Μαίκιος Κόιντος
[Επιγραμματοποιός ελάχιστα γνωστός. Από το όνομά του πιθανολογείται ότι ήταν ρωμαϊκής καταγωγής. Εμφανίζεται στην Παλατινή Ανθολογία ως Μαίκιος Κόιντος, Κόιντος και Μαίκιος . Σώζονται δώδεκα επιγράμματά του από τον Στέφανο του Φιλίππου.]
Παλατινή Ανθολογία
6.33
Αἰγιαλῖτα Πρίηπε, σαγηνευτῆρες ἔθηκαν
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
Πρίαπε της παραλίας, οι ψαράδες που ρίχνουν πεζόβολα
προσέφεραν σ’ εσένα τούτα εδώ τα δώρα για την βοήθειά σου κοντά στην ακτή,
αφότου έφραξαν ολόγυρα με καλοπλεγμένα από λινάρι δίχτυα
τις γκριζογάλαζες εισόδους του πελάγους
(κόντρα) στον ανάστροφο γυρισμό των τόνων:
δρύινο κρατήρα και χειροποίητο κάθισμα από ρείκια
και γυάλινο κύπελλο για κρασί,
για να ανακουφίσεις τα κατάκοπα πόδια σου, τα λυγισμένα από τους χορούς,
και να διώξεις μακριά τη δίψα του φρυγμένου λαιμού .
Δαχτυλίδι από κράμα χρυσού και πλατίνας, ελληνιστικής εποχής, με παράσταση γυμνού νέου ,που ετοιμάζεται να πετάξει το πεζόβολο .Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου.
1.ΠΡΙΑΠΟΣ ΚΑΙ ΠΡΙΗΠΟΣ (φαλλική θεότητα) -Πανελλήνιο Σχολικό Δίκτυο -Users.sch.gr
ΣΧΟΛΙΑ
Το πρώτο δίστιχο του επιγράμματος αναφέρεται στους αναθέτες, ( παράκτιοι ψαράδες) και στον αποδέκτη (Πρίαπος), καθώς και στον σκοπό της αφιέρωσης ( η παράκτια βοήθεια που τους προσφέρει, για να έχουν καλές ψαριές).
Στους στίχους 3-6 περιγράφονται ονομαστικά τα αναθήματα που προσφέρονται στο θεό ως δώρα ευγνωμοσύνης .
Η τελική προσφώνηση στον θεό, στους δύο τελευταίους στίχους, εκφράζει την παράκλησή τους να χρησιμοποιήσει τα ταπεινά δώρα τους, για να ανακουφίσει την κούρασή του από τους χορούς.
Ο Πρίαπος ήταν φρυγικής προέλευσης θεότητα, που προστάτευε τους κήπους και τα περιβόλια, τα καρποφόρα φυτά και τα αμπέλια, τα οικόσιτα και αγροτικά ζώα ,την ανδρική γονιμότητα και τα γεννητικά όργανα, αλλά και σε μερικές περιοχές τους αλιείς της στεριάς.Έτσι δικαιολογείται ο χαρακτηρισμός «Αἰγιαλῖτα» (της ακτής ή του γιαλού) του κειμένου.
Η επίκληση στον Πρίαπο , αντί στον Ποσειδώνα, κυρίαρχο θαλασσινό θεό, δείχνει ότι οι ψαράδες αυτοί είναι παράκτιοι σαγηνευτῆρες , δηλαδή αλιείς που πετούν δίχτυα από τη στεριά. Τα δίχτυα αυτά ονομάζονταν «σαγήνες» , που δεν είναι τίποτε άλλο από τα δικά μας πεζόβολα, τα οποία απαντούν στη γλώσσα μας εδώ και αιώνες, αν κρίνουμε από την υπέροχη ποιητική αναφορά σ΄αυτό το είδος ψαρέματος , την οποία κάνει ο Βιτσέντος Κορνάρος περιγράφοντας την περικεφαλαία του Αφέντη της Πάτρας στον Ερωτόκριτο *).
Πεζόβολα.
Τα δίχτυα αυτά είναι φτιαγμένα με άκρα επιμέλεια από « κλωστές καλοστριμμένου λιναριού» ( Εὑκλώστοιο λίνου βυσσώμασι) , ενός πολυτιμότατου φυτού με πανάρχαιες ρίζες χρήσης από τον άνθρωπο.
Οι ψαράδες του επιγράμματος φαίνεται ότι έπιαναν πελαγίσια ψάρια , που τα ρεύματα έσπρωχναν ως τις ακτές. Το εκλεκτότερο είδος αυτών των αλιευμάτων ήταν οι θύννοι (τόνοι) , πράγμα που υποδηλώνει εποχικό ψάρεμα, πιθανώς την άνοιξη ή το καλοκαίρι, όταν οι τόνοι μεταναστεύουν στα ελληνικά ύδατα.
Οι αρχαίοι λάτρευαν τους τόνους, η τιμή όμως των οποίων ήταν πολύ υψηλή γι΄αυτό τους γεύονταν (ψητούς, βραστούς, παστούς) μόνο οι πλούσιοι.
Η τεχνική του ψαρέματος εδώ είναι ιδιαίτερη. Οι ψαράδες έφραξαν κυκλικά το πέρασμα (Ῥόμβον φράξαντες, όπου ῥόμβος = δίνη, γύρισμα) των τόνων, στήνοντας δίχτυα στα περάσματα όπου οι τόνοι κάνουν αναστροφή , για να βγουν στο πέλαγος (γλαυκαῖς ἐν παρόδοις πελάγεος = στις γκριζωπές / γαλαζωπές διόδους της θάλασσας).
Οι ευγνώμονες προς τον Πρίαπο ψαράδες του έχουν ετοιμάσει μία κύλικα για να πίνει το κρασί του και να υγραίνει τον κατάξερο από τις πολύωρες ορχήσεις λαιμός του (ξηρὴν δίψαν) . Του έφτιαξαν επίσης ένα πρόχειρο κάθισμα (βάθρον),από κλαριά και φύλλα ρεικιάς ώστε να ξεκουραζεται (το ρήμα ἀμπαύω σημαίνει αναπαύομαι, ξεκουράζομαι)– μια εικόνα ανθρωπομορφική, σχεδόν κωμική.
Με αυτόν τον τρόπο, η αφιέρωση αποκτά αμοιβαίο χαρακτήρα: οι ψαράδες
έπιασαν εκλεκτά ψάρια με τη βοήθεια του θεού, κι αυτός με τη σειρά του θα βρει
ανάπαυση χάρη στα δικά τους δώρα. Το ύφος αποπνέει μια οικειότητα, ένα
χιούμορ για τη λαϊκή θρησκευτικότητα.
Τα δώρα των φτωχών ανθρώπων είναι ανάλογα με την ταπεινή κοινωνική τάξη τους , αλλά όλα δίνονται ανυστερόβουλα ,ακριβώς επειδή δε θέλουν να εντυπωσιάσουν τον θεό με αναντίστοιχα προς την οικονομική κατάστασή τους πολυτελή αφιερώματα.
Ας τα δούμε από κοντά:
1.Ένας φηγίνεος κρητήρ, κρατήρας δηλαδή από ξύλο φηγού (δρυός) για την ανάμιξη του κρασιού και του νερού– οικονομικό υλικό, σε αντίθεση με τους χάλκινους ή αργυρούς ή τους πήλινους σχεδιασμένους από μεγάλους τεχνίτες , που χρησιμοποιούσε η αριστοκρατία.
2.Ένα αὐτούργητον βάθρον ἐρείκης: χειροποίητο βάθρο (κάθισμα) από ρείκι (είδος θάμνου), κατά τη συνήθεια ταπεινών ανθρώπων του λαού.
Ρεικιές της Άνδρου3. Μία υαλέη κύλιξ: εύθραυστο γυάλινο κύπελλο (όχι ακριβό διακοσμημένο πήλινο), πρακτικό για να πίνει κανείς το κρασί του .
Η πιο γοητευτική πτυχή του επιγράμματος είναι το δίστιχο του τέλους. Ο Πρίαπος, μολονότι θεός, παρουσιάζεται εξαντλημένος από τους χορούς (τους ὀρχησμούς) – στοιχείο παρμένο από τη λαϊκή λατρεία, όπου ο Πρίαπος συνδέεται με γιορτές, τραγούδια και ερωτικούς χορούς. Εδώ ο επιγραμματοποιός τον ζωντανεύει ως έναν άνθρωπο που παραπαίει (λελυγισμένον ἔγκοπον ἴχνος...), που τρεκλίζει από την κούραση.
Κι όλα αυτά δίνονται μέσα από εικόνες γοητευτικά ρεαλιστικές : η θάλασσα (γλαυκαί πάροδοι), ο τρόπος του ψαρέματος (βύσσωμα, ῥόμβος) και τα υλικά για μια ευχάριστη ανάπαυση του προστάτη της πάσης φύσεως γονιμότητας (κρητήρ, κύλιξ, δίψα) συμπλέκονται αρμονικά.
Το επίγραμμα της Παλατινής Ανθολογίας είναι ένα αριστούργημα μικρής κλίμακας: αναδεικνύει τον κόσμο των απλών ψαράδων, την εποχική αλιεία του τόνου, τη χρήση φτηνών σκευών καθημερινής χρήσης και μια λαϊκή λατρεία όπου ένας γονιμοποιός θεός γίνεται συνοδοιπόρος στις ανάγκες της καθημερινότητας. Δεν υπάρχει ίχνος αριστοκρατικής επίδειξης· αντίθετα, η αφιέρωση έχει μια αυθεντική, λαϊκή χροιά. Αποπνέει μια γεμάτη τρυφερότητα εικόνα της λαϊκής θρησκείας, όπου
θεοί και θνητοί μοιράζονται τον ίδιο κόσμο των χορών, της κούρασης και
του κρασιού.
Ψυχαγωγεί με την υποδηλωτική ανθρωπομορφική απεικόνιση του κατάκοπου από τους χορούς Πριάπου να σβήνει τη δίψα του με πίνοντας, καθισμένος σε προχειροφτιαγμένο κάθισμα, από ταπεινή ρεικιά, κρασί σε γυάλινο κύπελλο που του έχουν φέρει οι ευγνώμονες ψαράδες.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το επίγραμμα αποσιωπά
τη φαλλική διάσταση του Πριάπου, που ήταν κεντρική στη λατρεία του (με
τα ομοιώματα φαλλού, τις αισχρές ιαμβικές ποιήσεις κ.λπ.).
Αντί γι' αυτό, ο ποιητής εστιάζει το ενδιαφέρον του στην κούραση και τη δίψα του θεού , εμφανίζοντας το θεό του αχαλίνωτου σεξουαλικού ενστίκτου πιο «ανθρώπινο» και λιγότερο προκλητικό. Αν και το επίγραμμα απευθύνεται σε ένα αναγνωστικό κοινό που ήδη λάτρευε το βαρβάτο θεό η τρυφερή εικόνα του ως κουρασμένου χαροκόπου ανθρώπου λειτουργεί ως γκροτέσκο αστείο.
Το ότι ο Πρίαπος «λυγίζεται» από τους χορούς (λελυγισμένον ἴχνος) είναι ένα παιχνίδι με την αντίθεση: οι θεοί συνήθως είναι ακμαίοι, αλλά ο Πρίαπος εδώ εμφανίζεται εύθραυστος, σχεδόν γεροντικός. Αυτό ενδέχεται να υποδηλώνει μια διονυσιακή υπερβολή – ο Πρίαπος συμμετέχει τόσο έντονα στις γιορτές των θνητών ώστε «κουράζεται» σαν άνθρωπος. Η αφιέρωση γίνεται έτσι μια πράξη αναπλήρωσης της χαμένης θεϊκής ενέργειας.
________________________
*Τα πεζόβολα στον κόσμο του Ερωτόκριτου
ΑΦΕΝΤΗΣ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ
[......................]
Θωρούσι οπίσω του ετουνού πάλι έναν Καβαλάρη,
άσκημον εις το πρόσωπον, κι άγριον ωσά λιοντάρι,
δίχως κιανένα σύντροφον. Κ' ήτονε αρματωμένος, 455
από τα νύχια ώς την κορφή σίδερα φορτωμένος.
Αρματωσάν πολλά βαράν είχε, και σκουριασμένη,
κ' η όψη μαυροπράσινη, αγριοσυννεφιασμένη.
Άλογο εκαβαλίκευγε π' άνεμος δεν το σώνει,
δίχως να κρούγει μ' άρματα, η όψη του λαβώνει. 460
Ουδέ κιαμιά άλλη φορεσά για τότες δεν εφόρει.
Τούτος αγάπα από Καιρό μιάν πλουμισμένην κόρη,
κ' εκόπιαζε, κ' εξόμπλιαζε πολλά, να την-ε κάμει
να πει και να το συβαστεί, να σμίξουσιν αντάμι.
Μ' αυτείνη δεν τον ήθελε, και πάντα τον εμίσα, 465
γιατί ήτον άσκημος πολλά κι αγριότατος περίσσα.
Κ' εκείνος πάντα ελόγιαζε, πώς να τον αγαπήσει,
κι ουδέ ποσώς δεν ήθελε τέτοιαν οδό ν' αφήσει,
91 μα μ' όλο οπού την ήβλεπε σκληρή και γρινιασμένη,
πάντα με την απομονήν το σπλάχνος τση ανιμένει. 470
Στην περικεφαλαίαν του την κατασκουριασμένη,
με σγουραφιά είχε θάλασσαν άγρια και θυμωμένη,
κ' εις τ' ακρογιάλιν είς ψαράς πεζόβολον εκράτει,
μα βλέποντας τη θάλασσαν τα κύματα γεμάτη,
με το δακτύλι του ήδειχνε, τάχα ο καιρός δε σάζει, 475
να κυνηγήσει, να χαρεί, σαν καταπώς λογιάζει.
Και με το γράμμα φανερά, που κάθα είς το γρίκα,
ήλεγε πως τσι δυσκολιές η υπομονή τσ' ενίκα·
"Αν έχω την απομονήν, και να μηδέν οκνέψω,
σα σιγανέψει ο καιρός, ολπίζω να ψαρέψω." 480
[........]
Μετάφραση, σχόλια και επιμέλεια της ανάρτησης: Gerontakos
Αύγουστος του 2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου