Η κριτική ως δημιουργική ανάγνωση
[
Δάφνη Μαρία Γκυ-Βουβάλη*, Κριτικές περιπλανήσεις στη λογοτεχνία, εκδόσεις Κοράλλι, 2025]
Της Τζίνας Καρβουνάκη*
«Η δήλωση ή η ανάδυση της προσωπικής ματιάς δεν είναι και δεν θα πρέπει να είναι κάτι το κατακριτέο ή το καταδικαστέο από τη στιγμή που απελευθερώνει και τον κριτικό στην γραφή του». Με αυτή τη διαπίστωση η Ευσταθία Δήμου, στον πρόλογο του βιβλίου Κριτικές περιπλανήσεις στη λογοτεχνία, συνοψίζει ίσως τον πιο ουσιαστικό πυρήνα της κριτικής πράξης: την αναγνώριση ότι κάθε ανάγνωση είναι αναπόφευκτα προσωπική και ότι η κριτική δεν αποτελεί απλώς μια αξιολογική διαδικασία αλλά μια δημιουργική μορφή συνομιλίας με το λογοτεχνικό έργο. Η παρατήρηση αυτή λειτουργεί ως ιδανικό θεωρητικό κλειδί για την προσέγγιση του τόμου της Δάφνης Μαρίας Γκυ-Βουβάλη.
Η συλλογή συγκεντρώνει κριτικά κείμενα δημοσιευμένα κατά την τελευταία πενταετία σε λογοτεχνικά περιοδικά και ιστοτόπους και αποτυπώνει μια συνεχή και συστηματική παρουσία στον χώρο της βιβλιοκριτικής. Όπως η ίδια η συγγραφέας σημειώνει, πρόκειται για έργα που «μίλησαν στην ψυχή» της, γεγονός που φανερώνει εξαρχής πως η επιλογή των βιβλίων δεν υπακούει σε μια εξωτερική λογική καταγραφής της εκδοτικής παραγωγής αλλά σε μια εσωτερική αναγνωστική ανάγκη.
Η στάση αυτή παραπέμπει σε μεγάλο βαθμό στη θεωρία της πρόσληψης του Hans Robert Jauss, σύμφωνα με την οποία το λογοτεχνικό έργο ολοκληρώνεται μέσα από τον αναγνώστη και τις εκάστοτε αναγνώσεις του. Η Γκυ-Βουβάλη δεν επιχειρεί να κατασκευάσει έναν «αντικειμενικό» λόγο περί λογοτεχνίας. Αντιθέτως, αποδέχεται τη θέση της ως ενεργού αναγνώστριας και οικοδομεί τις προσεγγίσεις της πάνω στην προσωπική συγκίνηση, στην αισθητική ανταπόκριση και στη βιωματική συνομιλία με τα κείμενα.
Η προσέγγισή της συναντά επίσης τη σκέψη του Roland Barthes, ο οποίος υποστήριξε ότι το νόημα ενός έργου δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην πρόθεση του δημιουργού αλλά παράγεται εκ νέου μέσα από την πράξη της ανάγνωσης. Οι κριτικές της Γκυ-Βουβάλη αποτελούν ακριβώς τέτοιες αναδημιουργίες: κείμενα που γεννιούνται από άλλα κείμενα και τα οποία αποκτούν τη δική τους αφηγηματική και αισθητική αυτονομία.
Δεν είναι τυχαίο ότι η συγγραφέας αντιλαμβάνεται την κριτική ως μια μορφή πολιτισμικής προσφοράς. Στο σημείωμά της γράφει χαρακτηριστικά:
«Στα δύσβατα μονοπάτια της σκοτεινής εποχής μας καθώς βαδίζουμε, το πρώτο πράγμα που θα πρέπει να αγκαλιάζουμε με θέρμη, αν θέλουμε να επιβιώσουμε και να συνεχίσουμε να ζούμε με αξιοπρέπεια και με το κεφάλι ψηλά, είναι ο πολιτισμός».
Η φράση αυτή δεν λειτουργεί απλώς ως προσωπική δήλωση. Συνιστά την ιδεολογική αφετηρία ολόκληρου του βιβλίου. Η λογοτεχνία αντιμετωπίζεται ως πεδίο αντίστασης απέναντι στη βαρβαρότητα, ως χώρος στοχασμού και ανθρώπινης επικοινωνίας.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της γραφής της είναι η έντονη λυρικότητα. Πολλά από τα κείμενα ξεκινούν όχι με την παρουσίαση του βιβλίου αλλά με μια ποιητική εικόνα, ένα μικρό πεζό ποίημα που λειτουργεί ως προθάλαμος της ανάγνωσης. Στην προσέγγισή της για το βιβλίο Εμείς θα ζήσουμε της Αντωνίας Ζεβόλη-Νταουντάκη, γράφει:
«Η Ιστορία κάθεται πάντα μπροστά από έναν μεγάλο αργαλειό, και υφαίνει. Την ζωή της. Χρόνια, αιώνες, χιλιετίες, αναμειγνύεται ανάμεσα στους ανθρώπους, ψηλαφεί τα συναισθήματα, τα πάθη και την πορεία τους, και υφαίνει».
Το απόσπασμα αυτό αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο η Γκυ-Βουβάλη μετατρέπει την κριτική σε λογοτεχνική πράξη. Η ανάλυση δεν προηγείται της εικόνας· γεννιέται μέσα από αυτήν. Η συγγραφέας δεν περιορίζεται στην αποτίμηση ενός βιβλίου αλλά προσπαθεί να μεταδώσει την εμπειρία της ανάγνωσης, να αναπαραγάγει το συγκινησιακό του αποτύπωμα.
Ανάλογη είναι η προσέγγισή της και στην ποίηση. Γράφοντας για τη συλλογή Των ενυπνίων του Μάριου Μιχαηλίδη, επισημαίνει:
«Τα όνειρα είναι απατηλά. Αυτή η αίσθηση διαποτίζει ολόκληρη την ποιητική συλλογή».
Η παρατήρηση μπορεί να φαίνεται απλή, όμως αναδεικνύει ένα ακόμη γνώρισμα της κριτικού: την ικανότητά της να εντοπίζει τον κεντρικό συναισθηματικό πυρήνα ενός έργου και να τον μεταφέρει με σαφήνεια στον αναγνώστη.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ευρύτητα των αναγνωστικών της ενδιαφερόντων. Η ποίηση, η πεζογραφία, η ιστορία, η μουσική, η γλώσσα και οι πολιτισμικές διαδρομές συνυπάρχουν αρμονικά στον τόμο. Χαρακτηριστική είναι η παρουσίαση του βιβλίου του Γιώργου Ρούσκα Χάικου και Δεπέλλιχοι, όπου η συγγραφέας αναδεικνύει τη συνάντηση του ελληνικού και του ιαπωνικού πολιτισμού:
«Ο Ρούσκας μυεί τον αναγνώστη σε δυό κοσμήματα του λογοτεχνικού γραπτού λόγου των Ιαπώνων και των Ελλήνων, τα χάικου και τον δεκαπεντασύλλαβο».
Η διατύπωση αυτή αποκαλύπτει μια κριτικό που αντιλαμβάνεται τη λογοτεχνία ως πεδίο διαπολιτισμικού διαλόγου και όχι ως κλειστό εθνικό σύστημα αναφορών.
Στο σημείο αυτό θα μπορούσε κανείς να θυμηθεί και τον George Steiner, ο οποίος στο έργο του Real Presences υποστηρίζει ότι κάθε γνήσια ανάγνωση αποτελεί πράξη φιλοξενίας απέναντι στο κείμενο. Η Γκυ-Βουβάλη μοιάζει να ασκεί ακριβώς αυτή τη φιλοξενία. Υποδέχεται κάθε βιβλίο στον χώρο της σκέψης και της ευαισθησίας της και στη συνέχεια προσκαλεί τον αναγνώστη να συμμετάσχει στη συνάντηση.
Οι Κριτικές περιπλανήσεις στη λογοτεχνία δεν αποτελούν απλώς μια συγκεντρωτική έκδοση βιβλιοκριτικών. Συνιστούν ένα χρονικό αναγνώσεων, έναν χάρτη της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής αλλά και μια έμπρακτη υπεράσπιση της φιλαναγνωσίας. Σε μια εποχή κατά την οποία η ταχύτητα της πληροφορίας συχνά υποκαθιστά την ουσιαστική ανάγνωση, η Δάφνη Μαρία Γκυ-Βουβάλη υπενθυμίζει ότι η κριτική μπορεί να παραμένει μια πράξη πολιτισμού, στοχασμού και δημιουργικής συμμετοχής.
Και ίσως εκεί ακριβώς να βρίσκεται η μεγαλύτερη αξία αυτού του βιβλίου: όχι μόνο στο ότι παρουσιάζει δεκάδες λογοτεχνικά έργα, αλλά στο ότι μας καλεί να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει να διαβάζουμε, να συνομιλούμε με τα κείμενα και τελικά να κατοικούμε μέσα στον κόσμο της λογοτεχνίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου