Νέες ανασκαφές αναθεωρούν την ιστορία των Λακεδαιμονίων

 

Ένα μυκηναϊκό παλάτι και ένα ιερό αναθεωρούν την ιστορία των Λακεδαιμονίων 

Πηγές: LBV Magazine και anaskafi.blogspot.com

Η κορυφή της Αγίας Κυριακής με το ιερό, όπως φαίνεται από τα νότια, με τη σύγχρονη πόλη της Σπάρτης στο βάθος, πάνω δεξιά. [Credit: Ερευνητικό Πρόγραμμα Αμυκλαίων]

Νέα μελέτη αποκαλύπτει πώς δύο αρχαιολογικοί χώροι στην κοιλάδα του Ευρώτα εξηγούν το αίσθημα του «ανήκειν» ενός λαού που υπήρχε πριν και πέρα από τη Σπάρτη.

Φανταστείτε μια εύφορη κοιλάδα στην Πελοπόννησο, που τη διασχίζει ο ποταμός Ευρώτας. Εκεί, πριν από περισσότερα από 3.300 χρόνια, υψωνόταν ένα μυκηναϊκό παλάτι, που έλεγχε την περιοχή. Επτά χιλιόμετρα βορειότερα, σε έναν λόφο, οι κάτοικοι τελούσαν θρησκευτικές τελετές. Αυτό το τοπίο, που σήμερα καλύπτεται από σκόνη κάτω από τον ελληνικό ήλιο, ήταν μάρτυρας της γέννησης ενός λαού: των Λακεδαιμονίων. Όχι των Σπαρτιατών, τουλάχιστον όχι μόνο αυτών. Ήταν οι πρόγονοί τους, οι γείτονές τους και, για αιώνες, οι συνταξιδιώτες τους.

Ο ιστορικός Hans Beck, από το Πανεπιστήμιο του Münster, μόλις δημοσίευσε ένα εκτενές άρθρο που ανατρέπει όσα γνωρίζαμε για αυτούς τους λαούς. Η εργασία του συνδυάζει τα πιο πρόσφατα αρχαιολογικά ευρήματα με μια νέα ερμηνεία των αρχαίων κειμένων. Το συμπέρασμα είναι σαφές: οι Λακεδαιμόνιοι δεν αποτελούσαν μια σταθερή ή κλειστή ομάδα. Ήταν μια ρευστή, μεταβαλλόμενη κοινότητα που βρήκε σε δύο συγκεκριμένα μέρη το συνδετικό στοιχείο που τους ένωνε: πρώτα ένα παλάτι, μετά ένα ιερό.

Μέχρι πρόσφατα, οι ειδικοί συζητούσαν για το πού βρισκόταν το κέντρο της μυκηναϊκής εξουσίας στη Λακωνία. Κάποιοι στοιχημάτιζαν στην Θεράπνη, κοντά στη σύγχρονη Σπάρτη. Όμως, οι ανασκαφές στον Άγιο Βασίλειο, κοντά στο χωριό Ξηροκάμπι, έχουν αλλάξει τον χάρτη.

Ο χώρος είναι εντυπωσιακός. Ένας λόφος που υψώνεται περίπου 30 μέτρα πάνω από την πεδιάδα του Ευρώτα, με πανοραμική θέα. Εκεί, οι αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει τα ερείπια ενός ανακτορικού συγκροτήματος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Έχουν βρει τοιχογραφίες υψηλής ποιότητας, μια συλλογή από 21 χάλκινα ξίφη και, το πιο σημαντικό, ένα αρχείο πινακίδων γραμμένων σε Γραμμική Β.

Η τοποθεσία των Αμυκλών νότια της Σπάρτης.
 [Credit: Rage against / Wikimedia Commons]

Αυτό το σύστημα γραφής, το παλαιότερο στην Ευρώπη, χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά από τους μυκηναίους βασιλείς για την τήρηση των λογιστικών βιβλίων του βασιλείου τους. Στον Άγιο Βασίλειο έχουν ανακαλυφθεί 204 θραύσματα πινακίδων. Από ποσοτική άποψη, ο χώρος κατατάσσεται ήδη τέταρτος μεταξύ όλων των μυκηναϊκών ανακτόρων, ξεπερνιέται μόνο από την Κνωσό, την Πύλο και τη Θήβα.

Μεταξύ των κειμένων, ένα έχει τραβήξει ιδιαίτερη προσοχή. Πρόκειται για μια πήλινη ετικέτα που φέρει το σύμβολο wa-na-ko-to, το οποίο οι ειδικοί ερμηνεύουν ως ανήκον στον wanax. Ο wanax ήταν ο άναξ, η ανώτατη θρησκευτική και πολιτική αρχή. Όπως υποστηρίζει ο Beck στο άρθρο του: «Ο wanax των Λακεδαιμονίων έχει πλέον ένα νέο σπίτι.

Αλλά ποιοι ήταν αυτοί οι Λακεδαιμόνιοι; Προς έκπληξη πολλών, εμφανίζονται ήδη στις πινακίδες Γραμμικής Β που βρέθηκαν στη Θήβα, μακριά από τη Λακωνία. Σε αυτά τα έγγραφα, που χρονολογούνται γύρω στο 1200 π.Χ., αναφέρονται άνθρωποι που προσδιορίζονται ως lakedaimonioi ή «παιδιά των Λακεδαιμονίων». Δεν ήταν μια μεταγενέστερη επινόηση. Υπήρχαν ήδη από την Εποχή του Χαλκού.

Το αίσθημα του «ανήκειν» που γεννήθηκε στο παλάτι

Ο Beck εισάγει μια βασική έννοια για την κατανόηση αυτής της ιστορίας: το αίσθημα του «ανήκειν». Δεν είναι το ίδιο με την ταυτότητα. Η ταυτότητα ακούγεται σταθερή, μόνιμη. Το αίσθημα του «ανήκειν» είναι πιο ευέλικτο. Μπορεί να ενταθεί ή να εξασθενήσει με την πάροδο του χρόνου. Ένας αγρότης μπορούσε να αισθάνεται Λακεδαιμόνιος όταν συμμετείχε στις γιορτές του παλατιού, αλλά ίσως λιγότερο όταν όργωνε το μακρινό του χωράφι.

Το παλάτι του Αγίου Βασιλείου ήταν ο μαγνήτης που προσέλκυε ανθρώπους από όλη την περιοχή. Γραμματείς, τεχνίτες, αγρότες, αξιωματούχοι. Όλοι συγκεντρώνονταν σε εκείνο το λόφο. Όλοι, με κάποιο τρόπο, άρχισαν να αισθάνονται μέρος κάτι μεγαλύτερου.

Ο συγγραφέας το θέτει ως εξής: «Η συλλογή όλων αυτών των στοιχείων, που συμπυκνώνονται σε ένα φυσικό περιβάλλον το οποίο το ίδιο παρουσιάζει εντυπωσιακές ομοιότητες με άλλα παλάτια, καθιστά δύσκολο να μην καταλήξει κανείς στο συμπέρασμα ότι ο Άγιος Βασίλειος ήταν το παλατιακό κέντρο της κοιλάδας του Ευρώτα».

Όμως τα μυκηναϊκά παλάτια δεν διήρκεσαν για πάντα. Γύρω στο 1200 π.Χ., το σύστημα κατέρρευσε. Το παλάτι του Αγίου Βασιλείου καταστράφηκε, πιθανώς στα μέσα του 13ου αιώνα. Οι πινακίδες του θάφτηκαν κάτω από τα ερείπια. Και τότε συνέβη κάτι εκπληκτικό.

Το ιερό που κληρονομεί τη μνήμη

Επτά χιλιόμετρα βορειότερα, στον λόφο της Αγίας Κυριακής, κοντά στη σύγχρονη πόλη των Αμυκλών, υπήρχε ένα ιερό. Κατά την περίοδο της ακμής του ανακτόρου, λειτουργούσε ως ένα είδος τελετουργικού παρεκκλησίου. Οι βασιλείς του Αγίου Βασιλείου πιθανότατα έστελναν εκεί προσφορές και διοργάνωναν πομπές. Η αλληλεπικάλυψη μεταξύ των δύο τόπων ήταν σύντομη: μόλις δύο γενιές.

Όταν όμως το παλάτι εξαφανίστηκε, το ιερό όχι μόνο επέζησε, αλλά και μεγάλωσε. Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει κεραμικά που μαρτυρούν αδιάλειπτη δραστηριότητα από τον 12ο έως τον 10ο αιώνα π.Χ. Πρώτα εμφανίστηκαν κύπελλα για κρασί, φλιτζάνια, κανάτες. Στη συνέχεια, σιδερένια όπλα, χάλκινα πόρπες, ειδώλια.

Κάτι άλλαζε. Οι άνθρωποι συνέχιζαν να πηγαίνουν σε εκείνο το λόφο, αλλά τώρα από δική τους πρωτοβουλία, όχι επειδή το διέταζε ο βασιλιάς. Το ιερό έγινε ένας τόπος μνήμης. Ένας τόπος όπου οι Λακεδαιμόνιοι, πλέον χωρίς παλάτι να τους ενώνει, μπορούσαν να συνεχίσουν να αισθάνονται μέρος της ίδιας ιστορίας.

Αεροφωτογραφία της κορυφής του λόφου του Αγίου Βασιλείου από τα δυτικά. [Credit: Β. Γεωργιάδης / Corien Wiersma, Πρόγραμμα Ερευνών Αγίου Βασιλείου]

«Με την εξαφάνιση του ανακτόρου», γράφει ο Beck, «οι Αμύκλες ανέλαβαν σταδιακά το ρόλο του Λακεδαιμονικού τόπου μνήμης, δημιουργώντας στους ανθρώπους ένα έντονο αίσθημα του «ανήκειν»».

Το μυστήριο των Σπαρτιατών

Εδώ εισέρχεται ένας τρίτος παράγοντας: οι Σπαρτιάτες. Η αρχαιολογία δείχνει ότι η πόλη της Σπάρτης, η περίφημη Σπάρτη των οπλιτών και των γυναικών πολεμιστριών, δεν έχει καμία φυσική συνέχεια με την Εποχή του Χαλκού. Στην ακρόπολη της Σπάρτης, υπάρχουν μόνο λίγα θραύσματα μυκηναϊκής κεραμικής. Και το πιο εντυπωσιακό: δεν υπάρχει τίποτα από την υπομυκηναϊκή περίοδο, μεταξύ 1100 και 950 π.Χ.[...............................................]ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

Ένα μυκηναϊκό παλάτι και ένα ιερό αναθεωρούν την ιστορία των Λακεδαιμονίων