην καλή «χημεία των σωμάτων».

Ο Ποιητής δεν ντρέπεται  να εγκωμιάσει  τα  σωματικά  κάλλη που του προσφέρει γενναιόδωρα η όμορφη ερωμένη του.Ίσα ίσα είναι περήφανος για όσα απολαμβάνει και μας καλεί να τον συγχαρούμε για την καλή του τύχη.

Αν τύχει και τον συναντήσουμε κάπου στο αστρικό σύμπαν,  δε θα παραλείψουμε να το κάνουμε μετά χαράς, αφού μας εμπιστεύτηκε τόσο ωραία και παραστατικά την ευτυχία του. Αν μάλιστα έχει δίπλα του και την ερωμένη του , δε θα παραλείψουμε να της πούμε : 

Ave, formosa Flora! Felix es quae tam insaniter a poeta tam bono quam Philodemo amaris.  

Χαίρε, όμορφη Φλώρα! Τυχερή, που σε αγαπά τρελά ένας τόσο καλός  ποιητής σαν τον Φιλόδημο.

Gerontakos

Οκτώβριος 2026