Τετάρτη, Ιουνίου 24, 2026

Θανάσης Αγάθος , «Ο Καραγάτσης του κινηματογράφο»υ (2025)/ΚΑΤΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟΝ:μία από τις πρώτες ταινίες που γυρίστηκαν για την Αντίσταση και η μοναδική που έκανε ο Καραγάτσης

Ο Θανάσης Αγάθος της Λογοτεχνίας και του Κινηματογράφου για τον Μ. Καραγάτση

Screenshot 2026-06-21 183317 — Καταδρομή στο Αιγαίον του Μ.Καραγάτση

της Ελευθερίας Δημητρομανωλάκη Ελευθερία Δημητρομανωλάκη - Μεταίχμιο

Απαρχής της 7^ης τέχνης και μέσα στις δεκαετίες, η σχέση λογοτεχνίας και κινηματογράφου, όπως αντίστοιχα η σχέση συγγραφής και σκηνοθεσίας, διαμορφώνει ένα διεπιστημονικό πεδίο που απλώνει στη θεωρία και ιστορία λόγου και εικόνας αντίστοιχα, ευρύτερα στο σύνολο των οπτικοακουστικών τεχνών, στη θεωρία του σεναρίου και αναπόφευκτα στις ανθρωπιστικές και ιστορικές σπουδές, ως το πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίσσεται κάθε τέχνη. Οι συγκριτικές προσεγγίσεις – ιδιαίτερα οι σπουδές προσαρμογής (adaptation studies) – αντλούν από το θεωρητικό υπόβαθρο όλων αυτών των κατευθύνσεων, προτάσσοντας τη δύναμη της δημιουργικότητας και της ματιάς του καλλιτέχνη, σε οποιασδήποτε μορφής μεταστοιχείωση από μια τέχνη σε μια άλλη.

Στο ευρύ πεδίο ετούτο, η ακαδημαϊκή – επιστημονική παρουσία του Θανάση Αγάθου αναδεικνύεται πρωτοπόρα, μοναδικά στιβαρή, ερευνητικά πλούσια και ταυτόχρονα πολυδιάστατη. Από το 2007 που εκδόθηκε η μονογραφία του Από το Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά στο Zorba the Greek μέχρι σήμερα με το Ο Καραγάτσης του κινηματογράφου (2025), η δική του διαδρομή προσφέρει σε πολλαπλούς τομείς του ακαδημαϊκού χώρου, ταυτόχρονα και στον ανεξάρτητο ερευνητή-ερευνήτρια, στον σινεφίλ και τον λάτρη της λογοτεχνίας και της ιστορίας, στους σκηνοθέτες και τους συγγραφείς, ακόμη και στους retro maniacs (υποθέτω είμαστε αρκετοί), προσφέρει το ταξίδι σε ένα ολόφωτο μαγικό δάσος διακειμενικότητας και αφηγηματικότητας – κατά το δάσος της αφήγησης του Eco ¹– με οδηγό τη σχέση των δύο τεχνών.

Το εύρος των ακαδημαϊκών μελετών και των μονογραφιών του Αγάθου ² είναι τέτοιο που απλώνει αυτοδύναμα χωρίς να χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις, ωστόσο για τις ανάγκες το παρόντος κειμένου αναδεικνύεται πολύτιμη μια αναδρομή, ιδιαίτερα στις μελέτες του για τη σχέση λογοτεχνίας – κινηματογράφου, έτσι ώστε να αναδυθούν οι κοινοί τόποι και οι επιστημονικοί στόχοι που χαρακτηρίζουν το έργο του και το πώς ο Αγάθος της λογοτεχνίας και του κινηματογράφου συσχετίζεται διακειμενικά με τον Καραγάτση, τον Καζαντζάκη, τον Ξενόπουλο, τον Τερζάκη του κινηματογράφου ³, αλλά όχι μόνο: συσχετίζεται και συσχετίζει τον Γεώργιο Βιζυηνό με τον Λάκη Παπαστάθη ⁴, τον Ηλία Βενέζη με τον Νίκο Κούνδουρο και με τον Gregory Markopoulos ⁵, τον Κωνσταντίνο Θεοτόκη με την Τώνια Μαρκετάκη και με τον Τώνη Λυκουρέση ⁶, τον Γιάννη Μαρή με τον Τζανή Αλιφέρη ⁷, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη με τον Νέστορα Μάτσα ⁸, τον Κοσμά Πολίτη με τον Μιχάλη Κακογιάννη ⁹ και πολλούς ακόμη, εντρυφώντας σε βάθος και εύρος στις διασκευές του ελληνικού κινηματογράφου. Κι αυτές οι σχέσεις ερευνητών και δημιουργών από το τώρα πίσω στο παρελθόν, κι από το τώρα στο μέλλον είναι που γράφουν Ιστορία.

Ο ίδιος ο Αγάθος, αναφέρει στον πρόλογο του βιβλίου για τον Καραγάτση: «Το βιβλίο αυτό κινείται στην κατεύθυνση των προηγούμενων μονογραφιών μου, που εξετάζουν τη σχέση νεοελληνικής λογοτεχνίας και κινηματογράφου υπό το πρίσμα συγκεκριμένων λογοτεχνών: Η κινηματογραφική όψη του Γρηγορίου Ξενόπουλου (2016), Ο Νίκος Καζαντζάκης στον κινηματογράφο (2017), Ο Άγγελος Τερζάκης και ο κινηματογράφος (2020). Αυτή τη φορά στο επίκεντρο της μελέτης μου βρίσκεται ο Μ. Καραγάτσης… ο οποίος περνά στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου ως ο πρώτος Έλληνας συγγραφέας που αναλαμβάνει τη σκηνοθεσία μιας κινηματογραφικής ταινίας, που δεν είναι άλλη από την πολεμική περιπέτεια ‘’Καταδρομή’’ (1946, εναλλακτικός τίτλος ‘’Καταδρομή στο Αιγαίο’’)» (2025:13)

Ετούτη η σταθερή επιλογή του Αγάθου να μελετά την ολιστική παρουσία και δράση διαχρονικών μορφών της νεοελληνικής πεζογραφίας στη σχέση τους με τον κινηματογράφο, αποκαλύπτει συστηματικά, και σε επίπεδα αλληλοσυμπληρούμενα, τις ενδοκειμενικές εξυφάνσεις ανά κείμενο – πεζογραφικό ή φιλμικό -, τις οποίες αναπτύσσει αφηγηματικά, υφολογικά και ερμηνευτικά στο έργο του εκάστοτε λογοτέχνη και αντίστοιχα σκηνοθέτη, με τρόπο διεξοδικό, με ταυτόχρονη σε βάθος ανάλυση των διακειμενικών σχέσεων ¹⁰ ιδιαίτερα κατά τις προσαρμογές των λογοτεχνικών έργων, αξιοποιώντας τις πιο σημαντικές αντίστοιχες θεωρίες που έχουν διαμορφώσει το πεδίο. ¹¹ Ως προς αυτό, το σύνολο των κειμένων του αποτελούν πρότυπο για την κατανόηση και την έρευνα ενός εξαιρετικά απαιτητικού τομέα γνώσης και επιστήμης.

Παράλληλα οι έρευνές του απλώνουν πάντα και σε εξωκειμενικό επίπεδο, σε ζητήματα διαχρονικής πρόσληψης των κειμένων ¹² – λογοτεχνικών και κινηματογραφικών -, τόσο από πλευράς κριτικής, όσο και από πλευράς υποδοχής του κοινού, καθιστώντας ετούτη την όψη του έργου του μια εναργή αποτύπωση της Ιστορίας. Ως προς το επίπεδο της διαχρονικής πρόσληψης – αλλά και της κινηματογραφικής προσαρμογής ως πρόσληψης – στο 1^ο κεφάλαιο της μονογραφίας του για τον Καραγάτση, στην ενότητα με τίτλο «Η μεταγενέστερη πρόσληψη του έργου του Καραγάτση» (Κεφ. 1^ο, σ. 40-43), ο Αγάθος επισημαίνει το πόσο διαβάζεται και μελετάται ακόμη ο λογοτέχνης, εξηνταπέντε χρόνια μετά το θάνατό του, και συγκεκριμενοποιεί: «Τη μεγαλύτερη δημοτικότητα στο αναγνωστικό κοινό και τη μερίδα του λέοντος στις φιλολογικές μελέτες κατέχουν τα μυθιστορήματα ‘’Ο συνταγματάρχης Λιάπκιν’’, ‘’Γιούγκερμαν’’, ‘’Η μεγάλη Χίμαιρα’’ και ο ‘’Κίτρινος φάκελος’’ και δευτερευόντως ‘’Ο Κοτζάμπασης του Καστρόπυργου’’, ‘’Το χαμένο νησί’’, ‘’Σέργιος και Βάκχος’’ και ‘’Το 10’’» (σ. 40)

Από την άποψη της προσληπτικής διαδικασίας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι – όπως ο ερευνητής αποκαλύπτει στην ενότητα «Τηλεοπτικές και θεατρικές μεταπλάσεις» (σ. 43-47) – τα δημοφιλέστερα πεζογραφήματα του Καραγάτση έχουν διασκευαστεί όλα για την τηλεόραση, από το 1976 που ο Βασίλης Γεωργιάδης σκηνοθετεί τον ‘’Γιούγκερμαν’’ για την ΥΕΝΕΔ, μέχρι πρόσφατα, το 2025 που ο Βαρδής Μαρινάκης υπογράφει τη σκηνοθεσία της ‘’Μεγάλης Χίμαιρας’’ για την ΕΡΤ. Μάλιστα, αυτά τα δύο πεζογραφήματα μεταφέρθηκαν και στο θέατρο σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Τάρλοου, όπως και ‘’Ο Κοτζάμπασης του Καστρόπυργου’’ που δεν είχε τύχει τηλεοπτικής μεταφοράς.

Στο επίπεδο των ενδοκειμενικών προσεγγίσεων, στον Καραγάτση του κινηματογράφου, ο Αγάθος εμβαθύνει στα «Κινηματογραφότροπα στοιχεία στην πεζογραφία του» (Κεφ. 5^ο, σ. 113-138), σε μια διεισδυτική ανάλυση στην οποία ανιχνεύει τις αφηγηματικές αποτυπώσεις και το ρόλο του κινηματογραφικού βλέμματος στο σύνολο του έργου του, φωτίζοντας με μοναδικό τρόπο πως αυτό που είναι ενδοκειμενικό, στην πραγματικότητα απλώνει γέφυρες συνάντησης με το εξωκειμενικό, ενσωματώνοντας σημειακούς κώδικες από άλλα γλωσσικά συστήματα, εν προκειμένω του κινηματογράφου. ¹³Οι αναλύσεις αυτές ευθύβολες και αποκαλυπτικές αποκωδικοποιούν το ύφος της καραγατσικής αφήγησης, κάτι για το οποίο ο συγγραφέας επεδείκνυε ιδιαίτερο ενδιαφέρον και έμπρακτη αναζήτηση. Κι αυτό αναδεικνύεται επίσης στο επόμενο 6^ο κεφάλαιο του βιβλίου «Ο θάνατος και ο Θόδωρος. Μια ιλαροτραγωδία του Καραγάτση γραμμένη ‘’κατά τον τρόπο του κινηματογραφικού σεναρίου» (Κεφ. 6^ο, σ. 129-137) Ο Αγάθος αναπτύσσει ετούτη την πολύ σημαντική στιγμή του Καραγάτση σε «αυτό το ιδιότυπο, εντελώς προσωπικό πεζογράφημά του που εκδίδει, ιδίοις αναλώμασιν, το 1954, με την εκδοτική επωνυμία ‘’Έχιδνα. Εκδόσεις Κριτικής και Λόγου’’» (σ. 129) Η υποενότητα του κεφαλαίου «Ένας ξεχωριστός ειδολογικός προσδιορισμός» δίνει το στίγμα: ο Καραγάτσης συνενώνει μυθιστορηματική, σεναριακή και κινηματογραφική γραφή σε μια ιδιότυπη διαλογική σχέση – με την έννοια που δίνει στον όρο ο Bakhtin ¹⁴ –, προτάσσοντας αντίστοιχα μια διακειμενικότητα μεταξύ ειδών και διαφορετικών τεχνών, σ’ έναν μορφικό διάλογο με διακριτά στοιχεία μεταμυθοπλασίας, σε μια εποχή που ο όρος αυτός δεν είχε ακόμη διατυπωθεί ¹⁵, γεγονός που αναδεικνύει την πρωθύστερη δημιουργικότητα ενός πρωτοπόρου λογοτέχνη. Όπως αποκαλύπτει ο Αγάθος υπάρχουν μέσα στο μυθιστόρημα σχόλια αυτοαναφορικά, αναφορές του Καραγάτση στον Νίκο Καζαντζάκη και στον Ι. Μ. Παναγιωτόπουλο, ενώ «Ο λόγος του αφηγητή ακολουθεί, σε μεγάλο βαθμό, τη διάρθρωση του κινηματογραφικού voice–over…» (2025: σ. 130) Έτσι, το μυθιστόρημα «Ο θάνατος και ο Θόδωρος» (1954), δείχνει πως συνεχίζει να τον απασχολεί σταθερά η σχέση των δύο τεχνών, οχτώ χρόνια μετά την ταινία του ‘’Καταδρομή’’ (1946).

Για ετούτη την πρώτη ταινία από έλληνα συγγραφέα, η διεξοδική ανάλυση της οποίας καταλαμβάνει το 7^ο κεφάλαιο της μονογραφίας (σ. 138-188), ο Αγάθος αξιοποιεί και τις πρωτογενείς πηγές, αρχεία και αποκαλυπτικά τεκμήρια, αναπτύσσοντας τη σκηνοθετική περιπέτεια του Καραγάτση, τόσο όπως τη βίωσε και την περιέγραψε ο ίδιος, παράλληλα μέσα από τις αναγγελίες στον Τύπο της εποχής (σ. 139-147), όσο και μέσα από την κριτική υποδοχή της ταινίας στη συγχρονία της, αλλά και μεταγενέστερα. (σ. 176-182) Σε επίπεδο ενδοκειμενικότητας, αναλύει πλήρως την πλοκή και τους χαρακτήρες, με ιδιαίτερη εστίαση στις βασικές θεματικές της ταινίας, στο ερωτικό στοιχείο, στο ελληνοκεντρικό στοιχείο, στη θέση της θρησκείας και των εκπροσώπων του κλήρου και στην παρουσίαση της Αντίστασης, έτσι όπως αποτυπώνονται αφηγηματικά στην ταινία, με τέσσερις αντίστοιχες υποενότητες (σ. 168-175).

[.................................]ΣΥΝΕΧΙΣΤΕ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ