Αρχαιοκάπηλοι, εμίρηδες και το μυστήριο του χρυσού φερέτρου
| Κική Τριανταφύλλη
Εδώ και περίπου μια δεκαετία, η Δύση έχει αρχίσει να αναγνωρίζει την ύπαρξη λεηλατημένων αρχαιοτήτων σε κορυφαία μουσεία της. Και πλέον, τα πολύτιμα κειμήλια επαναπατρίζονται. Τα τελευταία τρανταχτά παραδείγματα, που είδαν το φως της δημοσιότητας, όταν ολοκληρώθηκαν οι έρευνες και (σε μεγάλο βαθμό) αποδόθηκε δικαιοσύνη, αφορούν κλεμμένες αρχαιότητες αξίας 65 εκατ. δολαρίων, που είχαν καταλήξει σε δύο από τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου.
Το 2019, η Antiquities Trafficking Unit, η μοναδική στο είδος της ομάδα ερευνητών με επικεφαλής τον Ελληνοαμερικανό Μάθιου Μπογκντάνος κατέσχεσε από το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης (The Met) ένα επίχρυσο φέρετρο με μούμια, αφού απέδειξε ότι είχε λεηλατηθεί στην Αίγυπτο το 2011 κατά τη διάρκεια της Αραβικής Ανοιξης, και ότι τα έγγραφα της προέλευσής του ήταν πλαστογραφημένα. Παράλληλα, εξάλλου, άρχισε να ξετυλίγεται άλλο ένα σκάνδαλο που αφορούσε στη στήλη του Τουταγχαμών, ένα από τα ωραιότερα εκθέματα στο Λούβρο στο Αμπου Ντάμπι.
«Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο», δήλωσε ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν, τον Νοέμβριο του 2017 εγκαινιάζοντας το νέο μουσείο των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και μια νέα σχέση μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Το Λούβρο του Αμπου Ντάμπι επρόκειτο να γίνει το πρώτο «καθολικό» μουσείο στον αραβικό κόσμο, γεμάτο με έργα τέχνης από όλο τον κόσμο, με χιλιάδες χρόνια ιστορίας. Οι Εμίρηδες πλήρωσαν στους Γάλλους ένα δισ. δολάρια για τα δικαιώματα του ονόματος του Λούβρου, οδηγίες για το τι έργα τέχνης έπρεπε να αγοράσουν και δάνεια αριστουργημάτων των Ντα Βίντσι, Ματίς και Βαν Γκογκ. Οι βασιλιάδες του Μαρόκου και του Μπαχρέιν, δε, συμμετείχαν στους εορτασμούς, που ήταν αντάξιοι μιας τελετής έναρξης Ολυμπιακών Αγώνων.
Δύο ημέρες μετά τα εγκαίνια του μουσείου, ωστόσο, η άψογα διατηρημένη στήλη του Τουταγχαμών άρχισε να τραβάει την προσοχή των μελετητών, αλλά όχι με τον τρόπο που ήλπιζε ο Μακρόν, γράφει ο Αριελ Σαμπάρ στο Atlantic. Στην εκτενή έρευνά του, που διαβάζεται (και ακούγεται) απνευστί σαν αστυνομική νουβέλα, ο Σαμπάρ περιγράφει τις δαιδαλώδεις σκοτεινές διαδρομές των δύο αρχαιοτήτων, πίσω από τις οποίες κρύβονταν οι ίδιοι δαιμόνιοι και για χρόνια «αόρατοι» διακινητές.
Η στήλη από ροζ γρανίτη ύψους 1,5 μ., περίπου του 1318 π.Χ., είναι ό,τι πιο κοντινό στον θάνατο του νεαρού βασιλιά (πέθανε το 1323 π.Χ. σε ηλικία 18 ετών) έχει βρεθεί ποτέ. Τα χαρακτικά της δε – ο Τουταγχαμών προσφέρει κρασί στον θεό Οσιρι στη μία πλευρά της πλάκας και δέχεται ανθοδέσμες από έναν ιερέα στην άλλη – διέφεραν από οτιδήποτε άλλο είχαν δει οι μελετητές στο παρελθόν. Αυτό που τους προβλημάτισε, μάλιστα, ήταν το πώς αναδύθηκε ξαφνικά από το πουθενά μια τόσο εκπληκτική στήλη, έναν αιώνα αφότου ο βρετανός αρχαιολόγος Χάουαρντ Κάρτερ ανακάλυψε τον τάφο του Φαραώ.
Ο Μαρκ Γκαμπόλντ, έγκριτος μελετητής του Τουταγχαμών στο πανεπιστήμιο Πολ Βαλερί του Μονπελιέ στη Γαλλία, ζήτησε πιεστικά εξηγήσεις από τους Γάλλους συμβούλους του μουσείου. Η απάντηση ήταν ότι τη στήλη είχε αγοράσει το 1933 ο Γερμανός αξιωματικός του εμπορικού ναυτικού Γιοχάνες Μπέρενς από έναν λιγότερο γνωστό Αιγύπτιο έμπορο, τον Χαμπίμπ Ταουάντρος, και έμεινε στην οικογένειά του μέχρι λίγο πριν την αποκτήσει το μουσείο, το 2016, για περισσότερα από 9 εκατ. δολάρια.
Πώς όμως ήταν δυνατό ο Μπέρενς να αντέξει οικονομικά ένα μνημείο του πιο διάσημου Φαραώ της Αιγύπτου σε μια εποχή χάους για τη γερμανική οικονομία; Ψάχνοντας σε ιστορικά αρχεία, ο Γκαμπόλντ δεν βρήκε στοιχεία για την ύπαρξη του Μπέρενς. Το γεγονός, δε, ότι ο Ταουάντρος αναφερόταν ως αρχικός ιδιοκτήτης και του επίχρυσου φερέτρου, τον οδήγησε σε ένα ανησυχητικό συμπέρασμα. «Φαίνεται ότι έχουν επινοηθεί ολόκληρες ιστορίες για να κρύψουν την ακριβή προέλευση των αντικειμένων», έγραψε στις σημειώσεις των ερευνών του.
Το 2021, Γάλλοι αστυνομικοί ανέκριναν επί ώρες τον Γκαμπόλντ. «Μου είπαν ότι ήταν μια τεράστια υπόθεση», τόσο μεγάλη ώστε ο ίδιος δεν μπορούσε καν να φανταστεί το εύρος της, είπε μιλώντας στον δημοσιογράφο του Atlantic. Η αστυνομία είχε αρχίσει να ξετυλίγει ένα εγκληματικό δίκτυο που εκτεινόταν από τις ερήμους της Αιγύπτου μέχρι τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου.
Σε αυτή την τρομερή υπόθεση εμπλεκόταν και ο Ζαν-Λικ Μαρτινέζ, 
διευθυντής του Λούβρου στο Παρίσι (από το 2013 έως το 2021), ως
επικεφαλής της συμφωνίας με τους Εμίρηδες, με τη δέσμευση των Γάλλων να «δώσουν ιδιαίτερη προσοχή στους ηθικούς κανόνες σχετικά με τις αγορές, ιδίως όσον αφορά την προέλευση».
Πώς ήταν δυνατόν, όμως, να έχει εξαπατηθεί από μια ψεύτικη ιστορία και
να συναινέσει στην αγορά της στήλης του Τουταγχαμών, όταν έναν χρόνο
πριν, είχε προειδοποιήσει ο ίδιος για διακινητές που «εφευρίσκουν μια ιστορία» για να συγκαλύψουν την παράνομη προέλευση λεηλατημένων αντικειμένων;
Το περίτεχνα διακοσμημένο χρυσό φέρετρο του Νετζεμάνκ, ενός υψηλόβαθμου ιερέα του 1ου π.Χ. αιώνα, η στήλη του Τουταγχαμών και η τεράστια μαρμάρινη κεφαλή μιας βασίλισσας των Πτολεμαίων, που φέρεται ότι ήταν η Κλεοπάτρα, η οποία αγοράστηκε από τους Εμίρηδες για περίπου 40 εκατ. δολάρια – η υψηλότερη γνωστή τιμή που έχει πληρώσει ποτέ μουσείο για μια μεμονωμένη αρχαιότητα – συγκαταλέγονται ανάμεσα στα λεηλατημένα αντικείμενα αξίας περίπου 65 εκατ. δολαρίων που πουλήθηκαν μεταξύ 2013 και 2018, από εμπόρους τέχνης στο Met και το Λούβρο του Αμπου Ντάμπι. Στο επίκεντρο, δε, των πωλήσεων βρισκόταν μια οικογένεια Αιγυπτίων αρμενικής καταγωγής, με αποθήκες γεμάτες αρχαιότητες σε διάφορα σημεία της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής και ταλέντο στο να μένει «αόρατη» και να παρακάμπτει τον νόμο.
Η απίθανη ιστορία των Σιμονιάν
Όλα ξεκίνησαν μια μέρα της δεκαετίας του 1960, όταν ένα αγοράκι μπήκε στο κοσμηματοπωλείο των αδελφών Σιμόν και Αγκόπ Σιμονιάν στο Κάιρο κρατώντας ένα αρχαίο φυλαχτό με σκαραβαίο. «Θέλεις να το αγοράσεις;» ρώτησε τον Σιμόν, ο οποίος ασχολιόταν με μοντέρνα κοσμήματα, αλλά ενθουσιάστηκε μόλις το είδε. «Ο πατέρας μου το αγόρασε φθηνά και το πούλησε με μεγάλο κέρδος», είπε στον αρθρογράφο του Atlantic ο γιος του, Κεβόρκ.
Βλέποντας τις λαμπρές προοπτικές που θα μπορούσε να έχει μια επιχείρηση εξαγωγής αρχαιοτήτων, ο Σιμόν κάλεσε αμέσως τον μικρότερο αδελφό του, Σερόπ, ο οποίος σπούδαζε Διοίκηση Επιχειρήσεων στη Γερμανία και του έδωσε την εντολή να σπουδάσει Αιγυπτιολογία. Βιβλιοφάγος και συλλέκτης γραμματοσήμων, ο Σερόπ ζούσε στη σκιά του μεγάλου αδελφού. Ο πατέρας τους, ονόματι Οχάν, ήταν παιδάκι όταν έφυγε με τα πόδια από την Τουρκία, μετά τη δολοφονία των γονιών του στη γενοκτονία των Αρμενίων. Κατέφυγε στην Αίγυπτο, όπου στην αρχή ζητιάνευε και κοιμόταν σε κάδους σκουπιδιών, πριν βρει δουλειά σε λεωφορεία, αγοράσει ένα φορτηγό και ιδρύσει τελικά τη δική του επιχείρηση μεταφορών, όπως είπε στον Αριέλ Σαμπάρ ένας συγγενής του. Η απώλεια των γονιών του σε τόσο νεαρή ηλικία του προκάλεσε αγωνία για μια ζωή. Έδωσε στα έξι παιδιά του ευκαιρίες που δεν είχε ποτέ ο ίδιος, και αυτά έμαθαν να τις αρπάζουν.
Πράγματι ο Σερόπ σπούδασε Αιγυπτιολογία στο πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν και έγραψε μια διατριβή για τον σχεδιασμό φερέτρων. Ήταν η ιδανική στιγμή για να ασχοληθεί με τις αιγυπτιακές αρχαιότητες. Στη Δύση επικρατούσε ήδη η τρέλα της «Αιγυπτομανίας», τροφοδοτημένη από την παγκόσμια περιοδεία των «Θησαυρών του Τουταγχαμών», που ξεκίνησε το 1972 και κράτησε εννέα χρόνια, προσελκύοντας εκατομμύρια επισκέπτες (Η πλήρης συλλογή εκτίθεται πλέον στο νέο Μεγάλο Αιγυπτιακό Μουσείο της Γκίζας).
Δεν ήταν εξαιρετικός φοιτητής, θυμήθηκε ένας καθηγητής του μιλώντας στο Atlantic. Aλλά το 1974 ήταν πλέον ο χερ ντόκτορ Σιμονιάν διασυνδεδεμένος με επιδραστικούς ακαδημαϊκούς και διευθυντές μουσείων. Το 1970, πριν καν πάρει το πτυχίο του, πούλησε στο Λούβρο ένα ξύλινο άγαλμα 4.000 ετών του αιγύπτιου αρχιερέα Χαπντζεφάι και το 1976 άνοιξε σε μια πλούσια συνοικία του Αμβούργου την «Galerie Antiker Kunst». Αρχισε να δανείζει αρχαιότητες σε γερμανικά πανεπιστήμια γνωρίζοντας ότι οι καθηγητές θα άρπαζαν την ευκαιρία να κάνουν δημοσιεύσεις για άγνωστα αντικείμενα, οι οποίες με τη σειρά τους θα αύξαναν την αξία των κειμηλίων του. Όπως και έγινε. Ο Σερόπ κατόρθωσε να αναδειχθεί σε αξιοσέβαστη προσωπικότητα, που μπορούσε να πουλάει τα αντικείμενα της οικογένειας στις ακόρεστες δυτικές αγορές σε εκπληκτικές τιμές, υπογραμμίζει ο αμερικανός δημοσιογράφος του Atlantic.
Όταν η Βασιλίκα έβαλε στο στόχαστρο τον Σερόπ
Η ελληνοαμερικανίδα αιγυπτιολόγος και ιστορικός τέχνης Ελένη Βασιλίκα,
VASSILIKA, Eleni | RAOS
ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που παρατήρησαν το λάθος, το
2000, αμέσως μόλις ανέλαβε τη διεύθυνση του δημοτικού Μουσείου Roemer und Pelizaeus
του Χίλντεσχαϊμ, κοντά στο Ανόβερο, μετά από μια δεκαετία ως
επιμελήτρια αρχαιοτήτων στο πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Ανακάλυψε ότι
δεκάδες αιγυπτιακά κειμήλια, τα οποία το μουσείο παρουσίαζε στο κοινό ως
δικά του, ήταν στην πραγματικότητα εμπορεύματα ενός ντίλερ ονόματι
Σερόπ Σιμονιάν. Μάλιστα δύο από αυτά – ένα μοντέλο βάρκας 4.000 ετών
και ένα φέρετρο 2.300 ετών – είχαν εμφανιστεί ακόμη και στα εξώφυλλα των
καταλόγων σε περιοδεύουσες εκθέσεις. Δεν ήταν ασυνήθιστο να εκθέτουν τα
μουσεία αντικείμενα συλλεκτών, αναφέροντας βέβαια ότι ήταν δανεισμένα.
Αλλά το να εκθέτουν το στοκ ενός εμπόρου – και μάλιστα χωρίς να το
αποκαλύπτουν – έμοιαζε και αποδείχτηκε ότι ήταν ξέπλυμα χρήματος
.[..........................................]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου