Παλατινή Ανθολογία, βιβλίο 10, επ. 65
Πλοῦς σφαλερὸς τὸ ζῆν· χειμαζόμενοι γὰρ ἐν αὐτῷ
πολλάκι ναυηγῶν πταίομεν οἰκτρότερα·
τὴν δὲ Τύχην βιότοιο κυβερνήτειραν ἔχοντες,
ὡς ἐπὶ τοῦ πελάγους ἀμφίβολοι πλέομεν,
οἱ μὲν ἐπ’ εὐπλοΐην, οἱ δ’ ἔμπαλιν· ἀλλ’ ἅμα πάντες
εἰς ἕνα τὸν κατὰ γῆς ὅρμον ἀπερχόμεθα.
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
Ο βίος: ένα ταξίδι όλο κινδύνους μες στην καταιγίδα.
Μας βασανίζει κι υποφέρουμε χειρότερα από τους ναυαγούς.
Στο σκάφος της ζωής την Τύχη έχουμε κυβερνήτη
και πλέουμε σαν σε πέλαγος γεμάτοι αμφιβολίες
είτε έχουμε καλό καιρό είτε όχι. Κι όμως, όλοι
στο ίδιο φτάνουμε λιμάνι , κάτω από τη γη.
ΣΧΟΛΙΑ
Το επίγραμμα αυτό του Παλλαδά (4ος/5ος αι. μ.Χ.), ανήκει στην επιγραμματοποιία της παρακμής και εκφράζει την πεσιμιστική, άκρως ρεαλιστική, θέαση της ανθρώπινης μοίρας: όλοι, ανεξάρτητα από τις συγκυρίες, καταλήγουμε στον ίδιο τέρμα — τον θάνατο.
Η μεταφορά της ζωής ως ταξιδιού που καταλήγει σε ένα τελικό λιμάνι είναι ένα από τα διαχρονικά και παγκόσμια μοτίβα στην Λογοτεχνία. Σίγουρα, το επίγραμμα του Παλλαδά που είδαμε δεν είναι μοναδικό· υπάρχουν πολλά αντίστοιχα παραδείγματα, τόσο στην ελληνική όσο και στην ξένη ποίηση.
Το πιο γνωστό και χαρακτηριστικό ποίημα που βασίζεται σε αυτό το μοτίβο είναι η «Ιθάκη» του Κ.Π. Καβάφη (γραμμένο το 1911):
Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,
τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,
αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή
συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,
αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,
αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.
Να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος.
Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι
που με τι ευχαρίστησι, με τι χαρά
θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοειδωμένους·
να σταματήσεις σ’ εμπορεία Φοινικικά,
και τες καλές πραγμάτειες ν’ αποκτήσεις,
σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κ’ έβενους,
και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής,
όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά·
σε πόλεις Aιγυπτιακές πολλές να πας,
να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους.
Πάντα στον νου σου νάχεις την Ιθάκη.
Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου.
Aλλά μη βιάζεις το ταξείδι διόλου.
Καλλίτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·
και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί,
πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο,
μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.
Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξείδι.
Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο.
Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.
Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.
Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,
ήδη θα το κατάλαβες η Ιθάκες τι σημαίνουν.
(Επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδη. Τα Ποιήματα, Τ. Α’ 1897 - 1918, Ίκαρος 1963)
ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ ΕΙΝΑΙ Η ΖΩΗ
Ο Καβάφης παίρνει την Ομηρική Οδύσσεια και τη μετατρέπει σε μια αλληγορία για το ταξίδι της ίδιας της ζωής. Ενώ ο Παλλαδάς βλέπει το ταξίδι ως μια βασανιστική διαδρομή προς έναν κοινό, σκοτεινό προορισμό (τον θάνατο), ο Καβάφης δίνει έμφαση στην αξία του ίδιου του ταξιδιού. Προτρέπει τον αναγνώστη να εύχεται ο δρόμος να είναι μακρύς, γεμάτος περιπέτειες, γνώσεις και απολαύσεις. Ο τελικός προορισμός (η Ιθάκη, που συμβολίζει τον στόχο ή το τέλος της ζωής) είναι απλώς η αφορμή για το ταξίδι. Ακόμη κι αν τον βρεις φτωχό, δεν σε γέλασε, γιατί σου χάρισε το όμορφο ταξίδι. Η Ιθάκη είναι απλώς η αφορμή. Αν τη βρεις φτωχή, «δεν σε
γέλασε», γιατί σου χάρισε το ωραίο ταξίδι. Το τέλος δεν είναι τραγικό,
αλλά τελετουργική κατάληξη μιας γεμάτης εμπειρίες και γνώσεις χωροχρονικής πλεύσης.
Και οι δύο ποιητές δέχονται ότι η ζωή έχει έναν προορισμό (ο θάνατος για τον Παλλαδά, η Ιθάκη για τον Καβάφη).
Ο Παλλαδάς αναφέρεται στην Τύχη ως κακόβουλο κυβερνήτη. Ο άνθρωπος είναι έρμαιο στα χέρια της και βασανίζεται παθητικά έως ότου τον καταπιεί η μαύρη γη.
Ο Καβάφης, έμμεσα, αναγνωρίζει ότι ο ταξιδιώτης συναντά διάφορα εμπόδια (Λαιστρυγόνες, Κύκλωπες, Ποσειδώνας), όμως η υπέρβαση αυτών εξαρτάται από την ψυχική του στάση.Θα βγει κερδισμένος αν είναι ο ενεργητικός ταξιδιώτης , που επιλέγει μέσα από τις δοκιμασίες να μαθαίνει, να αποκτά πλούσιες εμπειρίες , κρατώντας πάντα ψηλά τη σκέψη. Η μοίρα του εξαρτάται από την ψυχική προετοιμασία και από τη θετική στάση του απέναντι στις δοκιμασίες .
Η συγγραφέας Vita Sackville-West
περιγράφει επίσης ένα ταξίδι της ζωής στο σονέτο Evening, γραμμένο γύρω στα 1920. Σε αυτό, η ποιήτρια παρομοιάζει το ήρεμο λιμάνι ενός καταγάλανου βραδιού με την ποθητή γαλήνη του γήρατος, που έρχεται σαν μια μεγαλοπρεπής απόσυρση από τη ζωή μετά την «ανεμοδαρμένη νιότη».
Evening
When little lights in little ports come out,
Quivering down through water with the stars,
And all the fishing fleet of slender spars
Range at their moorings, veer with tide about;
When race of wind is stilled and sails are furled,
And underneath our single riding-light
The curve of black-ribbed deck gleams palely white,
And slumbrous waters pool a slumbrous world;
—Then, and then only, have I thought how sweet
Old age might sink upon a windy youth,
Quiet beneath the riding-light of truth,
Weathered through storms, and gracious in retreat.
(Collection : Orchard and Vineyard, 1921)
Vita Sackville-West(1892-1962)/Wikipedia
ΝΥΧΤΑ
[Μετάφραση]
Όταν τα φώτα προβάλλουν στα μικρολίμανα,
Τρεμοπαίζοντας μες στα νερά, μαζί με τ' άστρα,
Κι όλος ο στόλος των ψαροκάικων με τα λεπτά κατάρτια τους
Αράζει στα αγκυροβόλιά του, γυρίζοντας με την παλίρροια·
Όταν ο αγέρας ησυχάζει και τα πανιά μαζεύονται,
Κι από κάτω από το μοναχικό μας φως
Η καμπύλη του μαυριδερού καταστρώματος αχνά λευκαίνει,
Και τα νυσταγμένα νερά σμίγουν με τον νυσταγμένο κόσμο·
—Τότε, και μόνο τότε, σκέφτηκα, πόσο γλυκό
Θα ήταν να καταλαγιάσει το γήρας πάνω σε μια ανεμοδαρμένη νιότη,
Ήσυχο κάτω απ' το φως-οδηγό της αλήθειας,
Σμιλεμένο από τις καταιγίδες, και μεγαλόπρεπο καθώς αποσύρεται.
Το σονέτο απεικονίζει μια σκηνή απόλυτης ηρεμίας σε ένα λιμάνι: μικρά φώτα αντανακλώνται στα νερά, ολόκληρος ο στόλος των ψαράδικων είναι αραγμένος, τα πανιά μαζεμένα, και τα νερά και ο κόσμος ολόκληρος μοιάζουν να έχουν βυθιστεί σε έναν «νυσταγμένο» ύπνο.
Η ομοιότητα του παραπάνω ποιήματος με το επίγραμμα του Παλλαδά είναι επιφανειακή , αν και τα δύο κείμενα χρησιμοποιούν τη θάλασσα και το ταξίδι για να μιλήσουν για την πορεία της ζωής. Ωστόσο, ο Παλλαδάς βλέπει τη ζωή σαν μια συνεχή δοκιμασία της ψυχής και του σώματος , το δε το τέλος της με πικρία, αφού αποτελεί τη μετάβαση σε έναν σκοτεινό προορισμό.
Αντίθετα, η Sackville-West , ενώ δέχεται ότι η νιότη, με την αστασία που τη διακρίνει , είναι μια ταραχώδης περίοδος της ζωής του ανθρώπου, προσδίδει στο τέλος αυτού του ταξιδιού μια αίσθηση γαλήνης, σοφίας και αποδοχής του επερχόμενου μοιραίου.
ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ
Το επίγραμμα του Παλλαδά λειτουργεί ως αρνητικός πόλος στον άξονα-μοτίβο θάλασσα-ταξίδι-θάνατος.
Ο Καβάφης ανατρέπει το απαισιόδοξο αντίκρυσμα της ζωής του Παλλαδά, μετατρέποντας το ταξίδι σε αξία per se , σε οδηγό αυτογνωσίας για κάθε τολμηρό άνθρωπο.
Η Sackville-West θεωρεί αυτονόητες τις περιπέτειες και δοκιμασίες της νιότης, αλλά εξωραΐζει το τέλος, βλέποντάς τα γηρατειά ως φυσική, ποθητή και αξιοπρεπή απόσυρση – μια ενδιάμεση, μελαγχολικά γαλήνια στάση, που απέχει τόσο από τη μοιρολατρία του Παλλαδά όσο και από τη δυναμική αισιοδοξία του Καβάφη.
Για τον Παλλαδά το ταξίδι είναι μια συνεχής ταλαιπωρία μια δοκιμασία που χάνεται στο τέλος στην ανυπαρξία του θανάτου, ένας προορισμός κοινός, σκοτεινός, χωρίς παρηγοριά.
Για τον Καβάφη είναι είναι δώρο προς αξιοποίηση. Ο προορισμός δεν είναι αυτοσκοπός μπροστά στην εμπειρία της διαδρομής. Το νόημα βρίσκεται στη συσσώρευση εμπειριών, γνώσεων και απολαύσεων και όχι το να φτάσουμε στον προορισμό μας.
Για τη Sackville-West το ταξίδι είναι ο φυσιολογικός κύκλος μια ζωής χωρίς δραματικές διακυμάνσεις. Η νιότη δένεται με τις συνηθισμένες φουρτούνες της , που αργά ή γρήγορα θα περάσουν. Το γήρας όμως φέρνει την απαλλαγή από αυτές. Το τέλος , στην ιδανική του βίωση , είναι η προσωπική γαλήνη ως στοχαστική κατάληξη μιας πλούσιας ζωής.
Gerontakos
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου