Παγκόσμια αφθονία ή ένα νέο λούμπεν προλεταριάτο
Η ανθρωπότητα βρίσκεται στο κατώφλι μιας πρωτοφανούς ιστορικής καμπής. Η έλευση και η αλματώδης, μαζική ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (Τ.Ν.) δεν αποτελεί πλέον σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα που αναδιαμορφώνει βίαια το παγκόσμιο οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι.
Στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης κυριαρχεί ένα θεμελιώδες, σχεδόν υπαρξιακό ερώτημα: Οδηγούμαστε προς μια τεχνολογική «νιρβάνα» καθολικής αφθονίας ή μήπως βαδίζουμε ολοταχώς προς έναν δυστοπικό εφιάλτη, όπου εκατομμύρια εργαζόμενοι θα μετατραπούν σε ένα σύγχρονο, περιθωριοποιημένο λούμπεν προλεταριάτο;
Από τη μία πλευρά, οι υπέρμαχοι της τεχνολογικής αισιοδοξίας, ανάμεσά τους κορυφαίοι διευθύνοντες σύμβουλοι της Σίλικον Βάλεϊ και ακαδημαϊκοί, οραματίζονται μια εποχή «απίστευτης αφθονίας για όλους». Η βασική τους θέση στηρίζεται στην πεποίθηση ότι η Τ.Ν. θα αναλάβει το σύνολο των επαναλαμβανόμενων, επικίνδυνων ή απλώς ανιαρών εργασιών. Με την κατακόρυφη αύξηση της παραγωγικότητας και τη δραστική μείωση του κόστους αγαθών και υπηρεσιών, ο πλούτος που θα παράγεται θα είναι θεωρητικά αρκετός για να εξασφαλίσει μια άνετη διαβίωση για ολόκληρο τον πληθυσμό. Σε αυτό το ιδανικό σενάριο, η εργασία παύει να είναι μέσο επιβίωσης και μετατρέπεται σε επιλογή δημιουργικής έκφρασης, ενώ θεσμοί όπως το καθολικό βασικό εισόδημα εγγυώνται την αξιοπρεπή διαβίωση κάθε πολίτη.
Στην «απέναντι όχθη» ωστόσο, κοινωνιολόγοι, οικονομολόγοι και άλλοι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για μια πολύ πιο σκοτεινή προοπτική. Η μαζική αντικατάσταση όχι μόνο χειρωνακτικών, αλλά και εξειδικευμένων θέσεων εργασίας στον αναπτυγμένο κόσμο απειλεί να προκαλέσει δομική ανεργία σε κλίμακα που δεν έχουμε ξαναδεί. Υπάλληλοι γραφείου, προγραμματιστές, νομικοί βοηθοί, δημιουργοί περιεχομένου βλέπουν τις δεξιότητές τους να αυτοματοποιούνται μέσα σε λίγους μήνες. Ο φόβος είναι ότι η μετάβαση δεν θα γίνει ομαλά. Αντί για απελευθέρωση του εργατικού δυναμικού ελλοχεύει ο κίνδυνος ενός βίαιου εκτοπισμού μιας τεράστιας μερίδας της μεσαίας και της εργατικής τάξης. Αυτή η μάζα των εκτοπισμένων εργαζομένων κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα νέο «λούμπεν προλεταριάτο» της ψηφιακής εποχής. Ανθρωποι που κάποτε ήταν παραγωγικά μέλη της κοινωνίας ενδέχεται να βρεθούν στο περιθώριο της αγοράς εργασίας, στερούμενοι χρησιμότητας για το παραγωγικό σύστημα.
Σε αυτό το δυστοπικό πλαίσιο, η επιβίωσή τους θα εξαρτάται αποκλειστικά από τα κρατικά επιδόματα. Ομως, μια κοινωνία που συντηρείται παθητικά με επιδόματα-ψίχουλα δεν είναι κοινωνία ευημερίας. Είναι μια κοινωνία βαθιάς ανισότητας, όπου η οικονομική και πολιτική ισχύς συγκεντρώνεται στα χέρια ελάχιστων τεχνολογικών κολοσσών που κατέχουν τα μέσα παραγωγής της Τ.Ν.
Η εξάρτηση από την κρατική ελεημοσύνη μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική αποξένωση, απώλεια προσωπικού νοήματος και, τελικά, σε εκτεταμένη κοινωνική έκρηξη.
Το κλειδί για την κατανόηση αυτής της κρίσης βρίσκεται, όπως υποστηρίζουν αρκετοί, στον ρυθμό της αλλαγής. Στις προηγούμενες βιομηχανικές επαναστάσεις, η καταστροφή παλιών θέσεων εργασίας συνοδευόταν από τη δημιουργία νέων, δίνοντας χρόνο στο εργατικό δυναμικό να επανεκπαιδευτεί.
Η ψηφιακή επανάσταση της Τ.Ν., όμως, κινείται με εκθετική ταχύτητα. Τα συστήματα αυτοβελτιώνονται τόσο γρήγορα που η ανθρώπινη ικανότητα προσαρμογής και επανεκπαίδευσης αδυνατεί να ακολουθήσει. Οταν ένας αλγόριθμος μπορεί να εκτελέσει μια εργασία καλύτερα, ταχύτερα και φτηνότερα, η αγορά, καθοδηγούμενη από το κυνήγι του μέγιστου κέρδους, δεν θα διστάσει να αντικαταστήσει τον άνθρωπο. Προφανώς, το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο ούτε ως απόλυτος παράδεισος ούτε ως απόλυτη κόλαση.
Η κατεύθυνση που θα πάρει η κοινωνία εξαρτάται αποκλειστικά από τις πολιτικές και συλλογικές αποφάσεις που λαμβάνονται σήμερα. Για να αποφευχθεί ο εφιάλτης του κοινωνικού αποκλεισμού, απαιτείται άμεση και ριζική παρέμβαση από κράτη και διεθνείς οργανισμούς. Η φορολόγηση των κερδών της αυτοματοποίησης («φόρος στα ρομπότ»), η δίκαιη αναδιανομή του παραγόμενου πλούτου και ο αυστηρός ρυθμιστικός έλεγχος των τεχνολογικών μονοπωλίων δεν είναι πλέον ουτοπικές ιδέες αλλά αναγκαία εργαλεία επιβίωσης.
Παράλληλα, το εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει να αναμορφωθεί ριζικά, εστιάζοντας σε καθαρά ανθρώπινες δεξιότητες που η Τ.Ν. αδυνατεί να αντιγράψει, όπως η ενσυναίσθηση, η κριτική σκέψη, η σύνθετη επίλυση προβλημάτων και η συναισθηματική νοημοσύνη. Η εργασία πρέπει να επαναπροσδιοριστεί όχι ως μια μηχανική διεκπεραίωση καθηκόντων, αλλά ως μια δραστηριότητα που προσφέρει κοινωνική αξία και προσωπική ολοκλήρωση.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ο καθρέφτης των προτεραιοτήτων της ίδιας της ανθρωπότητας. Αν της επιτρέψουμε να λειτουργήσει ανεξέλεγκτα με μοναδικό γνώμονα το εταιρικό κέρδος, οδηγούμαστε μαθηματικά σε μια κοινωνία δύο ταχυτήτων και στον σχηματισμό ενός επιδοτούμενου, πλην εξαθλιωμένου, λούμπεν προλεταριάτου. Αν, αντίθετα, οι πολιτικές ηγεσίες και η κοινωνία των πολιτών θέσουν τον άνθρωπο στο επίκεντρο της τεχνολογικής ανάπτυξης, τότε η υπόσχεση για τη «νιρβάνα» της αφθονίας ίσως να μην είναι ουτοπία.
* Ο όρος «λούμπεν προλεταριάτο» προέρχεται από τον Καρλ Μαρξ και τον Φρίντριχ Ενγκελς τον 19ο αιώνα: από τη γερμανική λέξη Lumpen («κουρέλια», αλλά και «περιθώριο») και το προλεταριάτο. Περιέγραφε τα αποσπασμένα από τη σταθερή εργασία και συλλογική οργάνωση κοινωνικά στρώματα -ανέργους, εξαθλιωμένους, περιπλανώμενους και άλλους αποκλεισμένους- τα οποία, κατά τη μαρξιστική ανάλυση, βρίσκονταν εκτός του οργανωμένου βιομηχανικού εργατικού κινήματος και ήταν ευάλωτα στη χειραγώγηση
«Αφθονία για όλους» υπόσχεται ο Ιλον Μασκ
Ο Ιλον Μασκ ισχυρίστηκε σε πρόσφατη συνέντευξή του στην αρχισυντάκτρια του Economist, Ζάνι Μίντον Μπέντος, ότι το πιο πιθανό αποτέλεσμα της τεχνητής νοημοσύνης θα είναι μια απίστευτη αφθονία για όλους.
Ο πλουσιότερος άνθρωπος του κόσμου εκτίμησε ότι στα επόμενα πέντε χρόνια η ψηφιακή νοημοσύνη θα ξεπεράσει το άθροισμα της ανθρώπινης διάνοιας, ενώ σε ορίζοντα δεκαετίας (έως το 2036) η Τ.Ν. και τα ανθρωποειδή ρομπότ θα μπορούν να κάνουν σχεδόν τα πάντα καλύτερα από τον άνθρωπο. Κατά τον Μασκ, η σύζευξη της ψηφιακής νοημοσύνης με τη φυσική της μορφή (ρομποτικοί βραχίονες, αυτόνομοι εργάτες) θα επιτρέψει τη «διαμόρφωση ατόμων» στον υλικό κόσμο, δημιουργώντας μια ημι-άπειρη οικονομία παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών.
Στο ιδανικό αυτό σενάριο, το κόστος των βασικών αναγκών (τροφή, στέγαση, μεταφορές) εκμηδενίζεται, οδηγώντας σε δομικό αποπληθωρισμό. «Το χρήμα δεν θα έχει σημασία το 2036», ισχυρίζεται ο επιχειρηματίας, παρομοιάζοντας τη μελλοντική εργασία με την κηπουρική, ως κάτι που θα κάνεις προαιρετικά, ως χόμπι ή ως πινελιά δημιουργικότητας και όχι ως μέσο βιοπορισμού. Οσον αφορά αυτούς που θα χάσουν τη δουλειά τους εξαιτίας της Τ.Ν., ο Μασκ λέει ότι θα ζουν με τις… «επιταγές που θα εκδίδει το υπουργείο Οικονομικών».
Πλεονάζων πληθυσμός;
Ο διαπρεπής οικονομολόγος Μπράνκο Μιλάνοβιτς, αναλύοντας τις επιπτώσεις της Τ.Ν. ως τεχνολογίας γενικού σκοπού, εισάγει τον όρο του «πλεονάζοντος πληθυσμού» (surplus population). Εκτιμά ότι μια τεράστια μάζα ανθρώπων -ίση με το 20% ή και το 30% του τρέχοντος εργατικού δυναμικού- θα καταστούν μόνιμα «μη απασχολήσιμοι», καθώς οι δεξιότητές τους θα καταργηθούν πλήρως χωρίς δυνατότητα έγκαιρης επανεκπαίδευσης.
Η αλλαγή αυτή οδηγεί σε μια νέα τετραμερή κοινωνία (tetra society), η οποία στερείται μεσαίας τάξης και θυμίζει τις άκαμπτες πυραμίδες των προβιομηχανικών εποχών. Στην κορυφή βρίσκονται οι «τεχνο-άρχοντες» (Techno-lords), μια ολιγαρχική ελίτ με αμύθητο πλούτο, που κατέχει τα μέσα παραγωγής της Τ.Ν.[..............................]ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΤΕ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ
Παγκόσμια αφθονία ή ένα νέο λούμπεν προλεταριάτο
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου