«Οκτώ Άγγλοι δοκιμιογράφοι 17ος – 19ος αιώνας», ανθολόγηση και μετάφραση Δημήτρης Χρυσός – Τομαράς. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2026
Ένα σώμα δοκιμιακών κειμένων, που εκτείνεται από τις απαρχές του αγγλικού δοκιμίου στο ξεκίνημα του 17ου μέχρι την ύστερη βικτωριανή περίοδο του 19ου αιώνα. Η επιλογή των οκτώ συγγραφέων συνθέτει μια ιστορία του δοκιμίου ως μορφής, ως ύφους μα και ως τρόπου σκέψης. Κάθε συγγραφέας εκπροσωπεί μια διαφορετική στροφή του είδους: από τον στοχαστικό πραγματισμό του Bacon (1561–1626) ως την αισθητική ηθική του Ruskin (1819–1900). Η μετάφραση του Δημήτρη Τομαρά-Χρυσού, προσεκτική και ισορροπημένη, αποδίδει το πρωτότυπο χωρίς να θυσιάζει τους φυσικούς ρυθμούς των ελληνικών. Οι πλούσιες σημειώσεις και το επίμετρο ενισχύουν την εγκυρότητα του τόμου, καθιστώντας τον χρήσιμο τόσο για το γενικό όσο και για το ειδικό κοινό.
Η δοκιμιογραφία ως υβριδικό είδος
Εύστοχα επισημαίνει στην εισαγωγή του ο Τομαράς πως ο δοκιμιακός λόγος είναι ένα υβρίδιο: προσωπική έκφραση και θεωρητική πραγμάτευση, φαντασία και πραγματικότητα, παρατήρηση και εσωτερικότητα. Μετά τον Montaigne (τα Essais, 1580–1595), η Αγγλία υπήρξε το πρώτο μεγάλο εργαστήριο του είδους. Η ανθολογία δείχνει πώς το δοκίμιο μεταλλάσσεται επί τρεις αιώνες από σύντομη ηθική και ηθολογική παρατήρηση σε περίτεχνο φιλολογικό και λογοτεχνικό σχόλιο.
Η επιλογή των κειμένων —από το Of Studies του Bacon μέχρι το Traffic του Ruskin— επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη των μεθόδων, της θεματολογίας και της κοινωνικής λειτουργίας του δοκιμίου. Η ανθολογία δεν περιορίζεται σε πολυδιαβασμένα κείμενα, περιλαμβάνοντας και λιγότερο γνωστά δοκίμια, τα οποία φωτίζουν αδιάγνωστες πιθανόν πλευρές της εποχής τους.
Οι οκτώ δοκιμιογράφοι: χρονολογίες, έργα και στυλ
Francis Bacon (1561–1626). Ο Μπέικον, με τα Essays (1597,
1612, 1625), θεμελιώνει το αγγλικό δοκίμιο ως πηγή ηθικής και πολιτικής
σκέψης. Τα δοκίμια «Περί σπουδών» και «Περί φιλίας» που ανθολογούνται
εδώ είναι χαρακτηριστικά της λακωνικής, αποφθεγματικής γραφής του. Ο
Μπέικον γράφει με την αυστηρότητα ενός νομοθέτη της σκέψης· κάθε φράση
αποτελεί συμπύκνωση εμπειρίας και εμβάθυνσης.
Richard Steele (1672–1729). Με
τον Στηλ περνάμε στον 18ο αιώνα και στη γέννηση του δοκιμίου του
περιοδικού Τύπου. Το δοκίμιο γίνεται τώρα μέσον κοινωνικής
διαπαιδαγώγησης και αστικής ευγένειας. Στην ανθολογία περιλαμβάνεται το
κείμενο «Συστήνοντας το Tatler», όπου ο Στηλ ορίζει τον τρόπο της νέας δημοσιογραφικής γραφής.
Joseph Addison (1672–1719). Ο Άντισον, συντάκτης του Spectator, όπως και ο Steele, εκπροσωπεί την πιο εκλεπτυσμένη εκδοχή του ηθικού δοκιμίου. Το κείμενο «Tom Folio» (1710) είναι ένα μικρό αριστούργημα διαπεραστικού χιούμορ και φιλολογικής ειρωνείας. Ο Άντισον συνδυάζει την κοινωνική παρατήρηση με την αισθητική ευαισθησία, προετοιμάζοντας το έδαφος για τον Τζόνσον.
Samuel Johnson (1709–1784). Ο Τζόνσον, συγγραφέας του Dictionary (1755) και των Rambler (1750–1752), είναι ο μέγας ηθικός δοκιμιογράφος του 18ου αιώνα. Τα δοκίμια που ανθολογούνται εν προκειμένω, «Περί ηθικών ιδιοτήτων της λογοτεχνίας», «Περί συχνής ενατένισης του θανάτου», «Περί εμποδίων στη μάθηση» , δείχνουν την πυκνή, στοχαστική, συχνά αυστηρή ματιά του. Ο Τζόνσον βλέπει το δοκίμιο ως έναν κλάδο ηθικής αυτογνωσίας.
Charles Lamb (1775–1834). Ο Λάμπ, με τα Essays of Elia (1823, 1833), εισάγει μια καινούρια, προσωπική περίπου και εξομολογητική μορφή δοκιμίου. Τα κείμενα «Οι δύο φυλές των ανθρώπων» και «Διατριβή περί ψητού γουρουνιού» είναι δείγματα της ιδιότυπης στάσης και της τρυφερής παραξενιάς του. Ο Λαμπ μετατρέπει το δοκίμιο σε λογοτεχνικό παιχνίδι, όπου μείζον στοιχείο θα αποδειχθεί η ατομική φωνή.
William Hazlitt (1778–1830). Ο Χάζλιτ, ένας από τους σημαντικότερους κριτικούς του 19ου αιώνα, γράφει δοκίμια που συνταιριάζουν πάθος, φιλοσοφία και κοινωνική εγρήγορση. Το «Περί της ηδονής του μίσους» (1826) είναι ένα από τα πιο διάσημα δοκίμιά του: μια τολμηρή, σχεδόν προκλητική ανάλυση της ανθρώπινης ψυχολογίας. Ο Χάζλιτ είναι ο πιο «σύγχρονος» από τους οκτώ με τη νευρικότητα της έκφρασής του να παραπέμπει στον σημερινό δοκιμιακό λόγο.
Thomas De Quincey (1785–1859). Ο ντε Κουίνσι, γνωστός για τις Confessions of an English Opium-Eater (1821), εκπροσωπεί το ρομαντικό δοκίμιο. Η «Αγγλική ταχυδρομική άμαξα» (1849) είναι ένα κείμενο όπου η περιγραφή μετατρέπεται σε ενδοκαλλιτεχνικό σκοπό. Ο ντε Κουίνσι γράφει με ποιητική ένταση· το δοκίμιο γίνεται αφήγηση, σχεδόν λογοτεχνική πρόζα.
John Ruskin (1819–1900). Ο Ράσκιν, κριτικός τέχνης και κοινωνικός στοχαστής, με έργα όπως Modern Painters (1843–1860) και Unto This Last (1860) θα στρέψει το δοκίμιο προς την ηθικο-αισθητική διδασκαλία. Το κείμενο «Εμπόριο» (1864) που ανθολογείται είναι χαρακτηριστικό της κοινωνικής του οξύνοιας: μια κριτική της βιομηχανικής εποχής και των αξιών της.
Κεντρική μορφή της νεότερης ευρωπαϊκής γραμματείας
Η
συμβολή του Τομαρά είναι, όπως το έλεγα προεισαγωγικά, καθοριστική. Η
μετάφρασή του δεν επιχειρεί να εξελληνίσει τους δοκιμιογράφους.
Αντίθετα, διατηρεί τις ιδιομορφίες τους, αποκαλύπτοντας τις διαφορές
ανάμεσα στον Μπέικον και τον Λαμπ, ή στον Τζόνσον και τον Χάζλιτ. Οι
σημειώσεις είναι εκτενείς, ακριβείς και ουσιαστικές. Δεν περιορίζονται
σε λεξιλογικές διευκρινίσεις· προσφέρουν ιστορικό και φιλολογικό
πλαίσιο, παραπέμπουν σε πρωτογενείς πηγές, εξηγούν αναφορές που θα ήταν
δυσνόητες στις ημέρες μας.
Το επίμετρο, με κείμενα των Robert
Morrison (Ρόμπερτ Μόρισον) και Virginia Woolf (Βιρτζίνια Γουλφ),
λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη σύγχρονη κριτική και την ιστορική
δοκιμιογραφία. Το βιβλίο έχει σαφή στόχευση: να παρουσιάσει το αγγλικό
δοκίμιο όχι ως δευτερεύον είδος, αλλά ως κεντρική μορφή της νεότερης
ευρωπαϊκής γραμματείας. Η επιλογή των κειμένων είναι αντιπροσωπευτική·
καλύπτει όλες τις βασικές φάσεις της ανέλιξης του δοκιμίου. Και η
χρονολογική διάταξη της ανθολογίας εξυπηρετεί ακριβώς την παρακολούθηση
μιας
αντίστοιχης γραμμής. Ως προς τα καθ’ ημάς, διαβάζοντας τον τόμο,
σίγουρα θα καταλάβουμε καλύτερα πως το δοκίμιο συνιστά όχι τυχαίο
περιστατικό και αδιάφορο παρακλάδι, αλλά οργανικό και κρίσιμο μέρος της
λογοτεχνίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου