Μουσικές, ήχοι και τραγούδια για τη θάλασσα
του
Γιάννη Μουγγολιά
Βγάζει η θάλασσα κρυφή φωνή —
φωνή που μπαίνει
μες στην καρδιά μας και την συγκινεί
και την ευφραίνει.
Τραγούδι τρυφερό η θάλασσα μας ψάλλει,
τραγούδι που έκαμαν τρεις ποιηταί μεγάλοι,
ο ήλιος, ο αέρας και ο ουρανός.
Το ψάλλει με την θεία της φωνή εκείνη,
όταν στους ώμους της απλώνει την γαλήνη
σαν φόρεμά της ο καιρός ο θερινός.
Φέρνει μηνύματα εις τες ψυχές δροσάτα
η μελωδία της. Τα περασμένα νιάτα
θυμίζει χωρίς πίκρα και χωρίς καημό.
Οι περασμένοι έρωτες κρυφομιλούνε,
αισθήματα λησμονημένα ξαναζούνε
μες στων κυμάτων τον γλυκό ανασασμό.
Τραγούδι τρυφερό η θάλασσα μας ψάλλει,
τραγούδι που έκαμαν τρεις ποιηταί μεγάλοι,
ο ήλιος, ο αέρας και ο ουρανός.
Και σαν κοιτάζεις την υγρή της πεδιάδα,
σαν βλέπεις την απέραντή της πρασινάδα,
τον κάμπο της που ’ναι κοντά και τόσο μακρινός,
γεμάτος με λουλούδια κίτρινα που σπέρνει
το φως σαν κηπουρός, χαρά σε παίρνει
και σε μεθά, και σε υψώνει την καρδιά.
Κι αν είσαι νέος, μες στες φλέβες σου θα τρέξει
της θάλασσας ο πόθος· θα σε πει μια λέξι
το κύμα απ’ τον έρωτά του, και θα βρέξει
με μυστική τον έρωτά σου μυρωδιά…
Το πρώτο μέρος του ποιήματος «Φωνή απ’ την θάλασσα» (1893, 1898) του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη από τα «Αποκηρυγμένα» του (επιμέλεια: Γ. Π. Σαββίδης, εκδ. Ίκαρος, 1983) θα μπορούσε κάλλιστα να ταιριάξει στην προσπάθεια αυτού του άρθρου να ρίξει φως και να υπογραμμίσει κάποιες από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις όπου η μουσική συναντά, εμπνέεται ή αναπαριστά τη θάλασσα, τη ροή και τους ήχους της. Το ποίημα που ανήκει στα πρώιμα, νεανικά έργα του Κ. Π. Καβάφη, είναι ένα ολοζώντανο, λυρικό έργο με έντονη μελωδικότητα όπου ο ποιητής αναφέρεται στον ψίθυρο της θάλασσας ως ερωτικό και παρηγορητικό τραγούδι δομημένο από τους τρεις μεγάλους ποιητές, τον ουρανό, τον αέρα και τον ήλιο.
Μουσικές για τη θάλασσα λοιπόν σε μια ευρύτατη γκάμα μουσικών ειδών, από την ελληνική κλασική και την ροκ έως την τζαζ και την αβανγκάρντ. Μουσικές και τραγούδια που μιμούνται την οργή, το ξέσπασμα, την ηρεμία, τη δροσιά και τη ζωή της θάλασσας ακροβατώντας επιδέξια ανάμεσα σε μορφές και κύματα. Και μαζί πραγματικοί ήχοι σαν αυτούς που ακούγονται στην επιφάνεια ή στο βυθό της θάλασσας, αυτής που μας ευφραίνει αλλά και κάποιες φορές μας απειλεί.
Πολλοί από μας έχουν τραγουδήσει και συγκινηθεί με τους λυρικές μελωδίες και τους στίχους των Waterboys (τι τίτλος συγκροτήματος γεμάτος θάλασσα και νερό κι αυτός!). Ποιος δεν θυμάται το «This is the sea» από τον ομώνυμο δίσκο που οι Waterboys κυκλοφόρησαν το 1985 στη δισκογραφική εταιρεία Ensign αλλά και τα άλλα υπέροχα μελωδικά τραγούδια του δίσκου όπως τα «Don΄t Bang the Drum», «The Pan Within», «The Whole of the Moon» κ.α. Τρία χρόνια αργότερα ένας ακόμα «θαλασσινός» δίσκος μας έρχεται από το σπουδαίο folk-rock συγκρότημα με μέλη από Αγγλία, Ιρλανδία και Σκωτία. Εύγλωττος τίτλος του «Fisherman΄s Blues» (Ensign, 1988) και τα παράκτια ανεμοδαρμένα ύδατα ζωντανεύουν μέσα από folk, rock και κέλτικα (ιρλανδικά και σκωτσέζικα) μουσικά στοιχεία. Ένα από τα πιο επιτυχημένα εμπορικά άλμπουμ των Waterboys που έφτασε στο Νο 13 των βρετανικών charts και στο Νο 76 του Billboard 200.
«Η Θάλασσα» του Νίκου Σκαλκώτα
Από την εγχώρια
κλασική μουσική, δικαιωματικά η κορυφαία στιγμή για μουσικές
εμπνευσμένες από τη θάλασσα ανήκει στον σημαντικότερο Έλληνα συνθέτη
Νίκο Σκαλκώτα (1904-1949). Το έργο του με τον τίτλο «Θάλασσα (Sea)»
είναι ένα λαϊκό μπαλέτο, το οποίο συνέθεσε τη διετία 1948-1949, 13
ολόκληρα χρόνια μετά τους «36 ελληνικούς χορούς» του που αποτέλεσαν ίσως
το έργο της ζωής του.
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ, (Introducción) 00:01
2. ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΓΙΑΛΙΑ,(En el horizonte) (Το παιδί της θάλασσας) 05:05
3. Ο ΧΟΡΟΣ ΤΩΝ ΚΥΜΑΤΩΝ,(El baile de las olas) 08:29
4 . Η ΤΡΑΤΑ,(La barca de pesca) 12:38
5. ΤΑ ΜΙΚΡΑ ΨΑΡΑΚΙΑ,(Los pequeños pececitos) (Χορός) 16:08
6. ΤΑ ΔΕΛΦΙΝΙΑ,(Los delfines) (Χορός φαντασμαγορικός) 18:35
7. ΝΥΚΤΕΡΙΝΟ,(Nocturno) (Γαλήνη) 23:19
8. ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΓΟΡΓΟΝΑΣ,(Preparación de la sirena) 28:09
9. ΧΟΡΟΣ ΤΗΣ ΓΟΡΓΟΝΑΣ,(Baile de la sirena) 30:39
10. ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΤΟΥ Μ.ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ,(Sobre la leyenda de Alejandro Magno) 33:41
11. ΦΙΝΑΛΕ - Ο ΥΜΝΟΣ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ,(Final, Himno al mar) 38:34
Με διαφορά περίπου δεκατριών ετών μετά τους "Τριάντα έξι ελληνικούς χορούς", ο Νίκος Σκαλκώτας, με το λαϊκό μπαλέτο "'Η Θάλασσα" συγκεντρώνεται για άλλη μια φορά στη μελέτη της ελληνικής δημοτικής παράδοσης.
Μια σειρά ζωντανών εικόνων, παρμένων αποκλειστικά απ' τη ζωή του θαλασσινού κόσμου και της ωραίας θάλασσας, αποδίδει ένα μικρό φραγκμέντο, σαν υπόθεση, που περιστρέφεται πότε στο φανταστικό πότε στο φαντασμαγορικό (χορός - μπαλέτου) και συχνά στο λαϊκό μοτίβο, σε παραδόσεις της θαλασσινής ζωής. Η όλη μουσική, χωρίς το μπαλέτο, θα μπορούσε να ονομασθεί συμφωνική σουίτα (ή και συμφωνικού χορευτικού ποιήματος).
Ο τόνος της μουσικής είναι λαϊκός από αρχής μέχρι τέλους, με τάση προς την απλότητα του χορού, του ρυθμού και της φαντασίας του μπαλέτου, που δεσπόζει σαν οδηγός στις διάφορες αντιθετικές εικόνες της σκηνής.
Υποστηρικτής του νεοκλασικισμού στη μουσική, καίριος εκπρόσωπος της δυτικότροπης μουσικής, αλλά και ιδιοφυής συνθέτης με τεράστια ευελιξία που έγραψε τόσο στο τονικό όσο και στο ατονικό και στο δωδεκαφθογγικό σύστημα, ο Νίκος Σκαλκώτας στο έργο αυτό όπως και στο σύνολο σχεδόν της δημιουργίας του, συνδύασε υποδειγματικά τα λαϊκά και παραδοσιακά στοιχεία (δημοτικό τραγούδι) με τις σύγχρονες συνθετικές μορφές και τεχνικές. Η «Θάλασσα» είναι μια από τις σημαντικότερες συνθέσεις της εργογραφίας του γραμμένη με τονικό τρόπο γραφής και εκτός από το βαθύτατο ελληνικό αποτύπωμα που διακρίνεται στη σύνθεση, έχουμε ως χαρακτηριστικά την πληθωρική ενορχήστρωση, τον έντονο ρομαντισμό, τη συμφωνική πληρότητα και τη ρυθμική ζωντάνια. Με έναν πρωτοποριακό τρόπο ο Σκαλκώτας παρουσιάζει τη θαλασσινή ζωή, τις σκηνές και τα συναισθήματα της ζωής των ψαράδων άλλοτε με χαρούμενο και ανάλαφρο τρόπο κι άλλοτε με πιο σκοτεινή διάθεση.
Ενδεικτικά κομμάτια του σημαντικού αυτού έργου που μας μεταφέρουν τη θαλασσινή αύρα: «Στην ακρογιαλιά», «Ο χορός των κυμάτων», «Η Τράτα», «Τα μικρά ψαράκια», «Τα Δελφίνια», «Προετοιμασία της Γοργόνας», «Ο χορός της Γοργόνας» και «Ο ύμνος στη θάλασσα».
Το μπαλέτο έχει ηχογραφηθεί από σημαντικά μουσικά σύνολα. Ξεχωρίζουν δύο δίσκοι που μας προσφέρουν εξαιρετικές εκδοχές του έργου. Ο πρώτος είναι με τη Συμφωνική Ορχήστρα της Ισλανδίας υπό τη διεύθυνση του Βύρωνα Φιδετζή το 2005 στη δισκογραφική εταιρεία BIS στην οποία επίσης συμπεριλαμβάνονται επίσης τα έργα του Νίκου Σκαλκώτα «Four Images» και «Greek Dance in C minor» καθώς και η σύνθεση του Δημήτρη Μητρόπουλου «Fete cretoise (Κρητική Γιορτή)». Σε όλα τα έργα της έκδοσης κοινός παρονομαστής είναι η βαθιά ελληνικότητα και η τονικότητα.
Στον δεύτερο δίσκο που κυκλοφόρησε το 2006 από τη δισκογραφική εταιρεία ANKH Productions η «Θάλασσα» του Νίκου Σκαλκώτα ερμηνεύεται ιδανικά από την Ορχήστρα των Χρωμάτων υπό τη διεύθυνση του Μίλτου Λογιάδη.
Στο ένθετο του cd «Η Θάλασσα (Λαϊκό Μπαλέτο)» (ΑΝΚΗ, 2006) με την Ορχήστρα των Χρωμάτων, διαβάζουμε το διευκρινιστικό σημείωμα του Νίκου Σκαλκώτα για το έργο του:
«Μια σειρά ζωντανών εικόνων, παρμένων αποκλειστικά από τη ζωή του θαλασσινού κόσμου και της ωραίας θάλασσας: Ένας ναύτης, ονειρεύεται σε μια ακρογιαλιά, στ΄ όνειρό του μέσα αναθυμάται λύπες και χαρές. Σε λίγο, όμως γίνεται τρικυμία, η θάλασσα οργιάζει και κάνει τα κύματα να χορεύουν μέσα σε μια σκοτεινή νύχτα – είναι ο χορός των κυμάτων. Η θάλασσα κοπάζει, η φύση σε λίγο γαληνεύει – μια τράτα των ψαράδων που τραγουδάνε τον φέρνει σε άλλη πραγματικότητα. Βλέπει μικρά ψαράκια να τρέχουν και να ταξιδεύουν στο άγνωστο – βλέπει και την ευτυχία των ψαράδων πάνω στη δουλειά τους.. Σε λίγο όλοι απομακρύνονται και μια απέραντη γαλήνη ξαπλώνεται, μια ιδιαίτερη ομορφιά της θαλασσινής φύσεως. Τ΄ όνειρό του εξακολουθεί. Ξάφνου, εκεί πάνω στα κύματα βλέπει κάτι το εξωτικό, μια γυναίκα να προετοιμάζεται στον χορό. Τι είναι; Μια Γοργόνα, η νεράιδα της θάλασσας, η αδελφή του Μ. Αλέξανδρου. Το θαλασσινό πλήθος που μαζεύεται την παρακολουθεί στον χορό της – εκείνη νομίζοντας πως χορεύει μπροστά στον αδελφό της, τον Μ. Αλέξανδρο, χορεύει έναν οργιαστικό χορό. Το πλήθος τότε ρωτά: ζει ο Μ. Αλέξανδρος; Ζει! Απαντούν από μακριά. Το παραμύθι του Μ. Αλέξανδρου γίνεται πραγματικότης. Εδώ τελειώνει και τ΄ όνειρο του θαλασσινού. Μόλις συνέρχεται, μια μεγάλη λύπη και χαρά σκορπίζεται επάνω του μαζί με το θαλασσινό πλήθος τραγουδάει τον τελευταίο ύμνο προς τη θάλασσα …».Συνθέτης: Νίκος Σκαλκώτας. Ερμηνευτής: Η ορχήστρα των χρωμάτων. Διεύθυνση: Μίλτος Λογιάδης.
Από τον χώρο της κλασικής μουσικής η θάλασσα δεν απουσίασε, αντιθέτως ευθύνεται για αριστουργηματικά, διαχρονικά έργα. Το διάσημο «La Mer» (1905) του Claude Debussy είναι ένα ιμπρεσιονιστικό αριστούργημα για μεγάλη ορχήστρα που με υποδειγματικό τρόπο ενώ εξελίσσεται καταγράφει μέσα από τρία συμφωνικά σκίτσα στο ηχητικό περιβάλλον τις αλλαγές του φωτός στο νερό, το παιχνίδι των κυμάτων και τον διάλογο του ανέμου με τη θάλασσα. Από την πλευρά του το έργο «The Hebrides / Fingal’s Cave» («Η Σπηλιά του Φίνγκαλ») που ο Felix Mendelssohn έγραψε μεταξύ 1830 και 1832 ανοίγει με μια εντυπωσιακή εισαγωγή που δύσκολα μπορεί να ξεχαστεί και ουσιαστικά παριστάνει τη δύναμη της θάλασσας της Σκωτίας και τον ήχο των κυμάτων που σκάνε πάνω στα βράχια μιας θαλάσσιας σπηλιάς. Αλλά και το πρώτο από τα τέσσερα μέρη του έργου «Scheherazade» (1888) του Nikolai Rimsky-Korsakov με τον τίτλο «The Sea and Sinbad’s Ship» («Η θάλασσα και το καράβι του Σίντμπαντ») μέσω των εγχόρδων και των πνευστών μας μεταφέρουν στις συνθήκες του απέραντου και φουρτουνιασμένου ωκεανού.
Τραγουδούν και οι φάλαινες;[......................................]ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ
Μουσικές, ήχοι και τραγούδια για τη θάλασσα (του Γιάννη Μουγγολιά) |
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου